రాముని ఉంగరాన్ని గుండెకు దగ్గరగా భద్రంగా ఉంచుకున్న హనుమంతుడు, యువరాజు అంగదుడు, జ్ఞానవృద్ధుడు జాంబవంతుడు, నలుడు, నీలుడు, గవయుడు, గవాక్షుడు, మైన్దుడు, ద్వివిదుడు మరియు ఇతర మహాబలవంతులైన వానరులు దక్షిణ దిశగా సీతాన్వేషణకు బయలుదేరారు. సుగ్రీవుడు ఇచ్చిన ఆజ్ఞ స్పష్టమైనది — దక్షిణ దిశలోని ప్రతి పర్వతం, ప్రతి అరణ్యం, ప్రతి గుహ, ప్రతి నది, ప్రతి సముద్రతీరం వెతకాలి. ఒక నెలలో సమాచారం తీసుకురావాలి. సీతను కనుగొనడం రామకార్యం. రామకార్యం అంటే కేవలం మిత్రుని కోసం చేసే పని కాదు; ధర్మం కోసం చేసే పని. ఈ భావం వానరులందరిలో ఉన్నప్పటికీ, వారిలో ప్రతి ఒక్కరి మనస్సు ఒకే స్థాయిలో నిలబడలేదు. కొందరికి ఉత్సాహం, కొందరికి భయం, కొందరికి సందేహం, హనుమంతునికి మాత్రం గంభీరమైన సేవాసంకల్పం. అంగదుడు యువరాజుగా బృందాన్ని నడిపిస్తున్నాడు. జాంబవంతుడు అనుభవంతో వారికి దిశ చూపుతున్నాడు. హనుమంతుడు మౌనంగా అన్నింటిని గమనిస్తున్నాడు. అతని హృదయంలో రాముని ముఖం, సీతా దుఃఖం, ఉంగరబాధ్యత ఎప్పుడూ నిలిచివున్నాయి.
దక్షిణదిశ ప్రయాణం సులభం కాదు. వానరులు మొదట దట్టమైన అరణ్యాల్లోకి ప్రవేశించారు. చెట్ల కొమ్మల మీదుగా దూకారు. కొండలపైకి ఎక్కారు. లోయల్లోకి దిగారు. కొన్నిచోట్ల ముల్లుపొదలు దారిని మూసేశాయి. కొన్నిచోట్ల అడవి జంతువులు గర్జించాయి. కానీ వానరులు వెనుకాడలేదు. వారు ప్రతి చోట సీత చిహ్నం వెతికారు. ఎక్కడైనా స్త్రీ వస్త్రభాగం ఉందా? ఆభరణం కనిపిస్తుందా? రాక్షసరథ చిహ్నం ఉందా? ఎక్కడైనా రాక్షసుల నివాసం ఉందా? అని పరిశీలించారు. అంగదుడు తరచూ బృందాన్ని ఆపి, “ఇక్కడ కూడా చూడండి. ఆ గుహను వదలకండి. ఆ నది తీరాన్ని వెతకండి. ఎత్తైన పర్వతశిఖరం నుండి దూరం చూడండి” అని ఆజ్ఞాపించాడు. యువకుడైనా అతనిలో నాయకత్వం ఉంది. తండ్రి వాలి బలం, తల్లి తార వివేకం, సుగ్రీవుని రాజ్యానుభవం — ఇవన్నీ అతని జీవితంలో వేర్వేరు ప్రభావాలుగా ఉన్నాయి. ఇప్పుడు అతను రామకార్యంలో తన పాత్రను చూపించాలి.
వారు అనేక పర్వతాలను దాటారు. కొన్నిపర్వతాలు పచ్చని అడవులతో కప్పబడి ఉన్నాయి. కొన్నింటిలో గుహలు, జలపాతాలు, పాత ఆశ్రమావశేషాలు కనిపించాయి. కొన్నిచోట్ల రాక్షసుల పాత నివాసాల్లా అనిపించిన చీకటి ప్రాంతాలు కనిపించాయి. వానరులు భయపడకుండా లోపలికి ప్రవేశించారు. కానీ సీత చిహ్నం దొరకలేదు. నదులు దాటారు. నీటి ప్రవాహాలు కొన్నిసార్లు ఉగ్రంగా ఉన్నాయి. కొన్నిసార్లు ఎండిన దారులు. పర్వతాలపై నుండి సముద్రం దూరంగా ఉందేమో చూశారు. కానీ ఇంకా దారి పొడవుగా ఉంది. రోజులు గడిచాయి. మొదట ఉన్న ఉత్సాహం క్రమంగా అలసటగా మారింది. ఆకలి, దాహం, ప్రయాణశ్రమ, నిరంతర విఫలం — ఇవన్నీ బృందాన్ని మానసికంగా బలహీనపరచడం ప్రారంభించాయి. పెద్ద కార్యం మొదలైనప్పుడు ఉత్సాహం సహజం; కానీ ఫలితం కనిపించకపోతే నిజమైన నిబద్ధత పరీక్షించబడుతుంది.
జాంబవంతుడు బృందానికి ధైర్యం చెప్పేవాడు. “మహాబలులారా, రామకార్యంలో అలసటకు చోటు లేదు. మనకు సమయం పరిమితి ఉంది. కానీ దుఃఖించవద్దు. ప్రతి అడుగు అవసరం. ప్రతి గుహను వెతకడం విలువైనది. సీతను ఒకే ప్రయత్నంలో కనుగొంటామని ఎవరూ చెప్పలేదు. ధైర్యంగా ముందుకు సాగండి” అని ఆయన చెప్పేవాడు. జాంబవంతుని మాటలు వృద్ధజ్ఞానం కలిగినవి. హనుమంతుడు కూడా మౌనంగా బృందాన్ని ఉత్సాహపరచేవాడు. అతను పెద్దగా మాటలు చెప్పకపోయినా, అతని సన్నిధి బలమిచ్చేది. అంగదుడు నాయకుడిగా బాహ్య క్రమాన్ని చూసుకుంటే, జాంబవంతుడు మానసిక స్థిరత్వం ఇచ్చాడు, హనుమంతుడు ఆశకు మూలంగా నిలిచాడు. ఈ మూడు గుణాలు లేకపోతే బృందం త్వరగా విచ్ఛిన్నమయ్యేది.
కొంతకాలం తరువాత వారు ఒక భయంకరమైన, గాఢమైన గుహను చూశారు. దాని ప్రవేశం చీకటితో నిండింది. బయటకు చూస్తే అది సాధారణ గుహలా లేదు. లోపల ఏదో అద్భుతం దాగి ఉందేమో అనిపించింది. వానరులు దాహంతో, ఆకలితో అలసిపోయారు. గుహలో నుంచి చల్లని గాలి వస్తున్నట్లు అనిపించింది. కొన్ని పక్షులు లోపలికి వెళ్లినట్లు కనిపించాయి. నీరు ఉండవచ్చని భావించారు. కానీ చీకటి చాలా దట్టం. గుహలోకి వెళ్తే దారి తప్పిపోవచ్చు. అయినా దాహంతో బాధపడుతున్న బృందానికి లోపలికి వెళ్లక తప్పలేదు. అంగదుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు ముందుండి వారిని లోపలికి నడిపించారు. వారు పరస్పరం చేతులు పట్టుకొని చీకటిలో ప్రవేశించారు. ఈ గుహలో స్వయంప్రభ అనే తపస్విని నివసిస్తోంది. ఈ ఘట్టం సీతాన్వేషణలో ఒక విచిత్రమైన మలుపు.
గుహలోకి వెళ్లిన తరువాత వానరులకు ఆశ్చర్యకరమైన దృశ్యాలు కనిపించాయి. బయట చీకటి, భయంకర ప్రవేశం. కానీ లోపల వెలుగులు, సుందరమైన ఉద్యానాలు, జలాశయాలు, బంగారపు గృహాలు, రత్నాల్లాంటి కాంతులు, పుష్పాలు, ఫలాలు కనిపించాయి. ఇది సాధారణ గుహ కాదు; మాయా నిర్మాణంతో కూడిన లోకం. దాహంతో బాధపడిన వానరులు నీరు చూసి సంతోషించారు. ఫలాలు చూసి ఆకలి తీర్చుకున్నారు. కానీ అంగదుడు, జాంబవంతుడు, హనుమంతుడు అప్రమత్తంగా ఉన్నారు. అద్భుతమైన స్థలం కనిపించినంత మాత్రాన అది ప్రమాదరహితం అనుకోవడం సరికాదు. కొద్దిసేపటి తరువాత వారు అక్కడ ఒక మహాతపస్విని చూశారు. ఆమె స్వయంప్రభ. ఆమె రూపం శాంతమయంగా, తపస్సు కాంతితో ప్రకాశిస్తోంది. ఆమె వారి రాకను చూసి ప్రశ్నించింది: “మీరు ఎవరు? ఈ గుహలోకి ఎలా వచ్చారు? మీ ప్రయాణం ఏమిటి?”
హనుమంతుడు వినయంగా ముందుకు వచ్చి రామకథను వివరించాడు. “మాతా, మేము వానరులు. అయోధ్యరాజకుమారుడు శ్రీరాముని భార్య సీతను రావణుడు అపహరించాడు. మేము ఆమెను వెతికేందుకు దక్షిణదిశగా పంపబడ్డాము. దాహం, అలసటతో ఈ గుహలోకి వచ్చాము. మాకు నీరు, ఫలాలు లభించాయి. ఇప్పుడు మాకు బయటకు దారి కావాలి. సమయం చాలా విలువైనది. మా కార్యం ఇంకా పూర్తికాలేదు” అని అన్నాడు. హనుమంతుని వాక్యాలలో గౌరవం, స్పష్టత, ధర్మసంకల్పం ఉన్నాయి. స్వయంప్రభ అతని మాటలు విని వారి కార్యం పవిత్రమని గ్రహించింది. ఆమె వారికి సహాయం చేయాలని నిర్ణయించింది. తపస్వులు ధర్మకార్యానికి సహాయం చేస్తారు. ఆమె చెప్పింది: “మీరు వచ్చిన దారి ద్వారా సులభంగా బయటకు వెళ్లలేరు. ఈ గుహ మాయామయం. మీ శక్తితో బయటకు రావడం కష్టం. నేను నా తపోబలంతో మిమ్మల్ని బయటకు తీసుకుపోతాను.”
స్వయంప్రభ తన తపస్సు శక్తితో వానరులను గుహ బయటకు తీసుకొచ్చింది. క్షణంలో వారు విస్తారమైన వెలుతురులోకి వచ్చారు. ఆ గుహలో ఎంత సమయం గడిచిందో వారికి స్పష్టంగా తెలియలేదు. బయటకు వచ్చిన తరువాత వారు సముద్రానికి సమీపంగా ఉన్న ప్రాంతానికి చేరినట్లు గ్రహించారు. కానీ ఒక పెద్ద సమస్య ఎదురైంది — సుగ్రీవుడు పెట్టిన సమయపరిమితి దాటిపోయిందా? వారు చాలా రోజులు ప్రయాణించారు. గుహలో గడిచిన సమయం వల్ల మరింత ఆలస్యం అయి ఉండవచ్చు. సీతను ఇంకా కనుగొనలేదు. ఇప్పుడు తిరిగి ఖాళీ చేతులతో కిష్కింధకు వెళ్లితే సుగ్రీవుడు కోపిస్తాడా? అతని ఆజ్ఞ ప్రకారం సమాచారం లేకుండా తిరిగివచ్చినవారికి శిక్ష ఉండవచ్చు. ముఖ్యంగా అంగదుడికి భయం ఎక్కువ. ఎందుకంటే అతను వాలి కుమారుడు. సుగ్రీవుడు తనను అనుమానిస్తాడేమో, లేదా ఆలస్యం కారణంగా శిక్షిస్తాడేమో అనిపించింది. ఈ ఆలోచన బృందంలో నిరాశను పెంచింది.
సముద్రతీరానికి దగ్గరగా చేరినప్పుడు వారికి ఒక మహా దృశ్యం కనిపించింది. ముందంతా అపారమైన సముద్రం. అలలు గర్జిస్తున్నాయి. నీటి అంతులేని విస్తృతి దక్షిణ దిశను అడ్డుకున్నట్లుగా ఉంది. సముద్రం అవతల ఏముంది? రావణుడు నిజంగా ఆ దిశగా వెళ్లాడా? సీత ఆ అవతల ఉందా? వారిలో ఎవరు ఈ సముద్రాన్ని దాటగలరు? ఇంకా సమాచారం లేదు. సమయం ముగిసింది. కార్యం విఫలమైనట్లు అనిపించింది. వానరుల ముఖాల్లో నిరాశ పెరిగింది. కొందరు అన్నారు: “మనము ఎంత వెతికినా సీత చిహ్నం దొరకలేదు. ఇప్పుడు ఖాళీగా వెళితే ప్రాణదండన ఉండవచ్చు. ఇక్కడే ప్రాయోపవేశం చేయడం మంచిదేమో.” ప్రాయోపవేశం అంటే ఆహారం విడిచి మరణాన్ని ఎదురుచూడడం. ఈ ఆలోచన వారి నిరాశ ఎంత లోతుగా ఉందో చూపిస్తుంది. మహాకార్యాలు చివరి దశకు చేరేముందు ఇలాంటి నిరాశను కలిగిస్తాయి. ఆ నిరాశను దాటితేనే దారి కనిపిస్తుంది.
అంగదుడు ఈ సమయంలో తీవ్రంగా మాట్లాడాడు. “మనము తిరిగి వెళ్లితే సుగ్రీవుడు మనలను క్షమించడు. ఒక నెలలో పని పూర్తి చేయమన్నాడు. మేము సీతను కనుగొనలేదు. నేను వాలి కుమారుడిని. సుగ్రీవుడు నా మీద అనుమానం పెడతాడేమో. మనం ఇక్కడే ఉండి ప్రాణాలు విడవడం మంచిదేమో” అని అన్నాడు. అంగదుని మాటల్లో యువరాజు బాధ ఉంది. తండ్రి మరణం, సుగ్రీవుని రాజ్యాధికారం, తన భవిష్యత్తుపై అనిశ్చితి — ఇవన్నీ అతని మనస్సులో ఉన్నాయి. హనుమంతుడు అతన్ని ధైర్యపరచడానికి ప్రయత్నించాడు. జాంబవంతుడు కూడా వెంటనే నిరాశపడకూడదని సూచించాడు. కానీ బృందం మొత్తం అలసిపోయి ఉంది. సముద్రం ముందు నిలబడినప్పుడు వారికి తమ బలం చిన్నగా అనిపించింది. ఇంతవరకు అడవులు, పర్వతాలు దాటారు. కానీ ఈ సముద్రం? అది వారికి అసాధ్యమైన అడ్డంకిలా కనిపించింది.
ఈ నిరాశ సమయంలో వారు జటాయువు పేరును, రావణుని పేరును, సీతాపహరణాన్ని, రాముని దుఃఖాన్ని మళ్లీ గుర్తుచేసుకున్నారు. కొందరు తమ మరణసంకల్పంలో సీతాపహరణం గురించి మాట్లాడటం ప్రారంభించారు. “రాముని భార్యను రావణుడు అపహరించాడు. జటాయువు ఆమె కోసం పోరాడి ప్రాణం విడిచాడు. మనం ఆమెను కనుగొనలేకపోయాం” అని వారు విచారించారు. ఈ మాటలు సమీపంలోని ఒక వృద్ధ గృధ్రుడి చెవికి చేరాయి. అతడే సంపాతి. జటాయువుకు అన్న. అతను సముద్రతీర సమీపంలోని ఒక పర్వతప్రాంతంలో నివసిస్తున్నాడు. అతని రెక్కలు గతంలో సూర్యాగ్నిచేత కాలిపోయాయి. అతను ఎగరలేడు. ఆహారం కోసం కష్టపడుతున్నాడు. మొదట వానరులను చూసి ఆహారంగా భావించినా, వారి మాటల్లో “జటాయువు” పేరు వినగానే అతని హృదయం కదిలింది. ఈ నిరాశ అంచునే తదుపరి మహాదారి తెరుచుకోబోతోంది. సంపాతి వానరులకు సీత ఉన్న లంక విషయాన్ని చెప్పబోతాడు. నిరాశలో ఉన్నవారికి ఇదే ఆశాకిరణం.
స్వయంప్రభ గుహ ఘట్టం ఇక్కడ లోతైన ప్రతీక. బయట చీకటి, లోపల అద్భుతమైన లోకం, తపస్విని సహాయం, బయటకు వచ్చిన తరువాత సముద్రతీరం — ఇవన్నీ అన్వేషణలోని అంతరంగస్థితిని సూచించినట్లు కనిపిస్తాయి. వానరులు దాహంతో గుహలోకి వెళ్లారు. అక్కడ భౌతిక అవసరాలు తీర్చుకున్నారు. కానీ గుహలో మునిగి ఉంటే కార్యం మరిచిపోవచ్చు. స్వయంప్రభ వారిని బయటకు తీసుకువచ్చింది. జీవితంలో కూడా కొన్నిసార్లు శ్రమలో ఒక విశ్రాంతి స్థలం దొరుకుతుంది. అది అవసరం. కానీ అక్కడే ఆగిపోతే ప్రధాన కార్యం మరచిపోతాం. నిజమైన సహాయకుడు మనకు విశ్రాంతి ఇచ్చి, మళ్లీ మార్గంలోకి తీసుకువస్తాడు. స్వయంప్రభ అదే చేసింది. ఆమె ధర్మకార్యాన్ని గుర్తించి, వానరులను బయటకు తెచ్చింది. ఆమె సహాయం లేకపోతే వారు గుహలోనే తప్పిపోయేవారు.
సముద్రతీర నిరాశ మరో పాఠం ఇస్తుంది. ఒక మహాకార్యంలో చాలా దూరం ప్రయాణించిన తరువాత, చివర్లో అడ్డంకి పెద్దదిగా కనిపిస్తుంది. “ఇంతవరకు వచ్చి కూడా ఫలితం దొరకలేదా?” అనే భావం మనసును బలహీనపరుస్తుంది. వానరులు అదే అనుభవించారు. వారు విఫలమయ్యామని అనుకున్నారు. కానీ నిజానికి వారు లక్ష్యానికి అత్యంత దగ్గరగా ఉన్నారు. సముద్రం అవతలే లంక ఉంది. సీత అక్కడే ఉంది. సంపాతి ద్వారా అది తెలియబోతోంది. అంటే జీవితంలో కూడా చాలా సార్లు మనం చేతులెత్తేయాలని అనుకునే క్షణమే దారి కనిపించే ముందు క్షణం కావచ్చు. నిరాశకు లొంగిపోతే దారి కనిపించదు. వానరులు ప్రాయోపవేశం గురించి ఆలోచించే క్షణంలోనే సంపాతి ప్రవేశం జరుగుతుంది. ఇది రామాయణం ఇచ్చే గొప్ప ఆశాసూచన.
హనుమంతుని స్థితి ఈ సమయంలో చాలా ముఖ్యమైనది. అతను ఇంకా తన సంపూర్ణ శక్తిని ప్రదర్శించలేదు. అతనికి రాముని ఉంగరం ఉంది. కానీ సముద్రం దాటే అవసరం ఇంకా స్పష్టంగా రాలేదు. జాంబవంతుడు తరువాత హనుమంతుని అసలు బలం గుర్తుచేస్తాడు. ఈ దశలో హనుమంతుడు బృందంలో ధైర్యం నిలుపడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడు. అతని మనస్సులో రాముని ముఖం, సీతకు ఇవ్వాల్సిన ఉంగరం, తన బాధ్యత — ఇవన్నీ ఉన్నాయి. అతను నిరాశలో పూర్తిగా మునిగిపోలేదు. కానీ బృందం మొత్తం అలసినందున అతను సరైన సమాచారాన్ని ఎదురు చూస్తున్నాడు. సంపాతి ఇచ్చే సమాచారమే అతనిలోని మహాశక్తిని మేల్కొల్పడానికి ముందు అవసరమైన దిశ. శక్తి ఉన్నా దిశ లేకపోతే అది ఉపయోగపడదు. సంపాతి దిశ ఇస్తాడు; జాంబవంతుడు శక్తిస్మరణ ఇస్తాడు; హనుమంతుడు కార్యసిద్ధి చేస్తాడు.
ఈ భాగం మనకు కార్యనిర్వహణలో అనేక పాఠాలు ఇస్తుంది. మొదట, పెద్ద కార్యం కోసం ఉత్సాహం మాత్రమే కాదు, క్రమశిక్షణ అవసరం. వానరులు ప్రతి స్థలాన్ని వెతికారు. రెండవది, దారిలో విశ్రాంతి అవసరం అయినా, ప్రధాన లక్ష్యం మరిచిపోవద్దు. స్వయంప్రభ సహాయం దానికి ఉదాహరణ. మూడవది, ఆలస్యం మరియు విఫలం భయం మనసును కూల్చవచ్చు. అంగదుని నిరాశ దీనికి ఉదాహరణ. నాలుగవది, బృందంలో వేర్వేరు గుణాలు అవసరం — అంగదుని నాయకత్వం, జాంబవంతుని జ్ఞానం, హనుమంతుని భక్తిబలం. ఐదవది, చివరి క్షణంలో ఆశ రావచ్చు. సంపాతి ప్రవేశం దీనికి సూచన. నిరాశలో కూడా సత్యాన్ని చెప్పడం, గత సంఘటనలను స్మరించడం, ధర్మకార్యాన్ని విడవకపోవడం దారికి కారణమవుతుంది.
ఇలా దక్షిణదిశకు పంపబడిన వానరబృందం అనేక అడవులు, పర్వతాలు, నదులు, గుహలు వెతికింది. సీత చిహ్నం దొరకకపోవడంతో వారు అలసిపోయారు. దాహంతో ఒక అద్భుతమైన గుహలోకి ప్రవేశించి, అక్కడ స్వయంప్రభ తపస్విని సహాయం పొందారు. ఆమె తపోబలంతో వారిని గుహ నుండి బయటకు తీసుకువచ్చింది. వారు సముద్రతీరానికి చేరినా, సమయపరిమితి దాటిపోవడం, సీత సమాచారం దొరకకపోవడం వల్ల తీవ్ర నిరాశకు గురయ్యారు. అంగదుడు తిరిగి వెళ్లడానికి భయపడి ప్రాయోపవేశం ఆలోచించాడు. వానరులు జటాయువు పేరు, సీతాపహరణం గురించి మాట్లాడుతుండగా, సమీపంలో ఉన్న సంపాతి ఆ మాటలు విని కదిలాడు. తదుపరి భాగంలో సంపాతి ప్రవేశం, జటాయువుతో అతని బంధం, సీత లంకలో ఉందని అతను చెప్పడం, వానరుల ఆశ మళ్లీ మేల్కొనడం మరియు హనుమంతుని మహాలంఘనానికి సిద్ధత గురించి తెలుసుకుందాం.
