రామాయణం – Part 69: వానరసేన సమాహారం – సుగ్రీవుని దిశల వారీ ఆజ్ఞలు, దక్షిణ దిశ బాధ్యత, హనుమంతునిపై రాముని విశ్వాసం మరియు ఉంగరప్రదానం

సుగ్రీవుడు తన ఆలస్యాన్ని గ్రహించి మళ్లీ మిత్రధర్మంలో నిలబడిన తరువాత కిష్కింధలో గొప్ప కదలిక ప్రారంభమైంది. ఇప్పటివరకు రాజ్యప్రాప్తి ఆనందం, వర్షాకాల విశ్రాంతి, సుఖసమృద్ధి వాతావరణం కనిపించిన కిష్కింధ ఇప్పుడు రామకార్యానికి సిద్ధమవుతున్న మహాశిబిరంలా మారింది. సుగ్రీవుడు తన మంత్రులను, సేనాధిపతులను, వానరనాయకులను పిలిచాడు. హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, అంగదుడు, నలుడు, నీలుడు, గవయుడు, గవాక్షుడు, మైన్దుడు, ద్వివిదుడు వంటి మహాబలవంతులు సమీపంలో నిలిచారు. వానరులు పర్వతాలపై నుండి, అరణ్యాల నుండి, గుహల నుండి, సముద్రతీరాల నుండి, దూరమైన ప్రాంతాల నుండి గుంపులుగా చేరడం మొదలుపెట్టారు. కొందరు మేఘాల్లా దూకుతూ వచ్చారు. కొందరు పర్వతశిఖరాలపై నుండి లంఘిస్తూ వచ్చారు. కొందరు చెట్ల కొమ్మలపై నుండి కొమ్మలకు దూకుతూ వచ్చారు. వారి సంఖ్య అపారం. కిష్కింధ పరిసరాలు వానరసేన గర్జనలతో మార్మోగాయి.

సుగ్రీవుడు ఇప్పుడు తన రాజధర్మాన్ని గంభీరంగా స్వీకరించాడు. రామునికి ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టుకోవాలి. సీతను కనుగొనడం ఇప్పుడు వానరుల సమస్త కార్యాల కంటే ప్రధానమైనది. అతను సభలో నిలబడి అన్నాడు: “ఓ వానరశ్రేష్ఠులారా, రాముడు నా మిత్రుడు. ఆయన ఉపకారం వల్ల నేను నా రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందాను. ఇప్పుడు ఆయన భార్య సీతను కనుగొనడం మన పవిత్ర కర్తవ్యం. రావణుడు ఆమెను అపహరించాడు. ఆమె ఎక్కడ ఉన్నదో తెలియదు. భూమిపై, పర్వతాల్లో, అరణ్యాల్లో, సముద్రతీరాల్లో, గుహల్లో, దీవుల్లో, లోయల్లో, నగరాల్లో — ఎక్కడైనా వెతకాలి. ఎవ్వరూ అలసిపోవద్దు. ఎవ్వరూ నిర్లక్ష్యం చేయవద్దు. ఒక నెలలో సమాచారం తీసుకురావాలి. సీతను కనుగొన్నవాడు రామునికి ప్రాణసమాన సేవ చేసినవాడవుతాడు.” సుగ్రీవుని మాటల్లో రాజాజ్ఞ మాత్రమే కాదు; కృతజ్ఞతా ధర్మం కూడా ఉంది.

రాముడు ఈ సమాహారాన్ని చూశాడు. సుగ్రీవుడు మాట నిలబెట్టడానికి సిద్ధమయ్యాడని గ్రహించి ఆయన హృదయంలో కొంత ఆశ పుట్టింది. సీత ఎక్కడ ఉందో ఇంకా తెలియదు. కానీ ఇప్పుడు అన్వేషణకు అపారమైన శక్తి సిద్ధంగా ఉంది. పంచవటి నుండి మొదలైన ఆర్తి, జటాయువు ద్వారా వచ్చిన దిశ, కబంధుని సూచన, శబరి మార్గదర్శనం, హనుమంతుని పరిచయం, సుగ్రీవ మైత్రి, వాలి వధ — ఇవన్నీ ఇప్పుడు ఒక కార్యరూపానికి చేరాయి. సీతాన్వేషణ ఇక రామలక్ష్మణుల వ్యక్తిగత వెతుకులాట కాదు; అది వానరసేన యొక్క సమగ్ర ధర్మకార్యం. రాముని కళ్లలో ఇంకా దుఃఖం ఉన్నా, ఆ దుఃఖంలో ఇప్పుడు ఆశ కలిసింది. సరైన మిత్రబలం లభించినప్పుడు నిరాశ మెల్లగా కార్యసంకల్పంగా మారుతుంది.

సుగ్రీవుడు దిశల వారీగా వానరులను విభజించడం ప్రారంభించాడు. అతను కేవలం రాజు మాత్రమే కాదు; భూభాగ పరిజ్ఞానం ఉన్న నాయకుడు. వానరులు ప్రపంచంలోని పర్వతాలు, నదులు, సముద్రాలు, దేశాలు, గుహలు, ద్వీపాలు, అరణ్యాలు గురించి తెలుసు. సుగ్రీవుడు తూర్పు దిశకు ఒక బలగాన్ని పంపాడు. “సూర్యోదయ దిశగా వెళ్లండి. నదులు, అడవులు, పర్వతాలు, నగరాలు అన్నీ వెతకండి. గుహల్లో దాగి ఉన్న ప్రదేశాలు చూడండి. సముద్రతీరాలు పరిశీలించండి. సీతను కనుగొనడానికి ఏ స్థలాన్ని వదలకండి” అని ఆజ్ఞాపించాడు. తరువాత పడమర దిశకు మరొక బలగాన్ని పంపాడు. “అస్తమయ దిశలో ఉన్న పర్వతాలు, సముద్రతీరాలు, ద్వీపాలు, అరణ్యాలు, అపరిచిత ప్రాంతాలు అన్నీ వెతకాలి” అని చెప్పాడు. ఉత్తర దిశకు కూడా నాయకులను నియమించి హిమశిఖరాలు, విశాల నదులు, దూరమైన ప్రాంతాలు అన్నీ పరిశీలించమన్నాడు.

దక్షిణ దిశ విషయానికి వచ్చినప్పుడు సుగ్రీవుని స్వరం మరింత గంభీరమైంది. ఎందుకంటే జటాయువు తెలిపిన దిశ దక్షిణం. రావణుడు సీతను దక్షిణ దిశగా తీసుకెళ్లాడు. సుగ్రీవుడు తెలుసుకున్నాడు — ప్రధాన ఆశ ఈ దిశలోనే ఉంది. అందుకే దక్షిణ దిశకు అత్యంత శక్తివంతమైన, తెలివైన, ధైర్యవంతమైన బృందాన్ని నియమించాడు. ఆ బృందానికి అంగదుడు నాయకత్వం వహించాలి. అంగదుడు వాలి కుమారుడు, యువరాజు, ధైర్యవంతుడు. అతని నాయకత్వం వానరులలో ఉత్సాహం కలిగిస్తుంది. అతనితో జాంబవంతుడు ఉన్నాడు — వృద్ధుడు, జ్ఞానవంతుడు, అనుభవసంపన్నుడు. అతనితో హనుమంతుడు ఉన్నాడు — బలం, బుద్ధి, భక్తి, వాక్పటిమ, దూతధర్మం అన్నీ కలిగిన మహానుభావుడు. నీలుడు, నలుడు, గవయుడు, గవాక్షుడు, మైన్దుడు, ద్వివిదుడు వంటి బలవంతులు కూడా ఆ బృందంలో ఉన్నారు. ఈ బృందం రామాయణంలో అత్యంత ముఖ్యమైన అన్వేషణ బృందం. సీతను కనుగొనే మహాకార్యం వీరి చేత జరుగబోతోంది.

సుగ్రీవుడు దక్షిణ బృందానికి విశాలమైన మార్గవివరణ ఇచ్చాడు. “మీరు దక్షిణ దిశగా అడవులు, పర్వతాలు, నదులు, గుహలు, లోయలు అన్నీ వెతకాలి. వింధ్య పర్వత ప్రాంతాలు దాటాలి. సముద్రతీరానికి చేరాలి. దారిలో కనిపించే ప్రతి ఆశ్రమం, ప్రతి గుహ, ప్రతి పర్వతశిఖరం పరిశీలించాలి. రావణుడు మాయావి. అతడు సీతను దాచివేసి ఉండవచ్చు. భూమిపై లేకపోతే సముద్రం అవతల కూడా వెతకాలి. మీరు ధైర్యం కోల్పోవద్దు.” సుగ్రీవునికి లంక స్థానం పూర్తిగా స్పష్టంగా తెలియకపోయినా, దక్షిణ దిశే కీలకమని అతను గ్రహించాడు. అతని మాటలు బృందానికి దిశ ఇచ్చాయి. ఆ దిశ చివరకు సముద్రతీరానికి, సంపాతి సూచనకు, హనుమంతుని లంకలంఘనానికి దారి తీస్తుంది.

రాముడు ఈ సమయంలో హనుమంతునిపై ప్రత్యేకంగా దృష్టి పెట్టాడు. హనుమంతుని తొలి దర్శనంలోనే ఆయన అతని వాక్పటిమను, బుద్ధిని, వినయాన్ని గుర్తించాడు. ఇప్పుడు దక్షిణ దిశకు వెళ్లబోయే బృందంలో హనుమంతుడు ఉండటం రామునికి ఒక ప్రత్యేకమైన ఆశను ఇచ్చింది. ఆయన అంతరంగంగా అనుకున్నాడు — “ఈ కార్యాన్ని పూర్తి చేయగలవాడు హనుమంతుడే కావచ్చు. అతనిలో బలం ఉంది. అతనిలో జ్ఞానం ఉంది. అతనిలో మాటల మాధుర్యం ఉంది. అతనిలో రూపాంతరశక్తి ఉంది. అతనిలో భక్తి ఉంది. అతను సీతను కనుగొంటే, ఆమెకు నమ్మకం కలిగించే విధంగా మాట్లాడగలడు. ఆమెకు నా సందేశం చెప్పగలడు. ఆమెను భయంనుండి ధైర్యంలోకి తీసుకురాగలడు.” రాముడు కేవలం హనుమంతుని శరీరబలాన్ని చూసి కాదు; అతని అంతరంగ సామర్థ్యాన్ని చూసి నమ్మకం పెట్టుకున్నాడు.

ఈ విశ్వాసానికి చిహ్నంగా రాముడు హనుమంతునికి తన ఉంగరాన్ని ఇచ్చాడు. ఇది రామాయణంలో అత్యంత పవిత్రమైన ఘట్టాలలో ఒకటి. రాముడు తన వ్రేలి నుండి ఉంగరాన్ని తీసి హనుమంతుని చేతిలో ఉంచాడు. ఆ ఉంగరం సాధారణ ఆభరణం కాదు. అది రాముని వ్యక్తిగత గుర్తు. సీతకు రాముని నుండి వచ్చిన విశ్వసనీయమైన సంకేతం. రాక్షసమాయల మధ్య సీత ఎవరి మాటను నమ్ముతుంది? ఎవరు నిజంగా రాముని దూతో ఎలా తెలుసుకుంటుంది? రాముని ఉంగరం ఆమెకు నమ్మకం ఇస్తుంది. రాముడు అన్నాడు: “హనుమంతా, నీవు సీతను కనుగొంటే ఈ ఉంగరాన్ని ఆమెకు చూపించు. ఇది నా గుర్తు. దీనిని చూసి ఆమె నీవు నా దూతవని తెలుసుకుంటుంది. ఆమెకు చెప్పు — రాముడు నిన్ను వెతుకుతున్నాడు. ఆయన నీ వియోగంతో బాధపడుతున్నాడు. ఆయన తప్పకుండా వస్తాడు.”

హనుమంతుడు ఆ ఉంగరాన్ని రెండు చేతులతో గౌరవంగా స్వీకరించాడు. అతని హృదయం అపారమైన భక్తితో నిండిపోయింది. స్వామి తనపై ఇంత విశ్వాసం పెట్టాడు. తన చేతిలో స్వామి గుర్తు ఉంచాడు. ఇది కేవలం బాధ్యత కాదు; ఆశీర్వాదం. హనుమంతుడు తలవంచి అన్నాడు: “ప్రభూ, మీ కార్యం నా ప్రాణం. సీతామాతను కనుగొనక నేను విశ్రాంతి తీసుకోను. ఈ ఉంగరం నాకు మీ ఆజ్ఞ, మీ కృప, మీ విశ్వాసం. నేను దాన్ని నా హృదయంలో ఉంచుకుంటాను.” అతని మాటల్లో గర్వం లేదు. తనకు శక్తి ఉందని చెప్పుకోలేదు. స్వామి కార్యం చేయాలనే వినయం మాత్రమే ఉంది. ఇదే హనుమంతుని మహిమ. అతను తన శక్తిని స్వంతంగా భావించడు; రామకార్యానికి సమర్పిస్తాడు.

రాముడు హనుమంతుని చూసి మరింత సంతోషించాడు. సీతను కలిసే అవకాశం ఉన్న దూతకు ఎలా ఉండాలో హనుమంతునిలో అన్నీ ఉన్నాయి. అతను సీత ముందు గర్వంగా మాట్లాడడు. ఆమె దుఃఖాన్ని అర్థం చేసుకుంటాడు. ఆమెను భయపెట్టకుండా విశ్వాసం కలిగిస్తాడు. రాక్షసుల మధ్య ఉన్నప్పటికీ ధైర్యంగా నిలుస్తాడు. అవసరమైతే సూక్ష్మరూపం ధరించగలడు, అవసరమైతే విశాలరూపం చూపగలడు. మాటలతో ఓదార్చగలడు, బలంతో శత్రువును భయపెట్టగలడు. అందుకే రాముడు అతనికి ఉంగరం ఇచ్చాడు. ఇది హనుమంతుని మీద రాముని ప్రత్యేక విశ్వాసానికి సాక్ష్యం.

లక్ష్మణుడు ఈ ఘట్టాన్ని గంభీరంగా చూశాడు. అతనికి హనుమంతునిపై ఇప్పటికే గౌరవం ఉంది. తొలి దర్శనంలోనే హనుమంతుని వాక్పటిమను రాముడు ప్రశంసించాడు. ఇప్పుడు రాముని ఉంగరాన్ని అతనికి అప్పగించడం లక్ష్మణునికి కూడా ఆశను ఇచ్చింది. “ఈ వానరశ్రేష్ఠుడు నిజంగా సీతామాతను కనుగొనగలడు” అని అతను భావించాడు. అంగదుడు, జాంబవంతుడు, ఇతర వానరులు కూడా హనుమంతుని పట్ల గౌరవంతో చూశారు. దక్షిణ బృందంలో నాయకత్వం అంగదుడి చేతిలో ఉన్నా, కార్యసిద్ధిలో హనుమంతుని పాత్ర అపారమని అందరికీ అనిపించింది. జాంబవంతుడు తన అనుభవంతో తెలుసుకున్నాడు — సరైన సమయంలో హనుమంతుని శక్తిని గుర్తుచేయాలి. ఆ ఘట్టం సముద్రతీరంలో వస్తుంది.

సుగ్రీవుడు అన్ని దిశల బృందాలకు సమయపరిమితి పెట్టాడు. “ఒక నెలలో తిరిగి రావాలి. సమాచారం లేకుండా నిర్లక్ష్యంగా తిరగకూడదు. వెతికే పని సంపూర్ణంగా చేయాలి. ఎవరైనా అలసటతో మధ్యలో ఆగితే అది రామకార్యానికి ద్రోహం” అని అతను హెచ్చరించాడు. రాజధర్మంలో కరుణతో పాటు క్రమశిక్షణ కూడా అవసరం. సీతాన్వేషణ సాధారణ ప్రయాణం కాదు. అది సమయంతో పోటీ. రావణుడు సీతను ఎంతకాలం వేధిస్తాడో తెలియదు. ప్రతి రోజు విలువైనది. కాబట్టి వానరులు క్రమంతో ప్రయాణించాలి. సుగ్రీవుడు తన ఆలస్యాన్ని గ్రహించిన తరువాత ఇప్పుడు కఠినంగా కార్యాచరణ అమలు చేస్తున్నాడు. ఇది అతని మిత్రధర్మ పునరుద్ధరణ.

వానరసేనలు తమ తమ దిశలకు బయలుదేరే క్షణం గంభీరంగా ఉంది. కొందరు తూర్పుకు దూకారు. కొందరు పడమరకు వెళ్లారు. కొందరు ఉత్తర దిశలో పర్వతాల వైపు కదిలారు. దక్షిణ బృందం ప్రత్యేక గంభీరతతో సిద్ధమైంది. అంగదుడు యువరాజుగా ముందుండాడు. జాంబవంతుడు సలహాదారుడిగా నిలిచాడు. హనుమంతుడు రామఉంగరాన్ని గుండె దగ్గర భద్రంగా ఉంచుకున్నాడు. నలుడు, నీలుడు మరియు ఇతర వానరులు ఉత్సాహంతో ఉన్నారు. రాముడు వారిని ఆశీర్వదించే చూపుతో చూశాడు. ఆయన కళ్లలో మాటలకతీతమైన వేడుకోలు ఉంది — “సీతను కనుగొనండి.” ఆ చూపే వానరులకు ఆజ్ఞ, ఆశీర్వాదం, ప్రేరణ.

హనుమంతుడు బయలుదేరే ముందు రామునికి నమస్కరించాడు. రాముడు అతన్ని ఆశీర్వదించాడు. ఆ క్షణం రామహనుమంతుల బంధం మరింత గాఢమైంది. భవిష్యత్తులో హనుమంతుడు సీతను కనుగొని తిరిగి వచ్చినప్పుడు రాముడు అతనిపై చూపే ప్రేమకు మూలం ఈ విశ్వాస క్షణం. ఉంగరం చేతిలో ఉన్న హనుమంతుడు కేవలం దూత కాదు; రాముని ఆశను మోసుకెళ్తున్న వాడు. సీతకు రాముని ప్రాణసందేశాన్ని తీసుకెళ్తున్న వాడు. రామకార్యంలో తన జీవితాన్ని అర్పించబోతున్న వాడు. అతని ప్రతి అడుగు ఇప్పుడు పవిత్రం. అతని ప్రయాణం సీతాన్వేషణ మాత్రమే కాదు; భక్తి మహిమను ప్రపంచానికి తెలియజేసే యాత్ర.

ఈ ఘట్టంలో రాముని హృదయస్థితి చాలా సున్నితమైనది. ఉంగరం ఇవ్వడం అంటే సీతతో ఉన్న తన బంధాన్ని హనుమంతుని చేతిలో పెట్టడం. “నీవు ఆమెను కలుస్తావని నాకు నమ్మకం ఉంది” అని చెప్పడమే. బాధలో ఉన్నవాడు తన చివరి ఆశను ఎవరికైనా అప్పగించడం సులభం కాదు. కానీ రాముడు హనుమంతునిపై ఆ విశ్వాసం పెట్టాడు. హనుమంతుడు ఆ విశ్వాసాన్ని నిలబెట్టడానికి జన్మించాడు అన్నట్లు తరువాతి కథ చూపుతుంది. ఒక గొప్ప కార్యానికి సరైన వ్యక్తిని గుర్తించడం నాయకుని మహిమ. రాముడు హనుమంతునిలో ఆ వ్యక్తిని చూశాడు. ఆ విశ్వాసాన్ని పొందిన సేవకుడు తనను తాను మించి ఎదుగుతాడు. హనుమంతుడు త్వరలో అదే చేయబోతున్నాడు.

సీతకు ఉంగరం ఎందుకు అంత ముఖ్యమైనదో కూడా ఇక్కడ ఆలోచించాలి. లంకలో ఆమె రాక్షసుల మధ్య ఉంటుంది. రావణుడు మాయలు చేయగలడు. అతను రాముని పేరుతో కూడా మోసం చేయవచ్చు. అందువల్ల దూత మాటకు సాక్ష్యం అవసరం. రాముని ఉంగరం ఆమెకు తెలిసినది. అది చూసిన క్షణం ఆమెకు రాముని సన్నిధి అనుభూతమవుతుంది. ఆ ఉంగరం సీతకు భర్త గుర్తు మాత్రమే కాదు; “రాముడు నిన్ను మర్చిపోలేదు. ఆయన నిన్ను వెతుకుతున్నాడు. ఆయన దూత నీ ముందున్నాడు” అనే ప్రాణధైర్యం. ఒక చిన్న ఉంగరం చెరలో ఉన్న సీతకు ఆశాసూర్యోదయంగా మారబోతోంది. ప్రేమలో చిహ్నాలు ఎంత గొప్ప ధైర్యం ఇస్తాయో ఇది చూపిస్తుంది.

దక్షిణ బృందం బయలుదేరినప్పుడు రాముడు మౌనంగా ప్రార్థించాడు. “సీతా, ఈ దూతలు నిన్ను కనుగొనాలి. హనుమంతుడు నీ ముందుకు చేరాలి. నా ఉంగరం నీ చేతికి చేరాలి. నీ దుఃఖానికి ఓదార్పు లభించాలి.” ఆయన హృదయం హనుమంతుని వెంట ప్రయాణించింది. లక్ష్మణుడు పక్కన నిలబడి అన్నను చూశాడు. అతనికి తెలుసు — ఈ ప్రయాణం ఫలిస్తే రామునికి ప్రాణం తిరిగి వస్తుంది. విఫలమైతే బాధ మరింత పెరుగుతుంది. అందుకే లక్ష్మణుడి హృదయమూ దక్షిణ బృందం విజయాన్ని కోరుకుంది. సుగ్రీవుడు తన రాజధర్మాన్ని ఇప్పుడు పూర్తిగా అమలు చేస్తున్నాడు. హనుమంతుడు తన సేవాధర్మానికి బయలుదేరుతున్నాడు. అంగదుడు తన యువరాజ్య ధైర్యాన్ని పరీక్షించుకోబోతున్నాడు. జాంబవంతుడు తన అనుభవజ్ఞానంతో బృందాన్ని నడిపించబోతున్నాడు.

ఈ భాగం మనకు అనేక పాఠాలు ఇస్తుంది. మొదట, తప్పు ఆలస్యాన్ని సరిచేసిన తరువాత చర్య స్పష్టంగా ఉండాలి. సుగ్రీవుడు వానరసేనను సమీకరించి దిశల వారీగా పంపాడు. రెండవది, పెద్ద కార్యానికి సరైన బాధ్యతవిభజన అవసరం. ప్రతి దిశకు బృందం, నాయకులు, సమయపరిమితి ఉండాలి. మూడవది, కీలక కార్యానికి బలం మాత్రమే కాదు, బుద్ధి, వాక్పటిమ, విశ్వాసం అవసరం. అందుకే రాముడు హనుమంతునిపై ప్రత్యేకంగా నమ్మకం పెట్టాడు. నాలుగవది, నాయకుడు సరైన వ్యక్తిని గుర్తించి బాధ్యత ఇవ్వాలి. ఉంగరప్రదానం దీనికి ఉదాహరణ. ఐదవది, సేవకుడు బాధ్యతను ఆశీర్వాదంగా స్వీకరించాలి. హనుమంతుడు ఉంగరాన్ని అలా స్వీకరించాడు.

మరొక లోతైన పాఠం — ఆశను కార్యంగా మార్చడానికి చిహ్నాలు, మాటలు, విశ్వాసం అవసరం. రాముని ఉంగరం ఒక చిన్న వస్తువు అయినా, అది సీతకు రాముని ప్రేమ, దూతకు అధికారము, కార్యానికి సాక్ష్యం, భక్తికి బాధ్యత, అన్వేషణకు లక్ష్యం. మన జీవితంలో కూడా కొన్నిసార్లు ఒక చిన్న గుర్తు, ఒక మాట, ఒక నమ్మకం మనలను పెద్ద కార్యానికి నడిపిస్తుంది. హనుమంతునికి ఆ ఉంగరం రామకార్యాన్ని ఎప్పటికీ గుర్తుచేసే మహామంత్రంలా మారింది. ఆయన సముద్రాన్ని దాటేటప్పుడు, లంకలో సీతను కలిసేటప్పుడు, ఈ ఉంగరం ఆయన దూతత్వానికి ప్రాణసాక్షి అవుతుంది.

ఇలా సుగ్రీవుడు సమస్త వానరసేనను సమీకరించి, సీతాన్వేషణ కోసం దిశల వారీగా బృందాలను పంపాడు. తూర్పు, పడమర, ఉత్తర దిశలకు బలగాలు వెళ్లగా, దక్షిణ దిశకు అంగదుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, నలుడు, నీలుడు మరియు మహాబలవంతులైన వానరులు పంపబడ్డారు. జటాయువు చెప్పిన దక్షిణ దిశ ముఖ్యమైనదని అందరికీ తెలుసు. రాముడు హనుమంతునిపై ప్రత్యేక విశ్వాసం ఉంచి, సీతను కనుగొంటే తన గుర్తుగా చూపించడానికి తన ఉంగరాన్ని అతనికి ఇచ్చాడు. హనుమంతుడు ఆ బాధ్యతను భక్తితో స్వీకరించాడు. ఇప్పుడు దక్షిణ బృందం సీతాన్వేషణకు బయలుదేరుతోంది. తదుపరి భాగంలో దక్షిణ దిశలో వానరుల ప్రయాణం, అడవులు–పర్వతాలు దాటడం, నిరాశకు చేరడం, స్వయంప్రభ గుహ ఘట్టం మరియు సముద్రతీరానికి చేరే దారి గురించి తెలుసుకుందాం.