వాలి మరణం తరువాత కిష్కింధలో ఒక గొప్ప మార్పు ప్రారంభమైంది. ఎన్నాళ్లుగానో భయంతో ఋశ్యమూక పర్వతంలో దాక్కుని జీవించిన సుగ్రీవుడు ఇప్పుడు తిరిగి తన రాజ్యాన్ని పొందబోతున్నాడు. కానీ ఈ రాజ్యప్రాప్తి ఆనందంతో మాత్రమే నిండినది కాదు; దాని వెనుక వాలి మరణదుఃఖం, తార విలాపం, అంగదుని కన్నీళ్లు, అన్నదమ్ముల విభేదం, రాముని ధర్మశిక్ష అన్నీ ఉన్నాయి. ఒక రాజ్యం తిరిగి స్థిరపడుతుండగా, ఒక కుటుంబం గాయాలతో నిలబడుతోంది. రామాయణం ఇక్కడ మనకు నేర్పేది ఏమిటంటే — ధర్మం తిరిగి స్థాపించబడినప్పుడు కూడా దుఃఖపు జ్ఞాపకాలు వెంటనే పోవు. వాలి అధర్మం చేశాడు; అయినా అతను ఒక మహావీరుడు, భర్త, తండ్రి, రాజు. అతని మరణం కిష్కింధకు ఒక కాలమార్పు. సుగ్రీవునికి ఇది న్యాయప్రాప్తి. తారకు ఇది విధవాదుఃఖం. అంగదునికి ఇది తండ్రివియోగం. రామునికి ఇది మిత్రుడికి ఇచ్చిన మాట నిలబెట్టిన ఘట్టం, అలాగే తన సీతాన్వేషణకు దారి తెరుచుకున్న క్షణం.
వాలి అంత్యక్రియలు పూర్తయిన తరువాత సుగ్రీవుడు లోతైన మౌనంలో నిలిచాడు. ఒకవైపు తనకు న్యాయం జరిగింది. తాను తిరిగి రాజ్యాన్ని పొందబోతున్నాడు. తన భార్య రుమాను తిరిగి పొందబోతున్నాడు. తన భయజీవితం ముగిసింది. మరోవైపు తన అన్న మరణం తన కళ్ల ముందు జరిగింది. వాలి తన చివరి క్షణంలో తన దోషాన్ని గ్రహించి, అంగదుని సంరక్షణ బాధ్యతను సుగ్రీవునికి అప్పగించాడు. ఆ మాటలు సుగ్రీవుని హృదయంలో భారంగా నిలిచాయి. రాజ్యం పొందడం కంటే బాధ్యత పొందడం గొప్పది. ఇప్పటి నుండి అతను కేవలం బాధిత తమ్ముడు కాదు; రాజు. అతను తన గతబాధలను మర్చిపోకుండా, కానీ వాటిని ప్రతీకారంగా మార్చకుండా, ధర్మపాలన చేయాలి. తారను గౌరవించాలి. అంగదుని ప్రేమగా కాపాడాలి. రామునికి ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టాలి. ఇవే అతని కొత్త జీవితం యొక్క ప్రమాణాలు.
రాముడు సుగ్రీవునికి పట్టాభిషేకం జరగాలని సూచించాడు. అయితే రాముడు స్వయంగా కిష్కింధ నగరంలోకి ప్రవేశించలేదు. వనవాసవ్రతం ప్రకారం, ఆయన నగరసుఖాల్లోకి వెళ్లకుండా బయట ఉండడమే తగినదని భావించాడు. పద్నాలుగు సంవత్సరాల వనవాసంలో రాజభవనాలు, నగరజీవితం, సుఖాసనాలు ఆయనకు వర్తించవు. సుగ్రీవుని కోసం వాలిని సంహరించినా, తన వ్రతాన్ని విడవలేదు. ఇది రాముని నియమనిష్ఠకు గొప్ప ఉదాహరణ. ఆయన తన కార్యం చేశాడు, కానీ కార్యఫల సుఖాన్ని అనుభవించడానికి నగరంలోకి వెళ్లలేదు. ధర్మవంతుడు మిత్రునికి సహాయం చేసిన తరువాత కూడా తన నియమాన్ని మరిచిపోకూడదు. రాముడు అదే చూపించాడు.
లక్ష్మణుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, నీలుడు, నలుడు, ఇతర వానరులు సుగ్రీవుని పట్టాభిషేకానికి ఏర్పాట్లు చేశారు. కిష్కింధలో వానరులు సంతోషంతో కూడిన గంభీరతతో చేరారు. వాలి కాలంలో బలంతో నడిచిన రాజ్యం ఇప్పుడు కొత్త ధర్మంతో నిలబడాలి. సుగ్రీవుడు స్నానం చేసి, శుభవస్త్రాలు ధరించి, రాజ్యసింహాసనానికి అర్హుడిగా నిలిచాడు. వానరమంత్రులు పవిత్రజలం సమకూర్చారు. నదుల జలాలు, పర్వతప్రదేశాల పవిత్రత, మంగళశబ్దాలు, వానరుల గర్జనలు — ఇవన్నీ పట్టాభిషేకాన్ని వైభవంగా చేశాయి. సుగ్రీవుని తలపై అభిషేకజలం పోయబడిన క్షణంలో అతని భయజీవితం ముగిసి రాజధర్మజీవితం ప్రారంభమైంది.
అంగదుని యువరాజుగా గౌరవించడం ఈ పట్టాభిషేకంలో అత్యంత ముఖ్యమైన భాగం. వాలి కుమారుడైన అంగదుడు పక్కనపడితే కిష్కింధలో అంతర్గత విభేదం మళ్లీ తలెత్తవచ్చు. కానీ అంతకంటే ముఖ్యంగా, అంగదుడు నిరపరాధి. తండ్రి చేసిన తప్పుల శిక్ష కుమారునికి పడకూడదు. వాలి చివరి కోరిక కూడా అదే — అంగదుని కాపాడు. సుగ్రీవుడు ఆ బాధ్యతను స్వీకరించాడు. అంగదుని యువరాజుగా నిలబెట్టడం ద్వారా అతను తన అన్న వంశాన్ని గౌరవించాడు, వాలి చివరి మాటను నిలబెట్టాడు, తార దుఃఖానికి కొంత ఓదార్పు ఇచ్చాడు, రాజ్యంలో స్థిరత్వం తెచ్చాడు. ఇది సుగ్రీవుని ధర్మబుద్ధికి మొదటి పరీక్ష. అతను ప్రతీకారంతో అంగదుని దూరం చేయలేదు. అతన్ని గౌరవించాడు. నిజమైన రాజధర్మం ఇదే — గత విభేదాల పిల్లలను శత్రువులుగా చూడకుండా, వారిని సంరక్షణకు అర్హులుగా చూడడం.
తారకు కూడా తగిన గౌరవం ఇవ్వబడింది. ఆమె వాలి భార్య, జ్ఞానవంతురాలు, కిష్కింధలో గౌరవనీయురాలు. ఆమె దుఃఖం ఇంకా తగ్గలేదు. కానీ సుగ్రీవుడు ఆమెను అవమానించలేదు. తార యొక్క వివేకం, అంగదుని హక్కు, వాలి జ్ఞాపకం — ఇవన్నీ రాజ్యపాలనలో స్థానం పొందాలి. వాలి కాలం ముగిసినా, అతని కుటుంబం నిర్లక్ష్యం చేయబడకూడదు. ఈ విధంగా కిష్కింధలో ఒక కొత్త సమతుల్యం ఏర్పడింది. హనుమంతుడు దీనిలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించి ఉండవచ్చు. అతని బుద్ధి సుగ్రీవునికి సరైన మార్గం చూపింది. రాజ్యం పొందిన తరువాత మొదటి ప్రమాదం మదం. హనుమంతుడు వంటి మిత్రులు ఉంటే రాజు ధర్మాన్ని గుర్తుంచుకోగలడు.
పట్టాభిషేకం జరిగిన తరువాత సుగ్రీవుడు రామునికి కృతజ్ఞత తెలిపాడు. “రామా, మీరు నా జీవితం మార్చారు. వాలి భయంతో దాక్కున్న నన్ను మళ్లీ రాజ్యస్థానానికి తీసుకొచ్చారు. నా భార్యను, నా గౌరవాన్ని, నా రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇచ్చారు. ఇప్పుడు నా సమస్త బలం మీ సీతాన్వేషణకు సిద్ధం” అని అతని హృదయం చెప్పింది. కానీ వెంటనే కార్యం ప్రారంభం కాలేదు. ఎందుకంటే ఆ సమయానికి వర్షాకాలం ప్రారంభమైంది. పర్వతాలు మేఘాలతో కప్పబడ్డాయి. నదులు ఉప్పొంగాయి. అరణ్యాలు తడిసిపోయాయి. దారులు కష్టమయ్యాయి. దూరప్రయాణం, సైన్యసంచారం, అరణ్యాన్వేషణ, సముద్రతీర ప్రయాణం — ఇవన్నీ వర్షాకాలంలో కష్టసాధ్యం. కాబట్టి రాముడు సుగ్రీవునితో వర్షాకాలం ముగిసే వరకు వేచి ఉండమని, తరువాత సమస్త వానరులను పంపి సీతను వెతకాలని చెప్పాడు.
రాముడు ఈ నిరీక్షణను బలవంతంగా అంగీకరించాడు. అతనికి ఒక్క క్షణం ఆలస్యం కూడా బాధగా ఉంది. సీత రావణుని చెరలో ఉంది. ఆమె అశోకవాటికలో కన్నీరు కారుస్తుందేమో, రాక్షసస్త్రీల మధ్య బాధపడుతుందేమో, రావణుని బెదిరింపులను భరిస్తుందేమో అని ఆయన హృదయం ప్రతి క్షణం ఆందోళన చెందుతోంది. అయినా ప్రకృతి కాలాన్ని అతిక్రమించి కార్యం చేయడం సాధ్యం కాదు. వర్షాకాలంలో వానరసేనను దూరదూరాలకు పంపడం ప్రయోజనకరం కాదు. నదులు ఉప్పొంగినప్పుడు దారులు కనిపించవు. పర్వతాలు జారుతాయి. అరణ్యాలు ప్రమాదకరమవుతాయి. కాబట్టి రాముడు ధైర్యంతో నిరీక్షణను ఎంచుకున్నాడు. ఇది కూడా ధర్మపాఠం — ఆత్రుత ఉన్నప్పటికీ సరైన సమయాన్ని గౌరవించాలి. కార్యానికి సమయసిద్ధి అవసరం.
రాముడు, లక్ష్మణుడు ప్రస్రవణ పర్వతం వద్ద నివసించడానికి వెళ్లారు. అది కిష్కింధకు సమీపంలో ఉన్న పర్వతప్రదేశం. అక్కడ గుహలు, జలపాతాలు, పచ్చని చెట్లు, వర్షంలో తడిసిన శిఖరాలు, మేఘాలతో ముడిపడిన దృశ్యాలు కనిపించాయి. రాముడు నగరంలోకి వెళ్లకుండా ఇక్కడే ఉండటం తన వనవాసధర్మాన్ని కాపాడుకోవడమే. లక్ష్మణుడు అన్నతో ఉన్నాడు. వర్షం మొదలైంది. మేఘాలు గర్జించాయి. మెరుపులు ఆకాశాన్ని చీల్చాయి. పర్వతాలపై నీరు జారింది. అరణ్యం నీలివన్నెలతో తడిసింది. ప్రకృతి అందంగా ఉంది. కానీ రామునికి అది మరోసారి సీతస్మృతిని పెంచింది. పంపా సౌందర్యం అతనికి సీతను గుర్తుచేసినట్లే, వర్షాకాలం కూడా ఆమెను గుర్తుచేసింది.
వర్షం పడుతున్న రాత్రుల్లో రాముడు ఆకాశాన్ని చూస్తూ సీతను స్మరించాడు. “సీతా, నీవు ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉన్నావు? ఈ వర్షం నీకు కనిపిస్తోందా? రావణుడి చెరలో నీవు ఈ మేఘగర్జనలను భయంతో వింటున్నావా? నీవు నా దగ్గర ఉంటే ఈ వర్షాన్ని చూసి నాతో మాట్లాడేదివి. పంచవటిలో పర్ణశాలపై వర్షపు చినుకులు పడితే నీవు చిరునవ్వుతో వినేవి. ఇప్పుడు నేను ఈ పర్వతంపై ఒంటరిగా ఉన్నాను. లక్ష్మణుడు పక్కన ఉన్నా, నీ సన్నిధి లేక నా హృదయం ఖాళీగా ఉంది” అని ఆయన అంతరంగం విలపించింది. వర్షాకాలం సాధారణంగా ప్రేమజంటలకు మధురసమయం. కానీ వియోగులకు అది బాధాకాలం. మేఘాలు కలయికను గుర్తుచేస్తాయి; గర్జనలు హృదయపు ఆందోళనను పెంచుతాయి; చినుకులు కన్నీళ్లుగా అనిపిస్తాయి. రామునికి అదే అనుభూతి.
లక్ష్మణుడు అన్న దుఃఖాన్ని ప్రతిరోజూ చూశాడు. అతనికి రాముని ఆవేదన సహించలేనిది. కానీ అతను తన బాధను దాచుకొని సేవ చేశాడు. రామునికి ఫలమూలాలు సమకూర్చాడు, ఆశ్రయాన్ని శుభ్రంగా ఉంచాడు, వర్షం నుంచి రక్షణ చూసాడు, ఆయుధాలను సంరక్షించాడు, అప్పుడప్పుడు ధైర్యవచనాలు చెప్పాడు. “అన్నయ్యా, వర్షాకాలం ముగిసిన వెంటనే సుగ్రీవుడు వానరులను పంపుతాడు. హనుమంతుడు ఉన్నాడు. సీతామాతను తప్పకుండా కనుగొంటాము. మీరు ధైర్యంగా ఉండాలి” అని చెప్పేవాడు. కానీ సమయం గడుస్తున్న కొద్దీ రాముని ఆత్రుత పెరిగింది. ఎందుకంటే ప్రతి రోజు సీత చెరలో గడుస్తోంది. నిరీక్షణలో ఉన్నవాడికి కాలం పొడవుగా అనిపిస్తుంది. ఒక రోజు కూడా యుగంలా అనిపిస్తుంది. రామునికి వర్షాకాలం అంతా అలా అనిపించింది.
ఇదే సమయంలో సుగ్రీవుడు కిష్కింధలో రాజ్యాన్ని స్వీకరించి, సుఖాలలో కొంత మునిగిపోయాడు. ఎన్నాళ్లుగానో భయం, దుఃఖం, పరారీజీవితం గడిపిన తరువాత ఒక్కసారిగా రాజ్యసౌఖ్యం, భార్యసంగమం, రాజ్యపాలన, ఉత్సవాలు, మిత్రుల ఆనందం అతన్ని చుట్టుముట్టాయి. మొదట ఇది సహజంగానే అనిపించవచ్చు. బాధల తరువాత ఉపశమనం వచ్చినప్పుడు మనిషి కొంత విశ్రాంతి కోరుతాడు. పైగా వర్షాకాలంలో కార్యం ప్రారంభం చేయడం కష్టం. కాబట్టి ప్రారంభంలో అతని విశ్రాంతి నిందనీయంగా అనిపించదు. కానీ సమస్య ఏమిటంటే — సమయం గడుస్తున్న కొద్దీ అతను రామునికి ఇచ్చిన మాటను చురుకుగా గుర్తుంచుకోవాలి. వర్షాకాలం ముగిసే సమయానికి సైన్యాన్ని సిద్ధం చేయాలి. మిత్రుడి బాధను మర్చిపోకూడదు. రాజ్యసుఖం కృతజ్ఞతను మసకబార్చకూడదు. ఇది సుగ్రీవుని తదుపరి పరీక్ష.
హనుమంతుడు సుగ్రీవుని పక్కన ఉన్నాడు. అతనికి రామకార్యం మహత్తు తెలుసు. సుగ్రీవుడు సుఖంలో మునిగితే ప్రమాదమని అతను గ్రహించాడు. కానీ వర్షాకాలం ఇంకా ముగియకముందు అతను సహనంతో ఉన్నాడు. సరైన సమయం వచ్చినప్పుడు సుగ్రీవునికి గుర్తు చేయాలి. హనుమంతుడు కేవలం బలవంతుడు కాదు, సమయజ్ఞుడు కూడా. అతనికి ఎప్పుడు మాట్లాడాలో తెలుసు. రాజును వెంటనే కఠినంగా మందలిస్తే ప్రయోజనం ఉండకపోవచ్చు. సమయం వచ్చినప్పుడు ధర్మాన్ని గుర్తుచేయడం అవసరం. భవిష్యత్తులో లక్ష్మణుడు కోపంతో కిష్కింధకు వచ్చినప్పుడు, హనుమంతుడు, తార, సుగ్రీవుని చుట్టూ జరిగే సంభాషణలు ఈ బాధ్యతను మరింత స్పష్టంగా చూపిస్తాయి.
ప్రస్రవణ పర్వతంలో రాముడు వర్షాకాల దృశ్యాలను లక్ష్మణునితో పంచుకున్నాడు. ఆయన వర్షాన్ని కవిలా వర్ణించాడు, కానీ ప్రతి వర్ణనలో సీత జ్ఞాపకం ఉంది. మేఘాలు గర్జించడం, పర్వతాలపై జలపాతాలు పారడం, మయూరాలు నాట్యం చేయడం, నదులు ఉప్పొంగడం, పుష్పాలు తడిసిపోవడం, భూమి సువాసన రావడం — ఇవన్నీ ప్రపంచానికి ఆనందం. కానీ రాముని హృదయానికి ఇవి వియోగరసంతో నిండి ఉన్నాయి. “లక్ష్మణా, చూడవయ్యా, మేఘాలు ప్రియులతో కలిసే దూతల్లా ఉన్నాయి. కానీ నా సీతకు నేను దూరంగా ఉన్నాను. ఈ గర్జనలు నాకు ఆమె విలాపంలా వినిపిస్తున్నాయి. ఈ వర్షపు చినుకులు ఆమె కన్నీళ్లా అనిపిస్తున్నాయి” అనే భావంతో ఆయన మాట్లాడాడు. వాల్మీకి రామాయణంలో రాముని వర్షావర్ణన వియోగకావ్యంలా నిలుస్తుంది. ఇది రాముని హృదయసున్నితత్వాన్ని చూపిస్తుంది.
వర్షాకాలం గడుస్తున్న కొద్దీ రాముని సహనం పరీక్షించబడింది. ఆయన సుగ్రీవునికి ఇచ్చిన సమయాన్ని గౌరవించాడు. కానీ కాలం ముగియబోతున్నప్పుడు, సుగ్రీవుడు ఇంకా కార్యసిద్ధికి స్పష్టంగా కదలకపోతే? ఈ ఆలోచన రాముని మనస్సులో కలత కలిగించింది. మిత్రునికి సహాయం చేసి, అతనికి రాజ్యం ఇచ్చి, అతను ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టకపోతే అది ధర్మవిరుద్ధం. రాముడు తక్షణమే కోపపడలేదు. కానీ ఆయన బాధ పెరిగింది. “సుగ్రీవుడు తన సుఖంలో మునిగి నా దుఃఖాన్ని మర్చిపోయాడా?” అనే సందేహం క్రమంగా వచ్చింది. ఇది మిత్రత్వంలో వచ్చే పెద్ద పరీక్ష. సుఖం వచ్చినప్పుడు దుఃఖంలో ఇచ్చిన మాట గుర్తుండాలి. సుగ్రీవుడు ఈ పరీక్షలో కొంత ఆలస్యం చేయబోతాడు. ఆ ఆలస్యం లక్ష్మణుని కోపానికి కారణం అవుతుంది.
లక్ష్మణుడు ఈ ఆలస్యాన్ని రామునికన్నా వేగంగా సహించలేడు. రాముని దుఃఖం చూసి అతని హృదయం మండుతుంది. సుగ్రీవుడు రాజ్యసుఖాల్లో ఉన్నాడని విన్నప్పుడు అతనిలో కోపం పెరుగుతుంది. కానీ ఈ ఘట్టం ఇంకా పూర్తిగా రాలేదు. ఇప్పటికి వర్షాకాల నిరీక్షణలో రాముడు తన బాధను కవిత్వంగా, ధర్మసహనంగా, సీతస్మృతిగా అనుభవిస్తున్నాడు. లక్ష్మణుడు అన్నను కాపాడుతూ, ధైర్యం చెబుతూ, సమయం ముగిసిన తరువాత సుగ్రీవుని జాగ్రత్తగా నిలదీయడానికి సిద్ధమవుతున్నాడు. ఇది రామలక్ష్మణుల మధ్య మరో మౌనసంబంధ దృశ్యం. అన్న దుఃఖిస్తాడు. తమ్ముడు కోపాన్ని లోపల నిలబెట్టుకుని సేవగా మారుస్తాడు. సరైన సమయంలో ఆ కోపం ధర్మస్మరణగా బయటపడుతుంది.
ఈ దశలో సీత లంకలో ఉంది. రామునికి ఆమె స్థానం ఇంకా తెలియదు. కానీ ఆయన విశ్వాసం విడిచిపెట్టలేదు. సీత కూడా రాముని నమ్మకాన్ని విడిచిపెట్టలేదు. ఇద్దరూ వేర్వేరు చోట్ల వియోగాన్ని భరిస్తున్నారు. రాముడు ప్రస్రవణ పర్వతంపై వర్షాన్ని చూస్తూ సీతను స్మరించాడు. సీత అశోకవాటికలో బహుశా అదే ఆకాశాన్ని చూస్తూ రాముని స్మరించి ఉండవచ్చు. ఈ వియోగంలో పరస్పర విశ్వాసమే వారిని నిలబెడుతోంది. రామాయణంలో ప్రేమ అంటే కేవలం కలిసిన ఆనందం కాదు; దూరంలోనూ నిష్ఠ నిలిచే శక్తి. రామసీతల ప్రేమ ఈ దశలో దానికి మహత్తర ఉదాహరణ.
సుగ్రీవుని పట్టాభిషేకం తరువాత అంగదుని యువరాజుగా నిలబెట్టడం సీతాన్వేషణలో కూడా ఉపయోగకరమవుతుంది. అంగదుడు తరువాత వానరసేనలో ముఖ్యమైన నాయకుడు అవుతాడు. దక్షిణ దిశాన్వేషణలో అతని పాత్ర పెద్దది. లంకకు దూతగా వెళ్లే సందర్భంలో కూడా అతని ధైర్యం కనిపిస్తుంది. వాలి కుమారుడు అయినా, సుగ్రీవుని రాజ్యంలో స్థానం పొందడం వల్ల వానరరాజ్యంలో అంతర్గత ఐక్యత నిలిచింది. రాముని దూరదృష్టి ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. రాజ్యస్థిరత్వం లేకపోతే సీతాన్వేషణలో విభేదాలు వస్తాయి. కాబట్టి ముందుగా కిష్కింధలో స్థిరమైన రాజ్యవ్యవస్థ అవసరం. సుగ్రీవుడు రాజు, అంగదుడు యువరాజు, హనుమంతుడు ప్రధాన మంత్రసేవకుడు — ఈ నిర్మాణం తర్వాతి మహాకార్యాలకు పునాది.
ఈ భాగం మనకు ఎన్నో పాఠాలు ఇస్తుంది. మొదట, న్యాయం సాధించిన వెంటనే బాధ్యత ప్రారంభమవుతుంది. సుగ్రీవుడు రాజ్యాన్ని పొందాడు; ఇప్పుడు అతను మాట నిలబెట్టాలి. రెండవది, శత్రువు కుటుంబాన్ని అవమానించడం రాజధర్మం కాదు. అంగదుని యువరాజుగా గౌరవించడం దీనికి ఉదాహరణ. మూడవది, నియమనిష్ఠ సుఖకాలంలో కూడా విడవకూడదు. రాముడు కిష్కింధలోకి ప్రవేశించకుండా తన వనవాసవ్రతాన్ని కాపాడుకున్నాడు. నాలుగవది, సరైన కాలాన్ని గౌరవించడం కార్యసిద్ధికి అవసరం. వర్షాకాలం ముగిసేవరకు నిరీక్షణ తప్పలేదు. ఐదవది, నిరీక్షణ కూడా ధర్మపరీక్ష. రామునికి ప్రతి రోజు బాధగా ఉన్నా, ఆయన సమయాన్ని గౌరవించాడు.
మరొక పాఠం — సుఖం మిత్రధర్మాన్ని మసకబార్చకూడదు. సుగ్రీవుడు బాధలో ఉన్నప్పుడు రాముని ఆశ్రయించాడు. ఇప్పుడు సుఖం వచ్చినప్పుడు రాముని బాధను గుర్తుంచుకోవాలి. మన జీవితంలో కూడా అవసరసమయంలో ఇచ్చిన మాటలు, కష్టకాలంలో ఏర్పడిన బంధాలు, సుఖం వచ్చినప్పుడు మర్చిపోవడం పెద్ద దోషం. కృతజ్ఞత అంటే కేవలం గుర్తు పెట్టుకోవడం కాదు; సమయానికి చర్య చేయడం. సుగ్రీవుడు ఈ పాఠాన్ని త్వరలో గుర్తుచేసుకోబోతాడు. హనుమంతుడు, తార, లక్ష్మణుడు అందులో పాత్ర పోషిస్తారు.
ఇలా వాలి మరణం తరువాత సుగ్రీవుని పట్టాభిషేకం జరిగింది. అంగదుడు యువరాజుగా గౌరవించబడ్డాడు. తారకు మర్యాద ఇవ్వబడింది. సుగ్రీవుడు రాజ్యాన్ని తిరిగి పొంది రామునికి కృతజ్ఞత తెలిపాడు. కానీ వర్షాకాలం ప్రారంభమైనందున సీతాన్వేషణను వెంటనే ప్రారంభించడం సాధ్యం కాలేదు. రాముడు తన వనవాసవ్రతం ప్రకారం కిష్కింధలోకి ప్రవేశించకుండా ప్రస్రవణ పర్వతంలో లక్ష్మణునితో నివసిస్తూ వర్షాకాలం ముగిసే వరకు నిరీక్షించాడు. వర్షపు దృశ్యాలు ఆయనకు సీతస్మృతిని మరింతగా పెంచి వియోగవేదనను గాఢం చేశాయి. సుగ్రీవుడు రాజ్యసుఖాల్లో కొంత మునిగిపోవడం వల్ల రాముని ఆత్రుత క్రమంగా పెరుగుతోంది. తదుపరి భాగంలో వర్షాకాలం ముగియడం, సుగ్రీవుని ఆలస్యం, రాముని బాధతో లక్ష్మణుని కోపం, కిష్కింధకు లక్ష్మణుని ప్రయాణం మరియు తార–హనుమంతుల సమాధానప్రయత్నం గురించి తెలుసుకుందాం.
