హనుమంతుడు రాముడు, లక్ష్మణులను ఋశ్యమూక పర్వతంపై సుగ్రీవుని దగ్గరకు తీసుకెళ్లిన క్షణం రామాయణంలో అత్యంత ముఖ్యమైన మైత్రి ఘట్టానికి ద్వారం తెరుచుకుంది. ఇప్పటివరకు రాముడు సీతవియోగంతో అరణ్యంలో వెతుకుతూ ఉన్నాడు. అతనికి రావణుడి పేరు జటాయువు ద్వారా తెలిసింది. దక్షిణ దిశ కూడా తెలిసింది. కబంధుడు సుగ్రీవునితో మైత్రి చేయమని సూచించాడు. శబరి పంపా దారి చూపింది. హనుమంతుడు ఇప్పుడు ఆ మార్గాన్ని కార్యరూపంలోకి తెచ్చాడు. మరోవైపు సుగ్రీవుడు వాలిచేత బాధపడుతున్నాడు. రాజ్యం కోల్పోయాడు. తన భార్యను కోల్పోయాడు. తన ప్రాణం కోసం ఋశ్యమూకపై భయంతో జీవిస్తున్నాడు. ఈ ఇద్దరూ వేర్వేరు కారణాలతో బాధలో ఉన్నా, వారి దుఃఖానికి మూలం ఒకటే — అధర్మం చేత ప్రియమైనవారినీ, హక్కునీ కోల్పోవడం. రామునికి సీతాపహరణం; సుగ్రీవునికి వాలిచేత భార్యాభ్రంశం, రాజ్యభ్రంశం. ఇలాంటి సందర్భంలో మైత్రి కేవలం ప్రయోజనబంధం కాదు; పరస్పర ధర్మసహాయం.
సుగ్రీవుడు రామలక్ష్మణులను దగ్గరగా చూసినప్పుడు మొదట అతని భయం పూర్తిగా తొలగిపోలేదు. కానీ హనుమంతుని మాటలపై అతనికి నమ్మకం ఉంది. హనుమంతుడు వివేకి. శత్రువులను స్నేహితుల్లా తీసుకురావడంలేదు. రాముని ముఖంలో ఉన్న దుఃఖం, ఆయన కళ్లలోని తేజస్సు, లక్ష్మణుని అప్రమత్తత, వారిద్దరి వనవాసవేషం — ఇవన్నీ సుగ్రీవుని మనసులో ఆశ్చర్యాన్ని, కరుణను కలిగించాయి. రాముడు రాజకుమారుడని తెలుసుకున్న తరువాత, తనతో సమానంగా బాధపడుతున్న వాడని గ్రహించాడు. సుగ్రీవుడు వినయంగా ముందుకు వచ్చి రాముణ్ణి నమస్కరించాడు. రాముడు కూడా అతనిని స్నేహపూర్వకంగా చూశాడు. ఆ చూపులో అధికారం లేదు, గర్వం లేదు, బాధను అర్థం చేసుకునే మృదుత్వం ఉంది. బాధపడిన హృదయాలు ఒకదానిని మరొకటి తొందరగా గుర్తిస్తాయి. ఋశ్యమూకపై అదే జరిగింది.
హనుమంతుడు మధ్యవర్తిగా నిలబడి ఇద్దరినీ పరిచయం చేశాడు. అతను సుగ్రీవుని గురించి చెప్పాడు: “ఇతడు సుగ్రీవుడు. వానరులలో శూరుడు. కానీ తన అన్న వాలిచేత బాధపడుతున్నాడు. వాలి ఇతని రాజ్యాన్ని తీసుకున్నాడు. ఇతని భార్యను కూడా తన ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాడు. ప్రాణభయంతో ఇతడు ఈ ఋశ్యమూక పర్వతంలో ఆశ్రయం పొందాడు. వాలి ఈ పర్వతానికి రావలేడు. అందుకే ఇతడు ఇక్కడ ఉన్నాడు. ఇతడు మీతో మైత్రి చేయాలని సిద్ధంగా ఉన్నాడు.” తరువాత రాముని గురించి సుగ్రీవునికి చెప్పాడు: “ఇవరు అయోధ్యరాజకుమారుడు శ్రీరాముడు. తండ్రి మాట కోసం వనవాసంలో ఉన్నారు. వీరి భార్య సీతను రావణుడు అపహరించాడు. వీరు ఆమెను వెతుకుతున్నారు. మీ ఇద్దరి బాధలు పరస్పర సహాయంతో పరిష్కారం పొందగలవు.” హనుమంతుని మాటలు మైత్రికి పునాది వేసాయి. మంచి మధ్యవర్తి రెండు హృదయాల మధ్య ఉన్న భయాన్ని తొలగించి, విశ్వాసానికి దారి వేస్తాడు.
రాముడు సుగ్రీవునితో మృదువుగా మాట్లాడాడు. “సుగ్రీవా, నీ బాధను విన్నాను. అన్నచేత అన్యాయం పొందడం ఎంత కఠినమో తెలుసు. రాజ్యం కోల్పోవడం, భార్యను కోల్పోవడం, ప్రాణభయంతో జీవించడం — ఇవన్నీ గొప్ప దుఃఖాలు. నేను కూడా సీతవియోగంతో బాధపడుతున్నాను. రావణుడు నా భార్యను అపహరించాడు. నేను ఆమెను వెతుకుతున్నాను. నీవు నాకు సహాయం చేస్తే, నేను నీకు సహాయం చేస్తాను. నీ శత్రువైన వాలిని ధర్మానుసారం జయించేందుకు నేను నీకు తోడుంటాను.” ఈ మాటల్లో కేవలం ఒప్పందం కాదు, ధర్మసంకల్పం ఉంది. రాముడు సుగ్రీవుని ఉపయోగించుకోవాలని చూడలేదు; అతని దుఃఖాన్ని స్వీకరించి, అతనికి న్యాయం చేయాలని మాటిచ్చాడు.
సుగ్రీవుడు రాముని మాటలు విని కదిలిపోయాడు. అతనికి చాలాకాలం తరువాత నిజమైన రక్షణభావం కలిగింది. వాలి భయంతో వణికిన అతని హృదయానికి రాముని మాటలు ఓదార్పు ఇచ్చాయి. అతను తన బాధను వివరించాడు. “రామా, నేను నా అన్న వాలిని గౌరవించేవాడిని. ఒకప్పుడు మేమిద్దరం కలిసి ఉండేవాళ్లం. కానీ ఒక సంఘటన మా మధ్య ఘోర అపార్థానికి దారి తీసింది. మాయావి అనే రాక్షసునితో వాలి యుద్ధానికి వెళ్లాడు. అతను ఒక గుహలోకి వెళ్లి చాలా సమయం రాలేదు. గుహలో నుండి రక్తం రావడం చూసి వాలి చనిపోయాడని అనుకున్నాను. రాక్షసుడు బయటకు రాకుండా గుహను మూసి, రాజ్యం రక్షణ కోసం తిరిగి వచ్చాను. తరువాత వాలి బ్రతికి వచ్చాడు. నేను ద్రోహం చేశానని అనుకున్నాడు. నా మాట వినలేదు. నన్ను తరిమేశాడు. నా భార్యను తీసుకున్నాడు. నేను ప్రాణభయంతో ఇక్కడికి వచ్చాను.” ఈ వివరణలో సుగ్రీవుని బాధ, అపార్థపు దుఃఖం, అన్యాయం అన్నీ కనిపిస్తాయి. అన్నదమ్ముల మధ్య నమ్మకం విరిగితే ఎంత పెద్ద దుఃఖం వస్తుందో ఇది చూపిస్తుంది.
రాముడు సుగ్రీవుని కథను శ్రద్ధగా విన్నాడు. అతనికి వాలి చేసిన కార్యం ధర్మవిరుద్ధమని అర్థమైంది. తమ్ముడి భార్యను స్వాధీనం చేసుకోవడం అధర్మం. తమ్ముడి మాట వినకుండా అతన్ని శత్రువుగా చూడడం అన్యాయం. రాజ్యబలం ఉన్నవాడు బలహీనుడిని బాధపెడితే, ధర్మపురుషుడు మధ్యలో నిలవాలి. రాముడు సుగ్రీవునికి ధైర్యం ఇచ్చాడు: “సుగ్రీవా, నీ దుఃఖం నాకు తెలిసింది. నీవు భయపడవద్దు. నేను ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టే వాడిని. వాలి చేసిన అధర్మానికి శిక్ష తప్పదు. నీవు నీ భార్యను, నీ గౌరవాన్ని, నీ రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందుతావు.” రాముని మాటల్లో ఉన్న నిశ్చయం సుగ్రీవుని హృదయానికి బలమిచ్చింది. అతనికి మొదటిసారి “వాలిని జయించడం సాధ్యమే” అనే ఆశ కలిగింది.
ఇప్పుడు ఈ మైత్రిని శాశ్వతంగా నిలబెట్టడానికి అగ్నిసాక్షిగా ప్రమాణం చేయాలని నిర్ణయించారు. భారతీయ ధర్మంలో అగ్ని సాక్షి పవిత్రమైనది. అగ్ని సమక్షంలో చేసిన మాటను భంగం చేయడం మహాపాపంగా భావించబడుతుంది. హనుమంతుడు సమిధలు తెచ్చాడు. అగ్ని ప్రज्ज్వలింపజేశాడు. రాముడు, సుగ్రీవుడు అగ్నిని ప్రదక్షిణం చేశారు. పరస్పరం చేతులు కలిపారు. “నీ బాధ నా బాధ. నీ శత్రువు నా శత్రువు. నీ మిత్రుడు నా మిత్రుడు. నేను నీకు సహాయం చేస్తాను; నీవు నాకు సహాయం చేయాలి” అనే భావంతో మైత్రి ప్రమాణం జరిగింది. ఆ క్షణం ఋశ్యమూక పర్వతంపై కొత్త ధర్మసంధి ఆవిర్భవించింది. రాముడు మరియు సుగ్రీవుడు కేవలం ఇద్దరు వ్యక్తులు కాదు; ఒక వైపు ఇక్ష్వాకువంశ ధర్మం, మరో వైపు వానరబలం. ఈ రెండు కలిసినప్పుడు రావణుడి పతనానికి మార్గం సిద్ధమైంది.
అగ్నిసాక్షిగా మైత్రి అయిన తరువాత సుగ్రీవుని భయం చాలా వరకు తగ్గింది. రాముడు ఇప్పుడు అతని మిత్రుడు. కానీ రాముని సీతావేదన ఇంకా పరిష్కారం పొందలేదు. సుగ్రీవుడు తనకు తెలిసిన ఒక విషయం చెప్పాడు. “రామా, కొద్ది రోజుల క్రితం మేము ఈ పర్వతంపై ఉన్నప్పుడు ఆకాశమార్గంలో ఒక రాక్షసుడు ఒక స్త్రీని బలవంతంగా తీసుకెళ్తున్నాడు. ఆమె రామా, లక్ష్మణా అని విలపిస్తోంది. ఆమె తన ఆభరణాలను క్రిందకు పడవేసింది. మేము వాటిని సేకరించి ఉంచాము. ఆ స్త్రీ నీ సీత కావచ్చు.” ఈ మాటలు విన్న రాముని హృదయం ఒక్కసారిగా కదిలిపోయింది. ఇప్పటివరకు సీతను రావణుడు తీసుకెళ్లాడని తెలుసు. కానీ ఇప్పుడు ఆమె ఆభరణాలు కనిపించబోతున్నాయి. అవి ఆమె సాక్ష్యం. అవి వియోగంలో మిగిలిన స్పర్శలు.
సుగ్రీవుడు ఆభరణాల ముద్దను తెప్పించాడు. రాముడు వాటిని చూసిన క్షణం తనను అదుపులో పెట్టుకోలేకపోయాడు. అవి సీత ధరించినవి. ఆమె చేతుల అలంకారాలు, కర్ణాభరణాలు, వస్త్రభాగాలు, పాదాభరణాలు — వాటి ప్రతి ఒక్కటి సీత జ్ఞాపకాన్ని మేల్కొల్పింది. రాముడు వాటిని చేతుల్లోకి తీసుకుని కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నాడు. “సీతా, నీవు నిజంగా దక్షిణ దిశగా తీసుకెళ్లబడ్డావు. ఈ ఆభరణాలను నీవు నాకు దారి చూపడానికి పడవేశావు. నీ ధైర్యం ఎంత గొప్పది!” అని ఆయన హృదయం పలికింది. ఆ ఆభరణాలు అలంకారాలు మాత్రమే కాదు; సీత ధైర్యం, వివేకం, రామునిపై విశ్వాసం యొక్క సాక్ష్యాలు. ప్రమాదంలో ఉన్నప్పటికీ, తన భర్తకు దారి చూపాలని ఆమె ఆలోచించింది. ఆ ఆలోచన రాముని మరింత కదిలించింది.
రాముడు ఆభరణాలను లక్ష్మణునికి చూపించాడు. “లక్ష్మణా, ఇవి సీతవేనా?” అని అడిగాడు. లక్ష్మణుడు వాటిని చూసి చాలా వినయంగా సమాధానం ఇచ్చాడు. అతను అన్నాడు: “అన్నయ్యా, ఆమె చేతుల అలంకారాలను, కర్ణాభరణాలను నేను పూర్తిగా గుర్తించలేను. ఎందుకంటే నేను ఎప్పుడూ సీతామాత ముఖాన్నో, శరీరాన్నో ఆ దృష్టితో చూడలేదు. కానీ ఈ పాదాభరణాలను మాత్రం గుర్తిస్తున్నాను. నేను ప్రతిరోజూ ఆమె పాదాలకు నమస్కరించేవాడిని. కాబట్టి ఇవి సీతామాత పాదాలకు చెందినవని తెలుసుకుంటున్నాను.” ఈ మాటలు లక్ష్మణుని పవిత్రతకు అద్భుత సాక్ష్యం. సీతను అతను తల్లిగా చూశాడు. ఆమె పాదాభరణాలను మాత్రమే గుర్తించడం అతని మర్యాద, వినయం, అంతరంగశుద్ధిని ప్రకటించింది. రామాయణంలోని అత్యంత మృదువైన, పవిత్రమైన సంభాషణలలో ఇది ఒకటి.
రాముడు లక్ష్మణుని మాటలు విని మరింతగా కదిలిపోయాడు. ఒక వైపు సీత జ్ఞాపకం. మరో వైపు లక్ష్మణుని పవిత్ర సేవ. ఈ ఇద్దరూ తన జీవితంలోని రెండు మహాబలాలు. సీత తనకు సహధర్మచారిణి. లక్ష్మణుడు తనకు సేవామూర్తి. ఇప్పుడు సీత దూరంలో ఉంది, కానీ లక్ష్మణుడు పక్కన ఉన్నాడు. లక్ష్మణుని మాటలు రామునికి ఓదార్పు కూడా, బాధ కూడా. సుగ్రీవుడు ఈ దృశ్యాన్ని చూసి రాముని దుఃఖం ఎంత లోతైనదో గ్రహించాడు. అతనికి తన బాధ గుర్తుకొచ్చింది. భార్యవియోగం ఏమిటో అతనికి తెలుసు. అందుకే అతను రాముని మరింత హృదయపూర్వకంగా ఆశ్వాసించాడు: “రామా, ఈ ఆభరణాలు సీత దారి చూపించడానికి పడవేసినవే. ఆమెను మనం తప్పకుండా వెతుకుతాము. నా వానరబలం అన్ని దిశల్లో వెతుకుతుంది. నీ దుఃఖం తొలగే వరకు నేను విశ్రాంతి తీసుకోను.”
ఇక్కడ సుగ్రీవుని మాటలు మైత్రి ప్రమాణానికి కార్యరూపం. అగ్నిసాక్షిగా మాటిచ్చిన వెంటనే అతను సీతాన్వేషణ బాధ్యతను స్వీకరించాడు. కానీ ముందు తన స్వంత సమస్య పరిష్కారం కావాలి. వాలి ఉన్నంతవరకు సుగ్రీవుడు సంపూర్ణంగా సహాయం చేయలేడు. అతను ఋశ్యమూక నుండి బయటకు కూడా రావలేడు. అతని రాజ్యబలం అతని చేతిలో లేదు. కాబట్టి రాముడు మొదట సుగ్రీవునికి న్యాయం చేయాలి. ఆ తరువాత సుగ్రీవుడు రామునికి తన సమస్త వానరసేనను సమర్పించగలడు. ఈ క్రమం ధర్మసంధిలో సహజమైనది. పరస్పర సహాయం అనేది ఇద్దరికీ క్రమంగా ఫలించాలి. రాముడు సుగ్రీవుని బాధను తొలగిస్తాడు; సుగ్రీవుడు సీతాన్వేషణకు వానరసేనను పంపుతాడు. ఈ విధంగా రెండు దుఃఖాలు ఒకే మైత్రిలో పరిష్కార దిశను పొందాయి.
ఈ ఘట్టంలో హనుమంతుని పాత్ర మరింత గొప్పగా కనిపిస్తుంది. అతను మాటలతో పరిచయం చేశాడు. మైత్రికి వేదిక కల్పించాడు. అగ్నిసాక్షి ఏర్పాటుకు సహకరించాడు. ఆభరణాల గుర్తింపుకు సాక్షిగా నిలిచాడు. అతనికి ఇంకా పెద్ద కార్యం ముందుంది. కానీ ఇక్కడే అతను రామకార్యానికి కీలకమైన వంతెనగా నిలిచాడు. సుగ్రీవుడు భయంతో ఉన్నాడు; రాముడు దుఃఖంతో ఉన్నాడు. ఈ ఇద్దరినీ హనుమంతుడు విశ్వాసంతో కలిపాడు. నిజమైన సేవకుడు కేవలం ఆజ్ఞాపాలకుడు కాదు; అవసరమైనప్పుడు మైత్రిని సృష్టించే బుద్ధిమంతుడు. హనుమంతుడు అలా చేశాడు. అందుకే అతని తొలి సేవ ఎంతో పవిత్రమైనది.
రామసుగ్రీవ మైత్రి రామాయణంలో రాజకీయంగా కూడా ముఖ్యమైనది. రాముడు రాజ్యాన్ని వదిలి అరణ్యంలో ఉన్నాడు. అతనికి సైన్యం లేదు. అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లి సైన్యం తెచ్చుకోవడం ఆయన వనవాసవ్రతానికి విరుద్ధం. సీతను కనుగొనడానికి అరణ్యాలు, పర్వతాలు, సముద్రతీరాలు, ద్వీపాలు వెతకాలి. ఇది మానవసైన్యానికి కూడా కష్టం. వానరులు వేగవంతులు, పర్వతారోహకులు, దూరప్రయాణంలో నిపుణులు. సుగ్రీవుని వానరసేన ఈ కార్యానికి అత్యంత అనుకూలం. మరోవైపు సుగ్రీవుడు వాలిని ఒంటరిగా జయించలేడు. రాముని ధర్మశౌర్యం అతనికి అవసరం. ఇలా ఇద్దరి అవసరాలు ధర్మసంబంధంగా కలిశాయి. ఇది యాదృచ్ఛికం కాదు; దైవసంకల్పం.
ఈ మైత్రి మనకు అనేక పాఠాలు ఇస్తుంది. మొదట, బాధలో ఉన్నవారు ఒకరినొకరు అర్థం చేసుకుంటే, వారి దుఃఖం బలంగా మారుతుంది. రాముడు, సుగ్రీవుడు ఇద్దరూ వియోగదుఃఖితులు. కానీ వారు దుఃఖంలోనే మునిగిపోలేదు; పరస్పర సహాయంగా దాన్ని మార్చుకున్నారు. రెండవది, మైత్రి మాటలతోనే కాదు, సాక్షిగా, ప్రమాణంగా, బాధ్యతగా నిలవాలి. అగ్నిసాక్షిగా జరిగిన ప్రమాణం దీనికి ఉదాహరణ. మూడవది, మిత్రుని బాధను ముందుగా వినాలి. రాముడు సుగ్రీవుని కథ విన్నాడు; సుగ్రీవుడు రాముని సీతవేదనను విన్నాడు. వినకుండా మైత్రి లోతుగా ఉండదు. నాలుగవది, నిజమైన మైత్రిలో ఇద్దరూ పరస్పరం న్యాయం చేయాలి. రాముడు వాలిని ఎదుర్కోవాలి; సుగ్రీవుడు సీతాన్వేషణ చేయాలి. ఐదవది, మధ్యవర్తి మాటలు ప్రపంచాన్ని మార్చగలవు. హనుమంతుని మధురవాక్యాలే ఈ మైత్రికి ద్వారం.
సీత ఆభరణాల గుర్తింపు ఘట్టం ప్రత్యేకమైన పాఠం ఇస్తుంది. ప్రమాదంలో కూడా వివేకం కోల్పోకూడదు. సీత ఆభరణాలు పడవేసింది. అవి ఇప్పుడు రామునికి సాక్ష్యాలు అయ్యాయి. చిన్నగా కనిపించే చర్య గొప్ప ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. మరో పాఠం లక్ష్మణుని పవిత్ర దృష్టి. సీతను తల్లిగా చూసినవాడు ఆమె పాదాభరణాలను మాత్రమే గుర్తించాడు. ఇది మర్యాద, సంయమనం, శుభదృష్టి యొక్క మహిమ. సంబంధం ఎంత దగ్గరగా ఉన్నా, దానికి తగిన పరిమితి ఉండాలి. లక్ష్మణుడు ఆ పరిమితికి ఆదర్శం. అతని మాటలు యుగయుగాలపాటు పావనమైన బ్రాతృసేవకు సాక్ష్యంగా నిలిచాయి.
రాముడు ఆభరణాలను తన హృదయానికి ఆనించి సీతను స్మరించాడు. కానీ ఈసారి దుఃఖం పూర్తిగా నిరాశగా మారలేదు. ఎందుకంటే ఇప్పుడు మిత్రుడు ఉన్నాడు. సుగ్రీవుడు మాటిచ్చాడు. హనుమంతుడు ఉన్నాడు. వానరబలం త్వరలో లభిస్తుంది. సీత దారి తెలియకపోయినా, ఆమె సంకేతం వచ్చింది. రావణుడు ఇంకా దూరంలో ఉన్నాడు, కానీ అతని రహస్యం ఇప్పుడు ఛేదించబడుతోంది. మైత్రి, ఆశ, దిశ — ఈ మూడు రాముని ముందున్నాయి. పంచవటి ఖాళీగా కనిపించినప్పుడు ఆయనకు ప్రపంచం శూన్యమైంది. ఇప్పుడు ఋశ్యమూకపై సీత ఆభరణాలు చూసినప్పుడు దుఃఖం తిరిగి మండినా, దానికి దిశ వచ్చింది. దిశ ఉన్న దుఃఖం కార్యంగా మారుతుంది.
ఇలా హనుమంతుని మార్గదర్శనంతో రాముడు, లక్ష్మణుడు సుగ్రీవుని కలుసుకున్నారు. సుగ్రీవుడు తన వాలి బాధను వివరించాడు. రాముడు తన సీతవియోగాన్ని తెలిపి, సుగ్రీవునికి సహాయం చేస్తానని మాటిచ్చాడు. అగ్నిసాక్షిగా రామసుగ్రీవుల మైత్రి స్థిరపడింది. సుగ్రీవుడు ఆకాశమార్గంలో రావణుడు తీసుకెళ్తున్న స్త్రీ ఆభరణాలు పడవేసిందని చెప్పి, వాటిని రామునికి చూపించాడు. రాముడు వాటిని చూసి సీతను స్మరించి విలపించాడు. లక్ష్మణుడు తన పవిత్ర దృష్టితో సీత పాదాభరణాలను మాత్రమే గుర్తించగలనని చెప్పాడు. ఈ ఆభరణాలు సీత బ్రతికే ఉందన్న ఆశను, రావణుడు దక్షిణదిశగా తీసుకెళ్లాడన్న సమాచారాన్ని బలపరిచాయి. ఇప్పుడు రాముడు సుగ్రీవుని బాధను పరిష్కరించడానికి సిద్ధమవుతున్నాడు. తదుపరి భాగంలో సుగ్రీవుని వాలి కథను మరింత వివరంగా వినడం, వాలి పరాక్రమంపై సుగ్రీవుని భయం, రాముని బలంపై అతని సందేహం మరియు దుందుభి ఎముక, సాలవృక్షాల ద్వారా రాముని శక్తి నిరూపణ గురించి తెలుసుకుందాం.
