శబరి ఆశ్రమంలో భక్తి యొక్క అపూర్వమైన పవిత్రతను అనుభవించిన తరువాత రాముడు, లక్ష్మణుడు పంపా సరస్సు వైపు ప్రయాణం ప్రారంభించారు. శబరి తన గురువుల వాక్యాన్ని నిలబెట్టుకుంటూ ఎన్నో సంవత్సరాలు రామదర్శనం కోసం ఎదురు చూసింది. ఆమె ప్రేమతో సమర్పించిన ఫలాలు, ఆమె వినయపూర్వక సేవ, ఆమె చూపించిన మార్గం — ఇవన్నీ రాముని హృదయాన్ని మృదువుగా తాకాయి. సీతవియోగంతో మండుతున్న రాముని అంతరంగానికి శబరి భక్తి కొంత క్షణికమైన శాంతిని ఇచ్చింది. కానీ ఆ శాంతి దుఃఖాన్ని పూర్తిగా తొలగించలేదు. సీత ఎక్కడ ఉంది? రావణుడు ఆమెను ఎక్కడికి తీసుకెళ్లాడు? ఆమె భయంతో ఉందా? ఆమె రాముని పేరే పిలుస్తూ ఉందా? ఈ ప్రశ్నలు రాముని హృదయంలో మళ్లీ మళ్లీ ఉప్పొంగుతూనే ఉన్నాయి. శబరి చెప్పిన దారిని అనుసరిస్తూ ఇద్దరూ ముందుకు సాగారు. వారి ముందు ఉన్నది పంపా సరస్సు — ప్రకృతి సౌందర్యంతో మెరిసే పవిత్ర ప్రదేశం, అలాగే సుగ్రీవుని పరిచయానికి దారి చూపబోయే మంగళస్థానం.
పంపా సరస్సు సమీపానికి చేరువైనప్పుడు ప్రకృతి రూపం మెల్లగా మారింది. దండకారణ్యంలోని భయంకరత ఇక్కడ కొంత మృదువైన సౌందర్యంగా మారినట్లు అనిపించింది. నీలి నీటితో మెరుస్తున్న సరస్సు, తామర పుష్పాలతో అలంకరించిన జలరాశి, నీటి మీద తేలే కాంతి, తీరాలపై పచ్చని చెట్లు, పూలతో నిండిన లతలు, పక్షుల మధుర గానాలు — ఇవన్నీ కలిసి ఆ ప్రాంతాన్ని స్వర్గసౌందర్యంతో నింపాయి. సరస్సులో తెల్ల తామరలు, ఎర్ర తామరలు వికసించి ఉన్నాయి. హంసలు, చక్రవాకాలు, క్రౌంచ పక్షులు నీటి మీద సంచరిస్తున్నాయి. గాలి పుష్పసుగంధాన్ని మోసుకొస్తోంది. వసంతఋతువు ప్రకృతిని ప్రేమతో అలంకరించినట్లు అనిపిస్తోంది. చూడటానికి ఇది ఆనందం కలిగించే దృశ్యం. కానీ వియోగిలో ఉన్న రామునికి అదే సౌందర్యం బాధను పెంచింది. సీత తనతో ఉంటే ఈ దృశ్యాన్ని చూసి ఎంత ఆనందించేదో ఆయన హృదయం వెంటనే గుర్తుచేసుకుంది.
రాముడు సరస్సును చూసి మౌనంగా నిలిచాడు. ప్రకృతి అంత అందంగా ఉంది. కానీ ఆ అందం అతని మనసుకు మధురం కాక బాధగా మారింది. ఆయన అన్నాడు: “లక్ష్మణా, ఈ పంపా ఎంత సుందరంగా ఉంది! తామరలు ఎలా వికసించాయో చూడు. పక్షుల గానం ఎంత మధురంగా ఉంది. చెట్లపై పూలు ఎలా అలంకరించాయో చూడు. సీత నా పక్కన ఉంటే ఈ దృశ్యాన్ని చూసి ఎంత ఆనందించేది! ఆమె ఆ పూలను చూసి నవ్వేది. ఈ పక్షుల స్వరాలను వినమని నన్ను పిలిచేది. ఈ తీరంలో నడుస్తూ చిన్న చిన్న మాటలు చెప్పేది. ఇప్పుడు ఆమె ఎక్కడ? ఈ సౌందర్యాన్ని చూడడానికి నా పక్కన ఎందుకు లేదు?” రాముని మాటలు కేవలం ప్రకృతి వర్ణన కాదు; ప్రతి దృశ్యంలో సీత స్మృతి ఉంది. వియోగంలో ఉన్నవాడు ప్రపంచాన్ని నేరుగా చూడడు; ప్రియురాలి జ్ఞాపకాల ద్వారా చూస్తాడు. పంపా సరస్సు రామునికి సీతతో నిండిన శూన్యంగా మారింది.
పూలతో నిండిన చెట్లు రామునికి సీత అలంకారాన్ని గుర్తుచేశాయి. తామరలతో నిండిన సరస్సు ఆమె కళ్ళను గుర్తుచేసింది. మృదువైన గాలి ఆమె మాటల మాధుర్యాన్ని గుర్తుచేసింది. జింకల మృదువైన సంచారం ఆమె నడకను గుర్తుచేసింది. కోయిలల గానం ఆమె స్వరాన్ని గుర్తుచేసింది. ప్రతి అంశం ఒక బాణంలా హృదయాన్ని తాకింది. రాముడు తన బాధను అణచుకోలేక మరింతగా విలపించాడు. “సీతా, నీవు లేక ఈ వసంతం నాకు అగ్నిలా ఉంది. ఇతరులకు పూలు ఆనందం ఇస్తాయి; నాకు అవి నీ జ్ఞాపకంగా బాధ ఇస్తున్నాయి. ఇతరులకు పక్షుల గానం మధురం; నాకు అది నీ పిలుపు వినిపిస్తున్నట్లు ఉంది. నీవు లేక ప్రకృతి సౌందర్యం కూడా శోకంగా మారింది” అనే భావం ఆయన విలాపంలో కనిపించింది. ఇది రాముని ప్రేమలోని లోతు. ఆయన సీతను కేవలం భార్యగా కాక, తన జీవనసహచరిగా, తన ఆనందానికి మూలంగా, తన ధర్మయాత్రకు సహచారిణిగా చూశాడు.
లక్ష్మణుడు అన్న దుఃఖాన్ని శ్రద్ధగా విన్నాడు. అతనికి తెలుసు — రాముని మాటలకు తక్షణ సమాధానం సరిపోదు. ఈ బాధను కేవలం తర్కంతో తొలగించలేం. ప్రేమవియోగానికి ఉపదేశం మాత్రమే మందు కాదు; సహానుభూతి, ధైర్యం, దిశ అవసరం. లక్ష్మణుడు మృదువుగా అన్నాడు: “అన్నయ్యా, సీతామాతపై మీ ప్రేమ పవిత్రమైనది. ఆమె కూడా మీపైనే మనస్సు నిలిపి ఉంటుంది. రావణుడు ఆమె శరీరాన్ని దూరం తీసుకెళ్లినప్పటికీ, ఆమె మనస్సును తాకలేడు. మీరు ధైర్యంగా ఉండాలి. మనకు ఇప్పుడు దారి స్పష్టమవుతోంది. జటాయువు దక్షిణ దిశ చెప్పాడు. కబంధుడు సుగ్రీవుని వద్దకు వెళ్లమన్నాడు. శబరి పంపా, ఋశ్యమూక దారి చూపింది. ఇది యాదృచ్ఛికం కాదు. ధర్మం మనకు దారి చూపుతోంది. మనం ముందుకు సాగితే సీతామాతను తప్పకుండా కనుగొంటాం.” లక్ష్మణుని మాటల్లో ప్రేమ ఉంది, వివేకం ఉంది, ధైర్యం ఉంది. అతను రాముని బాధను తిరస్కరించలేదు; ఆ బాధను కార్యదిశగా మార్చడానికి ప్రయత్నించాడు.
రాముడు లక్ష్మణుని మాటలను విన్నాడు. కొంతసేపు మౌనంగా నిలిచాడు. ఆయన దుఃఖం ఇంకా ఉంది. కానీ లక్ష్మణుని మాటలు అతనిలోని సంకల్పాన్ని మళ్లీ మేల్కొల్పాయి. రాముడు అన్నాడు: “లక్ష్మణా, నీవు నిజమే చెప్పావు. దుఃఖం నన్ను కదిలిస్తోంది, కానీ నేను ఆగలేను. సీతను వెతకాలి. రావణుడిని కనుగొనాలి. సుగ్రీవుని కలవాలి. అతని సహాయం పొందాలి. కానీ ఈ పంపా సౌందర్యం నా హృదయంలోని వియోగాన్ని మరింత కదిలిస్తోంది. నేను సీతను ఎంత ప్రేమిస్తున్నానో ఈ ప్రకృతే మళ్లీ నాకు గుర్తుచేస్తోంది.” ఈ మాటల్లో రాముని మనస్థితి స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఆయన దుఃఖాన్ని దాచడం లేదు. కానీ దుఃఖం వల్ల కార్యాన్ని మరిచిపోవడం లేదు. ఇదే ఆయన మహిమ. భావాన్ని అనుభవిస్తాడు, కానీ ధర్మాన్ని విడవడు.
పంపా సరస్సు తీరంలో రామలక్ష్మణులు కొంతసేపు నిలబడి పరిసరాలను చూశారు. దూరంలో ఋశ్యమూక పర్వతం కనిపిస్తోంది. అదే సుగ్రీవుని ఆశ్రయం. వాలి భయంతో సుగ్రీవుడు అక్కడ నివసిస్తున్నాడు. వాలికి ఒక శాపం వల్ల ఆ పర్వతానికి రావడం సాధ్యం కాదు. అందువల్ల అది సుగ్రీవునికి రక్షణస్థలం. కబంధుడు చెప్పిన దారి ఇప్పుడు నిజంగా వారి ముందు ఉంది. రాముడు ఆ పర్వతాన్ని చూశాడు. అతనికి ఇంకా సుగ్రీవుడు తెలియదు. హనుమంతుడు తెలియదు. కానీ విధి ఇప్పటికే వారిని కలపడానికి సిద్ధమవుతోంది. ఒకవైపు భార్యవియోగంతో ఉన్న రాముడు. మరోవైపు అన్నచేత రాజ్యభ్రష్టుడై, భార్యవియోగంతో, భయంతో జీవిస్తున్న సుగ్రీవుడు. ఈ ఇద్దరి మైత్రి రెండు బాధల కలయిక మాత్రమే కాదు; రామాయణ మహాకార్యానికి కీలకమైన రాజకీయ-ధార్మిక సంధి. అది త్వరలో జరుగబోతోంది.
ఋశ్యమూక పర్వతంపై సుగ్రీవుడు తన వానరమిత్రులతో ఉన్నాడు. అతని ప్రధాన సహచరుల్లో హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, నీలుడు, నలుడు వంటి మహాబలులు ఉన్నారు. కానీ ఈ సమయంలో సుగ్రీవుని హృదయం భయంతో నిండింది. అతని అన్న వాలి అతన్ని వెంబడించి చంపాలనుకుంటున్నాడని అతనికి భయం. వాలి మహాబలవంతుడు. సుగ్రీవుడు అతని కోపం నుండి తప్పించుకుని ఈ పర్వతాన్ని ఆశ్రయించాడు. శాపం వల్ల వాలి ఇక్కడికి రావలేడని తెలిసినా, భయం పూర్తిగా పోదు. భయంతో బ్రతికే మనిషి లేదా వానరుడు ప్రతి అపరిచితునినీ శత్రువుగా అనుకుంటాడు. సుగ్రీవుడు కూడా అలాగే అప్రమత్తంగా ఉండేవాడు. ఆ రోజు పర్వతం మీద నుండి దూరంగా చూస్తూ ఉండగా, అతనికి ఇద్దరు మహాతేజస్సులైన పురుషులు పంపా తీరంలో నడుస్తూ కనిపించారు.
రాముడు, లక్ష్మణుడు వనవాసవేషంలో ఉన్నారు. జటలు, వల్కలాలు ధరించారు. కానీ వారి చేతుల్లో ధనుష్సులు, బాణాలు ఉన్నాయి. వారి ముఖాల్లో దుఃఖం ఉన్నా, వారి శరీరాల్లో క్షత్రియశౌర్యం స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. వారి నడక సాధారణ మునుల నడక కాదు; వీరుల నడక. వారి కళ్ళలో దూరలక్ష్యం ఉంది. సుగ్రీవుడు వారిని చూసి భయపడ్డాడు. “ఇవరు ఎవరు? వాలి నన్ను చంపడానికి పంపినవారా? వనవాసి వేషం వేసుకున్న క్షత్రియులా? లేక దేవతలారా? వీరి తేజస్సు అసాధారణం. చేతిలో ఆయుధాలు ఉన్నాయి. వారు నేరుగా ఈ దిశగా వస్తున్నారేమో!” అని అతని మనస్సు కలవరపడింది. భయం అనుమానాన్ని పెంచుతుంది. వాలి చేత అన్యాయం ఎదుర్కొన్న సుగ్రీవునికి ప్రతి శక్తివంతుడు సంభావ్య ప్రమాదంగా కనిపించాడు.
సుగ్రీవుడు వెంటనే తన మిత్రులను పిలిచాడు. అతని స్వరం ఆందోళనతో నిండింది. “చూడండి, ఆ ఇద్దరు ఎవరు? వారు బలవంతులు. వారి చేతుల్లో ధనుష్సులు ఉన్నాయి. వారు మన దిశగా వస్తున్నట్లు కనిపిస్తున్నారు. వాలి వారిని పంపి ఉండవచ్చు. మనం జాగ్రత్తగా ఉండాలి” అన్నాడు. వానరులు కూడా ఆ ఇద్దరిని గమనించారు. కొందరికి భయం. కొందరికి ఆశ్చర్యం. హనుమంతుడు మాత్రం శాంతంగా పరిశీలించాడు. అతని బుద్ధి స్థిరమైనది. రూపాన్ని చూసి వెంటనే తీర్పు ఇవ్వడు. ఆ ఇద్దరిలో దివ్యమైన తేజస్సు ఉంది. వారి ముఖాల్లో రాక్షసత్వం లేదు. వారి నడకలో అధర్మం లేదు. కానీ ఆయుధాలు ఉన్నాయి. దుఃఖం ఉంది. మహత్తు ఉంది. హనుమంతుని హృదయం వెంటనే వారిపట్ల ఒక తెలియని ఆకర్షణను అనుభవించి ఉండవచ్చు. భవిష్యత్తులో తన జీవితమంతా అంకితమయ్యే స్వామిని అతను మొదటిసారి దూరం నుండి చూస్తున్న క్షణం ఇది.
సుగ్రీవుడు హనుమంతునితో అన్నాడు: “హనుమంతా, నీవు బుద్ధిమంతుడు. నీవు వాక్చాతుర్యశాలి. నీవు రూపం మార్చగలవు. ఆ ఇద్దరు ఎవరో తెలుసుకో. వారు వాలి పంపినవారైతే మనం ఇక్కడి నుండి దూరంగా వెళ్లాలి. వారు శత్రువులు కానివారైతే వారి ఉద్దేశం తెలుసుకోవాలి.” హనుమంతుడు సుగ్రీవుని భయాన్ని అర్థం చేసుకున్నాడు. అతను దానిని తక్కువగా చూడలేదు. బాధపడినవాడికి భయం సహజం. కానీ భయాన్ని వివేకంతో పరీక్షించాలి. హనుమంతుడు వానరరూపంలో కాకుండా ఒక తపస్వి లేదా బ్రాహ్మణ వేషంలో వెళ్లి వారితో మాట్లాడాలని నిర్ణయించాడు. అతని మొదటి పని — వారి స్వభావాన్ని మాటల ద్వారా తెలుసుకోవడం. హనుమంతుని మహిమ ఇక్కడ మొదలవుతుంది. శక్తి మాత్రమే కాదు, బుద్ధి, వినయం, వాక్పటిమ, పరిశీలన — ఇవే అతన్ని రామకార్యంలో అపూర్వుడిని చేస్తాయి.
హనుమంతుడు దిగడానికి సిద్ధమవుతున్నప్పుడు రాముడు ఇంకా పంపా తీరంలో సీతస్మృతితో ఉన్నాడు. అతనికి ఇంకా తెలియదు — తన జీవితంలో అత్యంత ప్రియమైన సేవకుడు, భక్తశ్రేష్ఠుడు, కార్యసాధకుడు తనవైపు వస్తున్నాడు. హనుమంతుడికి ఇంకా తెలియదు — తాను యుగయుగాలపాటు సేవించబోయే రాముడు తన ఎదుట ఉన్నాడు. ఈ తొలి కలయిక రామాయణంలో మహామంగళ ఘట్టం. అది ఇక్కడే ప్రారంభమవుతోంది. ఒకవైపు సీతాన్వేషణలో దుఃఖంతో ఉన్న రాముడు. మరోవైపు సుగ్రీవుని భయాన్ని తీర్చడానికి బుద్ధితో దిగుతున్న హనుమంతుడు. వీరిద్దరి కలయికతో కథ దుఃఖం నుండి కార్యశక్తి వైపు తిరుగుతుంది. సీతను వెతకడానికి భక్తి, బలం, బుద్ధి, వాక్చాతుర్యం, దూతధర్మం అన్నీ కలిసిన వ్యక్తి అవసరం. ఆ వ్యక్తి హనుమంతుడు.
పంపా సరస్సు ఈ విధంగా రెండు భావాలకు వేదిక అయింది. ఒకటి వియోగవేదన. రాముడు ప్రకృతి సౌందర్యం చూసి సీతను మరింతగా స్మరించాడు. రెండవది మిత్రసంధి ఆరంభం. అదే ప్రకృతి సౌందర్యం మధ్య సుగ్రీవుడు రాముణ్ణి గమనించాడు, హనుమంతుడు ఆయనను కలవడానికి బయలుదేరాడు. జీవితంలో కూడా దుఃఖం మరియు ఆశ చాలా దగ్గరగా ఉంటాయి. మనం దుఃఖంలో ఉన్నప్పుడు ముందే ఆశ నిలబడి ఉండవచ్చు; కానీ మనకు ఇంకా కనిపించకపోవచ్చు. రామునికి పంపా మొదట సీతస్మృతిని పెంచిన బాధాస్థలం. కొద్దిసేపటికి అదే పంపా హనుమంతుని కలయికకు ద్వారం అవుతుంది. ఇది రామాయణం చూపే దైవగతి. వియోగపు కన్నీటి తీరానికే సేవామూర్తి చేరుతాడు.
లక్ష్మణుడు అన్నను మళ్లీ ధైర్యపరచాడు. “అన్నయ్యా, మనం శబరి చెప్పిన దారిలోనే వచ్చాం. కబంధుడు చెప్పిన సుగ్రీవుడు దగ్గరలోనే ఉన్నాడని కనిపిస్తోంది. మనం మన దుఃఖాన్ని దిశగా మార్చాలి. సీతామాత కోసం ఇప్పుడు మిత్రబలం పొందాలి. మీ శౌర్యం, సుగ్రీవుని వానరబలం కలిస్తే రావణుడు ఎక్కడ దాక్కున్నా బయటపడతాడు.” రాముడు ఆ మాటలను అంగీకరించాడు. అతనికి తెలుసు — వ్యక్తిగత ఆవేదనను కార్యరూపంలోకి మార్చాలి. ప్రేమ కన్నీళ్లు మాత్రమే కారిస్తే సీత దొరకదు. ప్రేమను అన్వేషణగా, అన్వేషణను మైత్రిగా, మైత్రిని కార్యసిద్ధిగా మార్చాలి. పంపా తీరంలో రాముని దుఃఖం క్రమంగా సంకల్పంగా మలచబడుతోంది.
సుగ్రీవుని భయం కూడా మనకు ఒక పాఠం ఇస్తుంది. అన్యాయం ఎదుర్కొన్నవాడు, విశ్వాసఘాతం చూసినవాడు, శక్తివంతుల చేత బాధపడినవాడు కొత్తవారిని వెంటనే నమ్మలేడు. అతనిని నిందించడం సులభం. కానీ అతని భయానికి కారణం తెలుసుకోవాలి. సుగ్రీవుడు వాలిచేత బాధపడ్డాడు. అందుకే రామలక్ష్మణులను చూసి మొదట భయపడ్డాడు. కానీ అతనికి హనుమంతుడు ఉన్నాడు — భయాన్ని వివేకంతో పరీక్షించే మిత్రుడు. మన జీవితంలో కూడా భయం వచ్చినప్పుడు హనుమంతుడిలాంటి బుద్ధి అవసరం. అనుమానం వచ్చినప్పుడు దూరం నుండి తీర్పు కాక, వినయంగా దగ్గరికి వెళ్లి సత్యం తెలుసుకోవాలి. హనుమంతుడు ఇప్పుడు అదే చేయబోతున్నాడు.
ఈ ఘట్టం మనకు ప్రకృతి, వియోగం, ఆశ, మైత్రి అన్నింటినీ కలిపి చూపిస్తుంది. పంపా సరస్సు సౌందర్యం రాముని సీతస్మృతిని రగిలించింది. వియోగి హృదయం ప్రకృతిని కూడా బాధగా అనుభవిస్తుందని ఇది చూపిస్తుంది. లక్ష్మణుడు ధైర్యం చెప్పి దుఃఖానికి దిశ ఇచ్చాడు. ఋశ్యమూకపై సుగ్రీవుడు భయంతో రామలక్ష్మణులను గమనించాడు. అతను వారిని వాలి పంపినవారేమో అనుమానించాడు. హనుమంతుడు వివేకంతో వారిని తెలుసుకోవడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఈ క్షణం నుండి రామాయణంలో కొత్త మహాదశ ప్రారంభమవుతుంది — రామహనుమద్భేటి, రామసుగ్రీవ మైత్రి, వానరసేన, సీతాన్వేషణ. సీతాపహరణం దుఃఖాన్ని తెచ్చింది. కానీ అదే దుఃఖం హనుమంతుని వంటి పరమభక్తుడిని రాముని జీవితంలోకి తీసుకువస్తోంది.
ఇలా శబరి ఆశ్రమం విడిచి రామలక్ష్మణులు పంపా సరస్సు చేరుకున్నారు. పంపా సౌందర్యం రామునికి సీతస్మృతులను మరింతగా రగిలించి, ఆయన వియోగవేదనను పెంచింది. లక్ష్మణుడు ప్రేమతో, ధైర్యంతో, వివేకంతో ఆయనను ఓదార్చి, శబరి మరియు కబంధుడు చూపిన దారిని గుర్తుచేశాడు. దూరంగా ఋశ్యమూక పర్వతంపై ఉన్న సుగ్రీవుడు రామలక్ష్మణులను చూసి వాలి పంపినవారేమో అనుమానంతో భయపడ్డాడు. తన బుద్ధిమంతుడైన మంత్రి హనుమంతుణ్ణి వారి దగ్గరకు వెళ్లి వారి స్వరూపం తెలుసుకోమని పంపించాడు. హనుమంతుడు వినయవేషం ధరించి రామలక్ష్మణులను కలవడానికి దిగుతున్నాడు. తదుపరి భాగంలో హనుమంతుని తొలి దర్శనం, అతని మధురవాక్యాలు, రాముని హృదయంలో కలిగిన ఆనందం, రామసుగ్రీవ మైత్రికి పునాది ఎలా పడిందో తెలుసుకుందాం.
