రామాయణం – Part 58: కబంధుని శాపవిమోచనం – భయంకరరూపం వెనుక దాగిన దివ్యగాథ, రామలక్ష్మణుల శౌర్యం మరియు సుగ్రీవుని మార్గదర్శనం

దక్షిణ దిశగా సీతాన్వేషణలో ముందుకు సాగుతున్న రాముడు, లక్ష్మణుడు ఒక భయంకరమైన అరణ్యప్రాంతంలోకి ప్రవేశించారు. పంచవటి యొక్క మృదువైన గోదావరి తీరం వెనుక మిగిలిపోయింది. జటాయువు త్యాగం వారి హృదయాలలో అగ్నిలా మండుతోంది. సీతను రావణుడు దక్షిణ దిశగా తీసుకెళ్లాడని తెలిసినా, ఆ దిశ విస్తారమైనది. ఎక్కడ వెతకాలి? ఎవరిని అడగాలి? రావణుడు ఎక్కడ నివసిస్తాడు? సీత బ్రతికే ఉందా? ఆమె ఇప్పుడు ఏ స్థితిలో ఉంది? ఈ ప్రశ్నలు రాముని మనస్సును నిరంతరం బాధిస్తున్నాయి. లక్ష్మణుడు పక్కన ఉన్నాడు. అతని మాటలు రామునికి ధైర్యం ఇస్తున్నాయి. కానీ సీతవియోగం ఒక గాయం. ఆ గాయం వెంటనే మానదు. అయినా ఇద్దరూ ఆగలేదు. ఎందుకంటే సీతను కనుగొనడం ఇప్పుడు వారి ప్రాణకార్యం.

వారు సాగుతున్న అరణ్యం చాలా భయంకరంగా ఉంది. అక్కడ చెట్లు వంకరగా పెరిగాయి. కొన్నిచోట్ల సూర్యకాంతి నేలపైకి రాలేదు. అడవి జంతువుల గర్జనలు దూరంగా వినిపించాయి. ఎముకల అవశేషాలు, విరిగిన కొమ్మలు, భయంకరమైన మౌనం — ఇవన్నీ ఆ ప్రాంతంలో ఏదో ఘోరమైన ప్రాణి ఉందని సూచించాయి. రాముడు తన ధనుస్సును సిద్ధంగా ఉంచాడు. లక్ష్మణుడు కూడా మరింత అప్రమత్తమయ్యాడు. వారు సీతవియోగంలో ఉన్నారు, కానీ యుద్ధజాగ్రత్తను విడిచిపెట్టలేదు. దుఃఖంలో ఉన్నప్పుడు కూడా ప్రమాదాన్ని గమనించడం అవసరం. రామలక్ష్మణులు ఇదే చూపిస్తున్నారు.

అప్పుడే వారికి ఒక భయంకరమైన రూపం కనిపించింది. ఆ రూపం సాధారణ రాక్షసుని రూపం కాదు. తల పైభాగంలో కనిపించకపోవడం, విశాలమైన శరీరం, పొట్ట ప్రాంతంలో భయంకరమైన నోరు, దీర్ఘమైన చేతులు, కళ్లకు భయంకరమైన కాంతి — ఆ జీవి చూసినవారిని వణికించేలా ఉంది. అతని చేతులు చాలా పొడవుగా ఉండేవి. దూరంగా ఉన్న ప్రాణులను కూడా వాటితో పట్టుకొని తన నోటికి దగ్గర చేసుకోగలడు. ఆ భయంకర జీవి కబంధుడు. అతను అరణ్యంలో దాగి ఉండి, దారిలో వచ్చే జంతువులను, మనుషులను, మునులను తన పొడవైన చేతులతో పట్టుకొని భక్షించేవాడు. అతని రూపం శాపగ్రస్త స్థితికి ప్రతీక. బయటికి కనిపించేది వికృతరాక్షసత్వం; లోపల దాగి ఉన్నది ఒక పూర్వదివ్యగాథ.

కబంధుడు రామలక్ష్మణులను చూసి వారిని సాధారణ మానవులుగా భావించాడు. అతని రాక్షసస్వభావం వెంటనే మేల్కొంది. అతను తన దీర్ఘబాహువులను విస్తరించి ఇద్దరినీ పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. ఆ చేతులు పాముల్లా దూసుకొచ్చాయి. రాముడు, లక్ష్మణుడు ఒక్క క్షణం కూడా భయపడలేదు. వారికి ఇప్పుడు స్పష్టమైంది — ఈ రాక్షసుడు బలవంతుడు, కానీ అతని బలం చేతుల్లో ఉంది. అతని పొడవైన బాహువులను తెగదెంపితే అతని శక్తి తగ్గిపోతుంది. యుద్ధంలో శత్రువు బలస్థానం గుర్తించడం చాలా ముఖ్యం. రాముడు, లక్ష్మణుడు అదే చేశారు.

కబంధుడు గర్జించాడు: “మీరు ఎవరు? నా అరణ్యంలోకి వచ్చి నా ఆహారమయ్యారు. నేను మిమ్మల్ని విడిచిపెట్టను.” అతని మాటల్లో క్రూరత్వం ఉంది. కానీ రాముడు తక్షణం అతనితో మాటల యుద్ధం చేయలేదు. ప్రమాదం దగ్గరగా ఉంది. ఇద్దరూ ఆయుధాలు ఎత్తారు. కబంధుని పొడవైన చేతులు వారిని పట్టుకునేలోపు రాముడు ఒక చేతిపై బలమైన దాడి చేశాడు. లక్ష్మణుడు మరొక చేతిపై దాడి చేశాడు. వారి ఖడ్గాలు, బాణాలు కబంధుని బాహువులను ఛేదించాయి. భయంకరమైన గర్జనతో కబంధుడు వణికిపోయాడు. అతని బలం ఒక్కసారిగా తగ్గిపోయింది. అతని చేతులు తెగిపోవడంతో అతను నేలపై పడిపోయాడు. ఇంతకాలం ఇతరులను బంధించిన చేతులే ఇప్పుడు అతని బలహీనతగా మారాయి. అధర్మబలం కూడా ఇలాగే ఉంటుంది — అది ఇతరులను పట్టుకోవడానికి ఉపయోగించే సాధనమే చివరకు దాని పతనానికి కారణమవుతుంది.

కబంధుడు భయంకరంగా అరచాడు. కానీ ఆ అరుపులో ఇప్పుడు క్రూరత్వంతో పాటు ఆశ్చర్యం కూడా ఉంది. తనను ఇంత సులభంగా ఎవరు జయించగలరు? ఈ ఇద్దరు సాధారణ మానవులు కాదని అతనికి అర్థమైంది. అతను నెమ్మదిగా తన గతాన్ని గుర్తుచేసుకున్నాడు. శాపం వల్ల వచ్చిన వికృతరూపం, దీర్ఘకాల బాధ, విమోచన సూచన — ఇవన్నీ అతని మనస్సులో మెదిలాయి. అతను రాముడిని చూసి ప్రశ్నించాడు: “మీరు ఎవరు? ఇంతటి శౌర్యం మీలో ఎలా ఉంది? నా చేతులను ఛేదించి నన్ను బంధనంనుండి విముక్తి చేసే వారు సాధారణులు కారు.” రాముడు తనను దశరథుని కుమారుడు రామునిగా, లక్ష్మణునితో కలిసి సీతను వెతుకుతున్న వాడిగా పరిచయం చేశాడు. సీతను రావణుడు అపహరించాడని తెలిపాడు. రాముని పేరు విన్న కబంధునిలో ఒక వెలుగు మెరిసింది. తన శాపవిమోచనం సమయం వచ్చినట్లు అతనికి తెలిసింది.

కబంధుడు తన పూర్వగాథను చెప్పడం ప్రారంభించాడు. అతను ఒకప్పుడు భయంకర రాక్షసరూపం కలవాడు కాదు. కొన్ని వర్ణనల ప్రకారం అతను దివ్యస్వరూపుడు, గంధర్వుడు లేదా మహాబలంతో గర్వించిన జీవి. తన బలం, సౌందర్యం, ఆయుష్షు, దేవలోక సంబంధం వల్ల అతనిలో అహంకారం పెరిగింది. అహంకారం ఉన్నవాడు తన పరిమితిని మర్చిపోతాడు. దేవతలతో, ఋషులతో, లేదా ఇంద్రునితో సైతం గర్వంగా ప్రవర్తించాడు. ఫలితంగా శాపం పొందాడు. ఇంకొన్ని వర్ణనలలో ఇంద్రుడు అతనిపై వజ్రాయుధం ప్రయోగించగా అతని తల, కాళ్లు శరీరంలోకి నలిగిపోయాయి; అతని నోరు పొట్టలో ఏర్పడింది; అతని చేతులు విపరీతంగా పొడవయ్యాయి. బ్రహ్మ వరం వల్ల ఆయుష్షు ఉండి, ఆకలితో బాధపడుతూ జీవించాల్సి వచ్చింది. ఇలాంటి జీవితం శిక్ష మాత్రమే కాదు; అహంకారానికి ప్రతిబింబం. పైకి ఎగరాలనుకున్న గర్వం చివరకు భూమికి అతుక్కుపోయిన వికృతరూపంగా మారింది.

కబంధుడు చెప్పాడు: “నాకు శాపం వచ్చింది. ఈ వికృతరూపంలో అడవిలో ఉండాల్సి వచ్చింది. ఒక రోజు రాముడు, లక్ష్మణుడు నా చేతులను ఛేదించి, నా శరీరాన్ని దహనం చేసినప్పుడు నేను విముక్తి పొందుతానని నాకు ముందే చెప్పబడింది. మీరు నన్ను జయించారు. ఇప్పుడు దయచేసి నా దేహాన్ని దహనం చేయండి. నేను శాపం నుండి విముక్తి పొంది, మీకు మార్గదర్శనం చేస్తాను.” రాముడు, లక్ష్మణుడు అతని మాటలు విన్నారు. ఇక్కడ రాముని స్వభావం మళ్లీ కనిపిస్తుంది. కబంధుడు వారిని తినడానికి దాడి చేశాడు. అయినా అతను శాపగ్రస్తుడని తెలిసిన తర్వాత రాముడు అతనికి విమోచనం ఇవ్వడానికి సిద్ధమయ్యాడు. రాముని చేతిలో శిక్ష కూడా కరుణగా మారుతుంది. విరాధుడిలా కబంధుడూ రామసంబంధంతో విముక్తి పొందబోతున్నాడు.

రాముడు, లక్ష్మణుడు కబంధుని శరీరాన్ని దహనం చేశారు. అరణ్యంలో సమిధలు సేకరించి, అతని దేహాన్ని అగ్నికి సమర్పించారు. ఇది కేవలం శవదహనం కాదు; శాపదహనం. భయంకరమైన వికృతరూపం అగ్నిలో కరిగిపోయింది. కొంతసేపటి తరువాత ఆ శాపగ్రస్త స్థితి నుండి ఒక దివ్యరూపం వెలిగింది. కబంధుడు తన పూర్వ కాంతిని తిరిగి పొందాడు. అతని ముఖంలో బాధ తొలగిపోయింది. అతను రాముణ్ణి గౌరవంగా చూశాడు. “రామా, నీ కృప వల్ల నాకు విముక్తి లభించింది. ఇప్పుడు నీకు నాకు తెలిసిన మార్గాన్ని చెబుతాను” అని అన్నాడు. విముక్తి పొందిన కబంధుడు ఇప్పుడు రాక్షసుడు కాదు; మార్గదర్శి. ఇదే రామాయణంలోని అద్భుతమైన మార్పు — శత్రువులా కనిపించినవాడు ధర్మస్పర్శతో సహాయకుడవుతాడు.

కబంధుడు రామునికి అత్యంత ముఖ్యమైన సలహా ఇచ్చాడు. “రామా, నీవు సీతను వెతుకుతున్నావు. కానీ ఈ విస్తారమైన లోకంలో ఒంటరిగా వెతకడం కష్టం. నీకు సహాయకుడు కావాలి. వానరులలో సుగ్రీవుడు అనే మహాత్ముడు ఉన్నాడు. అతను ఇప్పుడు ఋశ్యమూక పర్వతంపై నివసిస్తున్నాడు. అతని అన్న వాలి అతన్ని రాజ్యం నుండి దూరం చేశాడు. సుగ్రీవుడు కూడా భార్యవియోగంతో, రాజ్యవియోగంతో బాధపడుతున్నాడు. నీవు అతనితో స్నేహం చేయాలి. అతను నీకు సీతాన్వేషణలో సహాయం చేస్తాడు. అతని వద్ద హనుమంతుడు అనే మహాబలవంతుడు, బుద్ధిమంతుడు, భక్తిశ్రేష్ఠుడు ఉన్నాడు. వానరులు అన్ని దిశల్లో వెతకగలరు. సుగ్రీవునితో మైత్రి నీ కార్యానికి కీలకం” అని చెప్పాడు. ఈ మాటలు రామాయణ గమనాన్ని పూర్తిగా కొత్త దశలోకి తీసుకెళ్లాయి.

ఇప్పటివరకు రాముడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరే సీతను వెతుకుతున్నారు. జటాయువు దిశను చెప్పాడు. కానీ దిశ పెద్దది. ఇప్పుడు కబంధుడు సహాయకుడిని సూచించాడు. సీతాన్వేషణకు మిత్రబలం అవసరం. ఇదే సుగ్రీవసంధికి ఆరంభం. రాముడు ఈ సలహాను శ్రద్ధగా విన్నాడు. సుగ్రీవుడు భార్యవియోగంతో ఉన్నాడని విన్నప్పుడు రామునికి అతనితో ఒక హృదయసంబంధం ఏర్పడింది. “నాకూ భార్యవియోగం. అతనికీ భార్యవియోగం. నాకు సీతను కనుగొనాలి. అతనికి తన అన్యాయం సరిచేయాలి. మనం ఒకరికి ఒకరు సహాయం చేయగలం” అనే భావం మెల్లగా ఏర్పడింది. ధర్మసంధి సాధారణ ప్రయోజనంతో మొదలైనా, అది తరువాత గొప్ప భక్తి, విశ్వాసంగా మారుతుంది. సుగ్రీవుని ద్వారా రాముడు హనుమంతుణ్ణి కలుస్తాడు. హనుమంతుడు రామకార్యానికి పరమసేవకుడవుతాడు. కబంధుని సలహా ఈ మహాసంధికి తలుపు తెరిచింది.

కబంధుడు మరింతగా వివరించాడు: “ఋశ్యమూక పర్వతం వద్ద సుగ్రీవుడు భయంతో నివసిస్తున్నాడు. వాలి అతన్ని చంపాలని చూస్తున్నాడు. కానీ ఒక శాపం వల్ల వాలి ఆ పర్వతానికి రావలేడు. అందుకే సుగ్రీవుడు అక్కడ ఆశ్రయం పొందాడు. నీవు అతనిని కలవు. ముందుగా అతని విశ్వాసం పొందు. అతని బాధను విను. అతని శత్రువైన వాలిని జయించడానికి సహాయం చేస్తే, అతను నీకు తన సమస్త వానరబలాన్ని సమర్పిస్తాడు. వానరులు పర్వతాలు, అరణ్యాలు, సముద్రతీరాలు, గుహలు అన్నిచోట్ల వెతకగలరు. సీతను కనుగొనడానికి ఇది సరైన మార్గం.” కబంధుని మాటలు వ్యూహపూర్వకమైనవి. ప్రేమతో వెతకడం అవసరం. కానీ కార్యసిద్ధికి సరైన మిత్రులు, దిశ, పద్ధతి కూడా అవసరం. రామాయణం ఇక్కడ భావోద్వేగం నుంచి కార్యవ్యూహానికి మారుతోంది.

కబంధుడు పంపా సరస్సు, శబరి ఆశ్రమం, ఋశ్యమూక పర్వతం వైపు వెళ్లే మార్గాన్ని కూడా సూచించాడు. పంపా సరస్సు సుందరమైన పవిత్రస్థలం. దాని సమీపంలో శబరి అనే భక్తురాలు రామదర్శనం కోసం ఎదురు చూస్తోంది. ఆమె దర్శనం తరువాత రాముడు సుగ్రీవుని చేరతాడు. ఇలా కబంధుడు కేవలం సుగ్రీవుని పేరు చెప్పలేదు; రాముని తదుపరి యాత్రకు పూర్తి దిశ ఇచ్చాడు. కష్టంలో దారి చూపే ఒక్క మాట ఎంత ముఖ్యమో ఇక్కడ తెలుస్తుంది. జటాయువు దక్షిణ దిశను ఇచ్చాడు. కబంధుడు మిత్రదిశను ఇచ్చాడు. శబరి భక్తిదిశను ఇస్తుంది. సుగ్రీవుడు కార్యదిశను ఇస్తాడు. హనుమంతుడు విజయదిశను ఇస్తాడు. రామాయణం దిశల పరంపరలా ముందుకు సాగుతుంది.

రాముడు కబంధునికి కృతజ్ఞతతో చూశాడు. “నీ శాపవిమోచనం జరిగింది. నీవు మాకు అమూల్యమైన దారి చూపించావు. సుగ్రీవుని వద్దకు వెళ్తాము” అని అన్నాడు. లక్ష్మణుడికి కూడా ఇప్పుడు ఆశ ఒక కొత్త రూపంలో కనిపించింది. ఇంతవరకు ఇద్దరూ అరణ్యంలో ఒంటరిగా వెతుకుతున్నారు. ఇప్పుడు వారికి ఒక మార్గం ఉంది. సుగ్రీవుడు, వానరులు, హనుమంతుడు — ఈ పేర్లు ఇంకా పరిచయం కాకపోయినా, వాటిలో ఆశ ఉంది. రాముని ముఖంలో దుఃఖం పూర్తిగా తొలగలేదు. కానీ దుఃఖంలో ఇప్పుడు కార్యసంకల్పం మరింత స్పష్టమైంది. సీతను వెతకడానికి మిత్రత్వం అవసరమని ఆయన అర్థం చేసుకున్నాడు. మహాకార్యాలు ఒంటరిగా సాధించబడవు. ధర్మవంతుడికి కూడా సహచరులు కావాలి. రాముడు దీనిని వినయంతో స్వీకరించాడు.

కబంధుడు దివ్యరూపంతో తన లోకానికి వెళ్లిపోయాడు. అతని శాపం ముగిసింది. భయంకరరూపంతో అడ్డంకిలా ఎదురైనవాడు, చివరికి మార్గదర్శిగా మారి రామకార్యానికి తోడ్పడ్డాడు. ఈ ఘట్టం జీవితం గురించి ఒక లోతైన సత్యం చెబుతుంది. మన దారిలో వచ్చే ప్రతి కష్టం కేవలం శత్రువు కాదు. దాన్ని ధైర్యంగా ఎదుర్కొంటే, దాని లోపల దాగిన దిశ బయటపడవచ్చు. కబంధుడు ముందుగా ప్రమాదం. తరువాత శాపగ్రస్తుడు. చివరికి ఉపదేశకుడు. రామలక్ష్మణులు అతన్ని భయపడి తప్పించుకునే ప్రయత్నం చేసి ఉంటే ఈ మార్గదర్శనం దొరకేది కాదు. వారు ధైర్యంగా ఎదుర్కొన్నారు; అందువల్ల దారి లభించింది. సమస్యలను తప్పించుకోవడం కంటే ధర్మంగా ఎదుర్కోవడం కొన్నిసార్లు కొత్త ద్వారం తెరుస్తుంది.

ఈ ఘట్టం అహంకారంపై కూడా పాఠం ఇస్తుంది. కబంధుడు పూర్వంలో తన బలం, సౌందర్యం, స్థానం వల్ల గర్వించాడు. ఆ గర్వం అతనిని వికృతరూపానికి దారి తీసింది. అహంకారం మనిషిని లోపలే వికృతం చేస్తుంది; కబంధుని శరీరం ఆ అంతరంగ వికృతికి బాహ్యరూపం. అతని తల కనిపించకపోవడం, నోరు పొట్టలో ఉండడం, పొడవైన చేతులతో ఇతరులను పట్టుకోవడం — ఇవన్నీ లోభం, భోగాసక్తి, నియంత్రణలేని ఆకలికి ప్రతీకలుగా కూడా చూడవచ్చు. తల అంటే వివేకం. పొట్టనోరు అంటే భోగం. పొడవైన చేతులు అంటే స్వాధీనపరచుకోవాలనే దురాశ. రామసంబంధం వచ్చినప్పుడు ఈ వికృతి దహనమై, దివ్యరూపం బయటపడింది. అంటే ధర్మస్పర్శ మనిషిలోని అసలు శుభస్వరూపాన్ని మేల్కొల్పగలదు.

రామునికి ఈ సంఘటన మరో ధైర్యం ఇచ్చింది. సీతవియోగం ఎంత తీవ్రమైనా, దారిలో ఆశ చిహ్నాలు కనిపిస్తున్నాయి. జటాయువు చివరి సందేశం ఒకటి. కబంధుని మార్గదర్శనం రెండవది. ఇంతవరకు రాముడు దుఃఖంలో అడవిని ప్రశ్నిస్తున్నాడు. ఇప్పుడు ఆయనకు ప్రశ్నకు సమాధానం వచ్చే దారి కనిపిస్తోంది. సుగ్రీవుని కలవాలి. దాని కోసం పంపా సరస్సు వైపు వెళ్లాలి. శబరిని దర్శించాలి. ఋశ్యమూక పర్వతాన్ని చేరాలి. ఈ క్రమం ముందున్న కార్యానికి దారి. రామాయణంలో ఈ దశ చాలా ముఖ్యమైనది. సీతను కోల్పోయిన బాధ రాముణ్ణి ప్రపంచంతో కొత్త మైత్రికి తీసుకెళ్తోంది. ఒకరి దుఃఖం మరొకరి దుఃఖంతో కలిసినప్పుడు పరస్పర సహాయం పుడుతుంది. రాముడు, సుగ్రీవుడు ఇద్దరూ వియోగభాగ్యులు. వారి మైత్రి రెండు బాధలను ధర్మకార్యంగా మారుస్తుంది.

లక్ష్మణుడు కూడా ఈ కొత్త ఆశతో ఉత్సాహపడ్డాడు. అతను అన్నతో అన్నాడు: “అన్నయ్యా, కబంధుడు చెప్పిన దారిని అనుసరించుదాం. సుగ్రీవుని కలుద్దాం. వానరుల సహాయం మనకు అవసరం. సీతామాతను వెతకడానికి అన్ని దిశల్లో శక్తివంతులైన సహచరులు కావాలి.” రాముడు అంగీకరించాడు. ఇద్దరూ కబంధునికి మౌనంగా నమస్కరించి ముందుకు సాగారు. అడవి ఇప్పుడు కొంచెం భిన్నంగా అనిపించింది. భయం ఇంకా ఉంది. దుఃఖం ఇంకా ఉంది. కానీ దిశ కూడా ఉంది. దిశ ఉన్నవాడు నడవగలడు. ఆశ ఉన్నవాడు నిలబడగలడు. రామలక్ష్మణులు ఇప్పుడు శబరి, పంపా, సుగ్రీవుని వైపు సాగుతున్నారు.

ఈ భాగం మనకు అనేక పాఠాలు ఇస్తుంది. మొదట, భయంకరంగా కనిపించే పరిస్థితి లోపల దారి దాగి ఉండవచ్చు. కబంధుడు ముందుగా ప్రమాదం, తరువాత మార్గదర్శి. రెండవది, శక్తి అహంకారంతో కలిస్తే వికృతికి దారి తీస్తుంది. కబంధుని శాపగాథ దీనికి ఉదాహరణ. మూడవది, ధర్మయాత్రలో ఒంటరిగా అన్నీ సాధ్యమవు; సరైన మిత్రులను పొందాలి. రాముడు సుగ్రీవుని అవసరాన్ని స్వీకరించాడు. నాలుగవది, విమోచనం పొందినవాడు కృతజ్ఞతగా దారి చూపాలి. కబంధుడు తన శాపవిమోచనం తరువాత రామునికి అమూల్యమైన సలహా ఇచ్చాడు. ఐదవది, దుఃఖం కార్యంగా మారాలి. సీతవియోగంతో రాముడు నిలిచిపోలేదు; దారి వెతికాడు, మిత్రత్వం వైపు అడుగు వేశాడు.

ఇలా దక్షిణ దిశగా సీతాన్వేషణలో సాగుతున్న రామలక్ష్మణులకు కబంధుడు అనే భయంకరరూపి ఎదురయ్యాడు. అతను తన పొడవైన చేతులతో వారిని పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించగా, రాముడు మరియు లక్ష్మణుడు అతని చేతులను ఛేదించారు. తరువాత కబంధుడు తన శాపగాథను వివరించి, తన శరీరాన్ని దహనం చేయమని వేడుకున్నాడు. రామలక్ష్మణులు అతని దేహాన్ని దహనం చేయగా, అతను దివ్యరూపంతో విముక్తి పొందాడు. విముక్తి తరువాత అతను రామునికి సుగ్రీవునితో మైత్రి చేయమని, పంపా సరస్సు, ఋశ్యమూక పర్వతం వైపు వెళ్లమని మార్గదర్శనం చేశాడు. సీతాన్వేషణకు వానరసహాయం అవసరమని చెప్పాడు. ఇప్పుడు రామలక్ష్మణులు శబరి ఆశ్రమం మరియు పంపా సరస్సు వైపు వెళ్లబోతున్నారు. తదుపరి భాగంలో శబరి భక్తి, ఆమె రామదర్శన నిరీక్షణ, రామునికి ఫలసేవ, నవవిధ భక్తి బోధ మరియు పంపా దిశగా రామలక్ష్మణుల ప్రయాణం గురించి తెలుసుకుందాం.