జటాయువు అంత్యక్రియలు ముగిసిన తరువాత రాముడు, లక్ష్మణుడు దక్షిణ దిశగా అడుగులు వేశారు. ఆ దిశను జటాయువు చివరి శ్వాసలో చూపించాడు. “రావణుడు సీతను దక్షిణ దిశగా తీసుకెళ్లాడు” అనే మాటలు రాముని హృదయంలో మంటలా నిలిచిపోయాయి. పంచవటి వరకు రాముని వనవాసం ఒక విధంగా సాగింది. తండ్రి మాట నిలబెట్టడం, ఋషుల రక్షణ, సీతతో సహజీవనం, లక్ష్మణుని సేవ — ఇవన్నీ ఆ దశలో ప్రధానంగా కనిపించాయి. కానీ ఇప్పుడు జీవితం పూర్తిగా మారింది. పర్ణశాల లేదు. సీత సన్నిధి లేదు. గోదావరి తీరంలోని మధురమైన రోజులు స్మృతులుగా మాత్రమే మిగిలాయి. ముందున్నది వెతుకులాట. తెలియని దారులు, తెలియని శత్రువు, తెలియని లంక, తెలియని దుఃఖం. కానీ రాముని హృదయంలో ఒకే సంకల్పం — సీతను కనుగొనాలి. రావణుని అధర్మానికి శిక్ష తప్పదు.
జటాయువు మరణం రాముని బాధను మరింత లోతుగా చేసింది. సీతను కోల్పోవడం ఒక వైపు. ఆమెను రక్షించడానికి ప్రాణం పెట్టిన వృద్ధ పక్షిరాజును కోల్పోవడం మరో వైపు. రాముడు అడుగులు వేస్తున్నప్పటికీ, మనస్సులో జటాయువు ముఖం నిలిచింది. “నేను ఆలస్యంగా వచ్చాను. జటాయువు ఒంటరిగా రావణుణ్ణి ఎదుర్కొన్నాడు. అతను తన ప్రాణం పెట్టాడు. అతని త్యాగం వృథా కాకూడదు” అని ఆయన ఆలోచించాడు. జటాయువు ఇచ్చిన దిశ ఇప్పుడు రామునికి ధర్మమార్గంగా మారింది. దక్షిణ దిశ అంటే కేవలం భౌగోళిక దారి కాదు; అది రావణవధకు, వానరసంధికి, లంకాయుద్ధానికి, సీతాపునర్మిళనానికి దారి తీసే విధి మార్గం. కానీ ఆ పెద్ద పరిణామాలు ఇంకా దూరంలో ఉన్నాయి. ఈ దశలో రాముడు మాత్రం భార్యవియోగంతో బాధపడే భర్తగా, తమ్ముడు తోడుగా ఉన్న అన్వేషకుడిగా ముందుకు సాగుతున్నాడు.
దక్షిణ దిశగా అడవిలో నడుస్తూ రాముడు ప్రతి చెట్టును, ప్రతి నదిని, ప్రతి జంతువును చూస్తున్నాడు. ఎక్కడైనా సీత చిహ్నం కనిపిస్తుందా? ఆమె ఆభరణం పడివుందా? వస్త్రపు చిన్ని భాగం ఉందా? ఆమె అడుగుల ముద్రలు కనిపిస్తాయా? రావణుడి రథచిహ్నాలు ఎక్కడైనా మిగిలి ఉన్నాయా? అని ఆయన వెతికాడు. సీత తన ఆభరణాలను దారిలో పడవేసిందని జటాయువు చెప్పాడు. ఆ మాట ఆయనకు ఆశ. కానీ ఆభరణాలు ఎక్కడ పడిపోయాయి? ఎవరు తీసుకున్నారు? దారి ఎంతదూరం? ఇవన్నీ తెలియదు. అరణ్యంలో అడుగులు తప్పిపోవడం సులభం. రాక్షసమాయలు ఉండవచ్చు. దక్షిణ దిశ విశాలమైనది. అయినప్పటికీ రాముడు వెనుదిరగలేదు. ప్రేమ దారి తెలియకపోయినా ముందుకు నడుస్తుంది. ధర్మం దారి కఠినమైనా ఆగదు.
రాముని ఆవేదన క్షణక్షణం మారుతూ ఉంది. కొన్నిసార్లు ఆయన మృదువుగా సీతను స్మరించాడు. “సీతా, నీవు ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉన్నావు? నీకు భయం వేసిందా? నన్ను పిలుస్తున్నావా? నీ కళ్లలో కన్నీళ్లు ఉన్నాయా?” అని హృదయం ప్రశ్నించింది. కొన్నిసార్లు ఆయన కోపంతో మండిపోయాడు. “రావణుడు ఎక్కడ దాక్కున్నా, అతన్ని కనుగొంటాను. సముద్రం అవతలికి వెళ్లినా, ఆకాశంలో దాగినా, పాతాళంలోకి వెళ్లినా, సీతను తీసుకువస్తాను” అని సంకల్పించాడు. కొన్నిసార్లు ఆయన తనను తానే నిందించుకున్నాడు. “బంగారు మృగం మాయ అని తెలిసినా ఎందుకు వెళ్లాను? సీత కోరికను నెరవేర్చాలని వెళ్లాను. కానీ ఆమెను ఒంటరిగా అయ్యే ప్రమాదానికి దారి తీసాను” అని బాధపడ్డాడు. ఈ భావాలన్నీ రాముని మానవత్వాన్ని చూపిస్తాయి. ఆయన బాధను దాచుకోలేదు. కానీ బాధలో కర్తవ్యాన్ని విడువలేదు.
లక్ష్మణుడు అన్నతో పాటు నడుస్తూ అతని మనస్థితిని గమనించాడు. రాముని బాధ అతనికి సహించలేనిది. సీతాపహరణానికి తాను కూడా కారణమయ్యాననే పశ్చాత్తాపం అతని హృదయంలో ఉంది. కానీ ఇప్పుడు తన బాధను బయటపెడితే రాముని బాధ మరింత పెరుగుతుంది. కాబట్టి అతను ధైర్యంగా ఉండాలి. తమ్ముడిగా, సేవకుడిగా, రక్షకుడిగా ఇప్పుడు అతని పాత్ర మరింత ముఖ్యమైంది. అతను రామునితో మృదువుగా అన్నాడు: “అన్నయ్యా, మీరు ధైర్యంగా ఉండాలి. సీతామాత ధర్మపరురాలు. ఆమెను ఎవ్వరూ మనస్సులో జయించలేరు. రావణుడు ఆమెను బలవంతంగా తీసుకెళ్లినా, ఆమె హృదయం మీ పాదాల దగ్గరే ఉంటుంది. మనం తప్పకుండా ఆమెను కనుగొంటాం. మీరు లోకానికి ధైర్యం ఇచ్చే వాడు. ఇప్పుడు మీరు మీ ధైర్యాన్ని నిలబెట్టాలి.” లక్ష్మణుని మాటలు రాముని బాధను తొలగించకపోయినా, దానికి దిశ ఇచ్చాయి.
రాముడు లక్ష్మణుని మాటలను విన్నాడు. అతనికి తమ్ముడి ప్రేమ తెలుసు. సీత అతనిపై కఠినమాటలు పలికినా, లక్ష్మణుడు ఆమెను తల్లిగా గౌరవిస్తున్నాడు. తనను ధైర్యపరుస్తున్నాడు. రాముడు కొద్దిసేపు మౌనంగా నడిచాడు. తరువాత అన్నాడు: “లక్ష్మణా, నీ మాటలు నిజం. సీత మనస్సు ధర్మంలో నిలిచింది. కానీ ఆమె శరీరం ఇప్పుడు రాక్షసుని చేతిలో ఉంది. ఆమె దుఃఖం ఆలోచిస్తే నా హృదయం తట్టుకోలేకపోతుంది. నేను రాజ్యాన్ని వదిలాను. తండ్రిని కోల్పోయాను. ఇప్పుడు సీతను కోల్పోయాను. నా జీవితంలో దుఃఖం వరుసగా వస్తోంది. అయినా నేను ఆగను. రావణుడు చేసిన పాపానికి ఫలితం తప్పదు.” ఈ మాటల్లో రాముని బాధ, సత్యజ్ఞానం, సంకల్పం అన్నీ కలిశాయి. దుఃఖాన్ని ఒప్పుకోవడం బలహీనత కాదు; దుఃఖం మధ్య ధర్మసంకల్పాన్ని నిలబెట్టడం మహాబలం.
అడవిలో ముందుకు సాగుతున్న కొద్దీ వారు భయంకరమైన ప్రాంతాల్లోకి ప్రవేశించారు. పంచవటి సౌందర్యం వెనుక మిగిలిపోయింది. ఇప్పుడు దట్టమైన చెట్లు, ముల్లుపొదలు, జంతువుల గర్జనలు, దారి తెలియని లోతైన అరణ్యభాగాలు ఎదురయ్యాయి. కొన్నిచోట్ల నేల తడిగా ఉంది. కొన్నిచోట్ల ఎండిన ఆకులపై అడుగుల శబ్దం దూరం వినిపించింది. గాలి గంభీరంగా వీచింది. రామలక్ష్మణులు సీతను వెతుకుతూ ఈ కష్టాలను పట్టించుకోలేదు. ఫలమూలాల కోసం ఆగడం కూడా వారికి భారంగా అనిపించింది. నీరు తాగినా సీత గుర్తుకొచ్చేది. విశ్రాంతి తీసుకోవాలనుకున్నా ఆమె దుఃఖం ఆలోచనలో నిద్ర దూరమయ్యేది. ప్రేమవియోగం శరీరాన్ని అలసించదు మాత్రమే కాదు; మనస్సును నిరంతరం మేల్కొలుపుతుంది.
మార్గంలో వారు ఎన్నో అపశకునాలు గమనించినట్లు అనిపించింది. కొన్ని పక్షులు ఎడమ వైపున అరుస్తున్నాయి. జంతువులు భయంతో దూరం పోతున్నాయి. అడవిలో కొన్నిచోట్ల విచిత్రమైన శబ్దాలు వినిపించాయి. రాముడు వీటిని చూసి, “ఇక్కడ కూడా రాక్షసప్రభావం ఉండవచ్చు. మనం జాగ్రత్తగా ఉండాలి” అని భావించాడు. లక్ష్మణుడు ఆయుధంతో సిద్ధంగా నడిచాడు. ఇప్పటివరకు సీత రక్షణ అతని మొదటి కర్తవ్యం. ఇప్పుడు రాముని రక్షణ, సీతాన్వేషణ, రాక్షసులను ఎదుర్కోవడం అన్నీ అతని కర్తవ్యాలుగా మారాయి. అతను తన బాధను పని ద్వారా మార్చుకున్నాడు. ధర్మవంతుడికి బాధ వచ్చినప్పుడు, అది సేవగా మారితే అతను నిలబడగలడు. లక్ష్మణుడు అదే చేశాడు.
రాముడు కొన్నిసార్లు సీతను ప్రకృతిలో ఊహించాడు. “ఈ చెట్టు కింద ఆమె విశ్రాంతి తీసుకుని ఉండేదా? ఈ పూలను చూసి ఆమె ఆనందించేదా? ఈ జింకను చూసి ఆమె మృదువుగా నవ్వేదా?” అని ఆలోచించాడు. ప్రతి అందమైన దృశ్యం ఇప్పుడు బాధగా మారింది. ఎందుకంటే ఆ అందాన్ని పంచుకునే సీత లేదు. ఇది వియోగస్వభావం. ప్రియమైనవారు మనతో ఉన్నప్పుడు ప్రపంచం సుందరం. వారు దూరమైనప్పుడు అదే ప్రపంచం ఖాళీగా అనిపిస్తుంది. పంచవటి పూలు, గోదావరి నీరు, అడవి పక్షులు ముందు సీతకు ఆనందం ఇచ్చాయి. ఇప్పుడు అవి రామునికి సీత గైర్హాజరును గుర్తుచేస్తున్నాయి. అయినప్పటికీ ఆయన వాటిని ద్వేషించలేదు. వాటినే సాక్షిగా తీసుకొని ఆమెను వెతికాడు.
దక్షిణ దిశలో ముందుకు సాగుతూ వారు ఒక భయంకర ప్రాంతానికి చేరుకున్నారు. అక్కడ గాలి భారంగా ఉంది. చెట్లు వంకరగా పెరిగాయి. నేలపై పాత ఎముకలు, మృగచిహ్నాలు, చీకటి గుహలు కనిపించాయి. ఇది సాధారణ ఆశ్రమమార్గంలా లేదు. ఏదో భయంకర ప్రాణి ఉండే ప్రాంతంలా అనిపించింది. లక్ష్మణుడు మరింత అప్రమత్తమయ్యాడు. రాముడు కూడా ధనుస్సును సిద్ధంగా పట్టుకున్నాడు. సీతవియోగంలో ఉన్నప్పటికీ యుద్ధజాగ్రత్త ఆయన విడిచిపెట్టలేదు. కర్తవ్యాలు ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉంటాయి. సీతను వెతకాలి, కానీ తమను రక్షించుకోవాలి కూడా. ఎందుకంటే రామలక్ష్మణులు బ్రతికి ముందుకు సాగితేనే సీతాన్వేషణ కొనసాగుతుంది.
ఈ ప్రాంతంలో కబంధుని ఘట్టానికి దారి మొదలవుతుంది. కబంధుడు ఒక శాపగ్రస్త రాక్షసుడు. అతని రూపం చాలా భయంకరమైనది. తల స్పష్టంగా పై భాగంలో కాకుండా, నోరు పొట్ట ప్రాంతంలో ఉన్నట్లు, చేతులు చాలా పొడవుగా విస్తరించి దూరంలోని జీవులను పట్టుకునేలా ఉండేది అని కథలో వర్ణించబడుతుంది. అతను అడవిలో సంచరించే జీవులను తన పొడవైన చేతులతో పట్టుకొని తినే భయంకర ప్రాణి. కానీ అతని భయంకర రూపం వెనుక కూడా ఒక శాపగాథ ఉంది. రామాయణంలో ఇలా అనేక దుష్టరూపాలు నిజానికి శాపగ్రస్త జీవులుగా కనిపిస్తాయి. రాముని చేతిలో వారు శాపవిమోచనం పొందుతారు. విరాధుడిలా, కబంధుడూ రాముని ద్వారా విముక్తి పొందబోతున్నాడు. కానీ ఈ విముక్తి రామసీతాన్వేషణలో కీలకమైన దిశను కూడా ఇస్తుంది.
రామలక్ష్మణులు ఆ ప్రాంతంలో ప్రవేశించినప్పుడు కబంధుడు వారిని చూసి తన పొడవైన చేతులను విస్తరించాడు. అతనికి వారు సాధారణ మానవులు లాగా కనిపించారు. అతని రాక్షసస్వభావం వారిని ఆహారంగా భావించింది. కానీ అతనికి తెలియదు — వీరు సాధారణ మానవులు కాదు. ఒకరు రాముడు, మరొకరు లక్ష్మణుడు. ధర్మం, శౌర్యం, విధి కలిసి అతని ఎదుటకు వచ్చాయి. కబంధుని చేతులు వారిని పట్టుకునేలా ముందుకు రావడం ఈ ఘట్టానికి ఆరంభం. రాముడు, లక్ష్మణుడు వెంటనే ప్రమాదాన్ని గ్రహించారు. వారు దుఃఖంలో ఉన్నా, యుద్ధంలో అలసట లేదు. కబంధుని బలాన్ని ముందుగా ఛేదించాలి. అతని చేతులను తెగదెంపాలి. తరువాత అతని అసలు గాథ బయటపడుతుంది. ఈ ఘట్టం సీతాన్వేషణలో అనుకోని మలుపు. ఎందుకంటే కబంధుడే తరువాత వారికి సుగ్రీవుని గురించి చెబుతాడు. సుగ్రీవుని పరిచయం హనుమంతుని పరిచయానికి దారి తీస్తుంది. హనుమంతుడు సీతాసందేశాన్ని కనుగొంటాడు. కాబట్టి కబంధుడు భయంకరంగా కనిపించినా, అతని ఘట్టం ఆశకు ద్వారం.
ఇక్కడ రామాయణ గమనాన్ని గమనిస్తే ఒక గొప్ప సూత్రం తెలుస్తుంది. రాముడు సీతను వెతుకుతున్నాడు. అతనికి దారి తెలియదు. అతను దుఃఖంలో ఉన్నాడు. కానీ దారిలో ఎదురయ్యే ప్రతి సంఘటన అతన్ని సరైన దిశకు నడిపిస్తుంది. జటాయువు రావణుడి పేరును, దక్షిణ దిశను తెలిపాడు. కబంధుడు సుగ్రీవుని పరిచయానికి మార్గం చూపబోతున్నాడు. సుగ్రీవుడు వానరసేనను ఇస్తాడు. హనుమంతుడు సముద్రం దాటి సీతను కనుగొంటాడు. అంటే దుఃఖంలో కనిపించే అడ్డంకులు కొన్నిసార్లు దారితీసే ద్వారాలు. కబంధుడు ఒక అడ్డంకిలా కనిపిస్తాడు. కానీ అతని ద్వారా రామునికి మిత్రుడు దొరుకుతాడు. జీవితం కూడా ఇలాగే ఉంటుంది. మనం ఎదుర్కొనే భయంకర సమస్యలోనే తర్వాతి మార్గసూచన దాగి ఉండవచ్చు.
రాముని దుఃఖం ఈ దశలో ఇంకా తగ్గలేదు. కానీ ఇప్పుడు దుఃఖం క్రమంగా కార్యంగా మారుతోంది. మొదట పర్ణశాల ఖాళీగా కనిపించినప్పుడు ఆయన ఆర్తిగా పిలిచాడు. తరువాత జటాయువు ద్వారా వార్త తెలిసి దిశ పొందాడు. ఇప్పుడు దక్షిణ దిశలో ముందుకు సాగుతూ ఎదురయ్యే ప్రమాదాలను ఎదుర్కొంటున్నాడు. ఇది మన జీవితానికి గొప్ప పాఠం. దుఃఖం వచ్చినప్పుడు మొదట కన్నీళ్లు సహజం. తరువాత సమాచారం కావాలి. తరువాత దిశ కావాలి. తరువాత చర్య కావాలి. రాముడు ఈ నాలుగు దశలు చూపిస్తున్నాడు. ఆయన బాధను నిరాకరించలేదు. కానీ బాధతో నిలిచిపోలేదు. సీతాన్వేషణ అతని ప్రాణంగా మారింది.
లక్ష్మణుని పాత్ర కూడా ఇక్కడ మరింత ముఖ్యమవుతుంది. రాముడు దుఃఖంలో మునిగితే, లక్ష్మణుడు ధైర్యం చెబుతాడు. రాముడు కోపంతో మండితే, లక్ష్మణుడు వివేకం గుర్తుచేస్తాడు. రాముడు ముందుకు సాగితే, లక్ష్మణుడు ఆయుధంతో తోడుంటాడు. అతను తమ్ముడు మాత్రమే కాదు, ధర్మయాత్రలో మానసిక ఆధారం. సీతాపహరణం లక్ష్మణునికి కూడా ఘోరమైన దుఃఖం. కానీ అతను తన దుఃఖాన్ని రాముని ధైర్యంగా మార్చడానికి ప్రయత్నించాడు. నిజమైన సహచరుడు తన బాధను మరొకరి బాధపై భారంగా వేయడు; దాన్ని బలంగా మార్చి పక్కన నిలుస్తాడు. లక్ష్మణుడు అలా నిలిచాడు.
ఈ దశలో సీత లంకకు తీసుకెళ్లబడుతుండవచ్చు లేదా ఇప్పటికే రావణుని ఆధీనంలో ఉండవచ్చు. కానీ ఆమె హృదయం రాముని దగ్గరే ఉంది. రాముడు అడవిలో ఆమెను వెతుకుతున్నాడు. ఈ రెండు ప్రవాహాలు వేర్వేరు ప్రదేశాల్లో సాగుతున్నా, వాటిని కలిపేది విశ్వాసం. సీతకు రాముడు వస్తాడనే నమ్మకం. రామునికి సీత బ్రతికే ఉందనే ఆశ. జటాయువు ఇచ్చిన మాటలు ఆ ఆశను నిలబెట్టాయి. ఆభరణాల సంకేతం కూడా భవిష్యత్తులో ఆ ఆశకు ఆధారం అవుతుంది. రామాయణంలో వియోగం ఎంత తీవ్రంగా ఉన్నా, విశ్వాసం పూర్తిగా ఆరిపోదు. అదే కథను ముందుకు నడిపిస్తుంది.
ఇలా దక్షిణ దిశగా ప్రయాణం ప్రారంభమైనప్పుడు, రామలక్ష్మణుల జీవితం పంచవటి కుటుంబశాంతి నుండి అన్వేషణ యాత్రగా మారింది. జటాయువు ఇచ్చిన సమాచారం వాళ్లకు దిశ ఇచ్చింది. రాముడు సీతవియోగంతో ఆవేదన చెందుతూ, చెట్లు, నదులు, జంతువులు, నేలచిహ్నాలను సాక్షులుగా తీసుకొని ముందుకు సాగాడు. లక్ష్మణుడు తన పశ్చాత్తాపాన్ని లోపల దాచుకొని అన్నకు ధైర్యం చెప్పాడు. అడవి మరింత భయంకరంగా మారింది. అదే మార్గంలో వారు కబంధుడు అనే శాపగ్రస్త రాక్షసుని ప్రాంతానికి చేరుకున్నారు. కబంధుడు ముందుగా ప్రమాదంలా కనిపించినా, అతని ఘట్టం రామునికి సుగ్రీవుని దారి చూపబోతోంది. తదుపరి భాగంలో కబంధుని భయంకరరూపం, రామలక్ష్మణులతో యుద్ధం, అతని శాపవిమోచనం మరియు సుగ్రీవుని గురించి చెప్పే మార్గదర్శనం గురించి తెలుసుకుందాం.
