రామాయణం – Part 55: ఖాళీ పర్ణశాల – రాముని ఆర్తి, లక్ష్మణుని వేదన, సీత కోసం తొలి వెతుకులాట మరియు జటాయువు దిశగా దారి

మారీచుడు బంగారు మృగరూపంలో రాముణ్ణి పంచవటి పర్ణశాల నుండి దూరంగా తీసుకెళ్లి, చివరకు రామబాణంతో సంహరించబడిన తరువాత, రాముని మనస్సులో ఒక తీవ్రమైన అనుమానం మేల్కొంది. బాణం తగిలిన మారీచుడు తన అసలు రాక్షసరూపానికి వచ్చి, మరణశ్వాసలో రాముని స్వరాన్ని అనుకరించి “హా సీతా! హా లక్ష్మణా!” అని కేక వేసాడు. ఆ స్వరం సాధారణ కేక కాదు. అది కుట్రలో చివరి గొలుసు. అది పంచవటిలో ఉన్న సీతను కలవరపెట్టడానికి, లక్ష్మణుణ్ణి రక్షణస్థానం నుండి దూరం చేయడానికి ఉద్దేశించిన మాయాస్వరము. రాముడు అది విన్న క్షణమే మారీచుని దుష్టచతురతను గ్రహించాడు. “ఇది సాధారణ సంఘటన కాదు. బంగారు మృగం మాయ. మారీచుడు ఇక్కడికి రావడం వెనుక మరొక పెద్ద రాక్షసకుట్ర ఉండాలి. ఈ కేక సీత చెవికి చేరితే ఆమె భయపడుతుంది. లక్ష్మణుడు మాయ అని గ్రహించినా, సీత ఆర్తితో అతన్ని పంపించే అవకాశం ఉంది. పర్ణశాల వద్ద సీత ఒంటరిగా మిగిలితే ప్రమాదం” అని రాముని హృదయం వేగంగా ఆలోచించింది. ఆ ఆలోచన అతని అడుగులను వేగవంతం చేసింది.

రాముడు పంచవటి వైపు త్వరగా తిరిగి వస్తూ అరణ్యంలోని ప్రతి చిహ్నాన్ని గమనించాడు. కొద్ది సేపటి క్రితం మృగాన్ని వెంబడిస్తూ వచ్చినప్పుడు అడవి వేరేలా కనిపించింది. ఇప్పుడు అదే అడవి భయంకరంగా అనిపించింది. గాలి కూడా శుభసూచకంగా లేదు. పక్షులు విచిత్రంగా అరుస్తున్నాయి. కొన్ని జంతువులు కలవరంగా పరుగులు పెడుతున్నాయి. రాముని హృదయంలో అపశకున భావం పెరిగింది. ఆయన శాంతస్వరూపుడు అయినా, సీత భద్రత విషయానికి వస్తే ఆయన మనస్సు మానవప్రేమతో కదిలింది. ధర్మపురుషుడికి కూడా ప్రియమైనవారి ప్రమాదసూచన ఆందోళన కలిగిస్తుంది. రాముడు పరుగున సాగుతున్నప్పుడు ఆయన మనస్సులో ఒకే మాట తిరుగుతోంది — “సీత క్షేమంగా ఉండాలి. లక్ష్మణుడు తన స్థానంలో ఉండాలి. పర్ణశాల సురక్షితంగా ఉండాలి.” కానీ విధి ఇప్పటికే తన దారిని వేసింది.

మార్గమధ్యంలో రామునికి లక్ష్మణుడు ఎదురయ్యాడు. లక్ష్మణుణ్ణి తనవైపు వస్తూ చూసిన క్షణం రాముని హృదయం దిగులుతో నిండిపోయింది. ఎందుకంటే రాముడు లక్ష్మణునికి స్పష్టంగా ఆజ్ఞ ఇచ్చాడు — “సీతను కాపాడు. నేను తిరిగి వచ్చే వరకు ఆమెను ఒంటరిగా విడవకు.” అలాంటి లక్ష్మణుడు ఇప్పుడు ఎదురుగా వస్తున్నాడంటే, పర్ణశాల వద్ద సీత ఒంటరిగా ఉందనే భయంకరమైన అర్థం. రాముడు వెంటనే ఆందోళనతో అడిగాడు: “లక్ష్మణా, నీవు ఇక్కడ ఎందుకు వచ్చావు? సీతను ఒంటరిగా వదిలి ఎలా వచ్చావు? నేను నీకు ఆమె రక్షణ బాధ్యత ఇచ్చాను కదా! ఆ మాయాస్వరాన్ని నీవు గుర్తించలేదా? సీత క్షేమంగా ఉందా?” రాముని ప్రశ్నల్లో ఆగ్రహం కన్నా ఆందోళన ఎక్కువ. తన తమ్ముడిపై నమ్మకం ఉన్నా, పరిస్థితి తీవ్రత ఆయనను కలవరపరిచింది.

లక్ష్మణుడు తలవంచి నిలిచాడు. అతని హృదయం ఇప్పటికే బాధతో నిండిపోయింది. సీత చెప్పిన కఠినమాటలు అతన్ని లోపల గాయపరిచాయి. ఇప్పుడు రాముని ఆందోళన అతని వేదనను మరింత పెంచింది. అతను వినయంగా అన్నాడు: “అన్నయ్యా, నేను ఆ స్వరం మాయాస్వరమేనని తెలుసుకున్నాను. మీరు ప్రమాదంలో పడరని నాకు నిశ్చయం. నేను సీతామాతకు ఎంత చెప్పినా ఆమె భయంతో వినలేదు. మీకు ప్రమాదం వచ్చిందని భావించి నన్ను వెంటనే రావాలని ఆజ్ఞాపించింది. నేను వెళ్లకపోతే ఆమె మరింత ఆర్తిగా బాధపడింది. ఆమె భయంతో కఠినమైన మాటలు కూడా పలికింది. రామా, నేను మీ ఆజ్ఞను విడవాలని కోరుకోలేదు. కానీ ఆమె ఆందోళనను తట్టుకోలేక, మీను చూసి తిరిగి రావాలని బయలుదేరాను.” లక్ష్మణుని మాటల్లో తనను సమర్థించుకోవాలనే స్వార్థం లేదు; జరిగినది చెప్పే బాధ మాత్రమే ఉంది. అతను రాముని ముందు తన గాయాన్ని కూడా పూర్తిగా చెప్పలేదు. సీతపట్ల గౌరవం వల్ల ఆమె మాటలను మృదువుగా మాత్రమే సూచించాడు.

రాముడు లక్ష్మణుని స్థితిని గ్రహించాడు. కానీ ఆ క్షణంలో ఆయన మనస్సు పూర్తిగా సీతపై ఉంది. “లక్ష్మణా, ఇది రాక్షసుల మాయ. నేను మారీచుని సంహరించాను. అతను నా స్వరం వేసి కేక వేసాడు. ఇది ఖచ్చితంగా సీతను ఒంటరిగా చేయడానికి వేసిన కుట్ర. మనం వెంటనే వెళ్లాలి” అని రాముడు అన్నాడు. ఇద్దరూ వేగంగా పంచవటి వైపు పరుగెత్తారు. ప్రతి అడుగు రాముని హృదయంలో భయాన్ని పెంచింది. “సీత అక్కడ ఉండకపోతే? ఎవరైనా రాక్షసుడు వచ్చి ఉంటే? రావణుడు లేదా శూర్పణఖ సంబంధం ఉన్నదా? సీతను ఎవరైనా హాని చేశారా?” అనే ఆలోచనలు ఆయనను కుదిపేశాయి. లక్ష్మణుడు కూడా లోపల తీవ్రంగా కలవరపడ్డాడు. తనను నిందించుకోవడం ప్రారంభించాడు. “నేను వెళ్లకపోతే? నేను సీతామాత మాటలను భరించి అక్కడే నిలిచి ఉంటే? రాముని ఆజ్ఞను కాపాడితే?” అనే పశ్చాత్తాపం అతని మనస్సును గుచ్చింది. కానీ ఇప్పుడు పశ్చాత్తాపానికి సమయం లేదు. వారు పరుగెత్తాలి.

పంచవటి పర్ణశాల దగ్గరకు చేరువైనప్పుడు రామునికి అపశకునాలు మరింత స్పష్టంగా కనిపించాయి. పక్షులు భయంతో అరుస్తున్నాయి. జంతువులు దూరంగా దాక్కున్నాయి. పర్ణశాల చుట్టూ అసహజమైన నిశ్శబ్దం ఉంది. సాధారణంగా సీత పర్ణశాల వద్ద ఉంటే ఆమె చేతుల శబ్దం, పూల కదలిక, పూజాసిద్ధి, లేదా మృదువైన మాట వినిపించేది. ఇప్పుడు ఏ శబ్దమూ లేదు. రాముడు వేగంగా లోపలికి ప్రవేశించాడు. పర్ణశాల ఖాళీగా ఉంది. సీత కనిపించలేదు. ఆమె కూర్చునే చోటు ఖాళీ. ఆమె పూలు ఉంచే స్థలం అసంపూర్ణంగా ఉంది. ఆమె చేతితో తాకిన వస్తువులు నిశ్శబ్దంగా ఉన్నాయి. ఆ ఖాళీ రాముని హృదయాన్ని పిడుగులా తాకింది. ప్రపంచం ఒక్క క్షణంలో శూన్యమైంది.

రాముడు ఆ ఖాళీ పర్ణశాలను చూసి ఆర్తితో పిలిచాడు: “సీతా! వైదేహీ! జనకనందినీ! ఎక్కడ ఉన్నావు?” ఆయన స్వరం అరణ్యంలో మార్మోగింది. కానీ సమాధానం రాలేదు. ఆయన పర్ణశాల బయటకు పరుగెత్తాడు. చెట్ల వెనుక చూశాడు. గోదావరి వైపు చూశాడు. పూలలతల దగ్గర చూశాడు. సీత పుష్పాలు ఏరడానికి వెళ్లి ఉంటుందేమో అనుకున్నాడు. “సీతా, భయపెట్టకు. బయటకు రా. నేను వచ్చాను” అని పిలిచాడు. ఇది రాముని మానవప్రేమలో అత్యంత స్పర్శకరమైన ఘట్టం. జనస్థానంలో పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను సంహరించిన మహావీరుడు, ఇప్పుడు భార్యను కనుగొనలేక ఆర్తితో చెట్ల మధ్య పరుగెడుతున్నాడు. రామాయణం ఇక్కడ ఆయనను కేవలం యోధుడిగా కాదు, ప్రేమలో మునిగిన భర్తగా చూపిస్తుంది.

లక్ష్మణుడు కూడా వెతికాడు. అతని ముఖంలో నిస్సహాయత. అతను నేలపై చిహ్నాలు వెతికాడు. పాదముద్రలు ఉన్నాయా, పోరాటచిహ్నాలు ఉన్నాయా, సీత వస్త్రభాగం ఎక్కడైనా ఉందా అని చూశాడు. కానీ మొదటి క్షణాల్లో స్పష్టంగా ఏమీ కనిపించలేదు. రాముడు చెట్లను ప్రశ్నించాడు: “ఓ అశోకవృక్షమా, నా సీతను చూశావా? ఓ తాళవృక్షమా, ఆమె ఎక్కడికి వెళ్లింది? ఓ మల్లెలతలారా, ఆమె మీ దగ్గర పూలు ఏరిందా? ఓ గోదావరి, నీవు మా జీవితానికి సాక్షివి. నా సీత నీ తీరానికి వచ్చిందా? ఆమెను ఎవరో తీసుకెళ్లారా?” రాముని మాటలు విన్న ప్రకృతి మౌనంగా నిలిచింది. సీతతో కలిసి ప్రకృతిని చూసి ఆనందించిన రాముడు, ఇప్పుడు అదే ప్రకృతిని సాక్షిగా పిలుస్తున్నాడు. గోదావరి ప్రవాహం కూడా ఆయన దుఃఖానికి సమాధానం ఇవ్వలేక మౌనంగా ప్రవహించినట్టనిపించింది.

కొంతసేపు రాముని మనస్సు ఆశ, భయం మధ్య ఊగిసలాడింది. “బహుశా సీత పూల కోసం దూరం వెళ్లి ఉండవచ్చు. బహుశా నదికి వెళ్లి ఉండవచ్చు. బహుశా చెట్ల నీడలో దాక్కుని నా కలవరాన్ని చూసి సరదాగా ఉండవచ్చు” అని ఒక క్షణం అనుకున్నాడు. కానీ వెంటనే ఆ ఆలోచనను తానే ఖండించాడు. సీత అలా చేయదు. ఆమె రాముని ఆందోళనకు కారణం కావడం ఇష్టపడదు. ఆమె పర్ణశాల విడిచి ఒంటరిగా దూరం వెళ్లదు. రాక్షసమాయాస్వరంతో తనను దూరం చేసిన కుట్ర గుర్తొచ్చింది. రాముని ముఖం మరింత గంభీరమైంది. “లక్ష్మణా, ఇది ఖచ్చితంగా రాక్షసకార్యం. ఎవరో సీతను అపహరించారు” అని ఆయన బాధతో అన్నాడు. ఈ మాటలు లక్ష్మణుని హృదయాన్ని మరింత గుచ్చాయి. అతను తలవంచి నిలిచాడు.

రాముని దుఃఖం ఇప్పుడు ఆర్తి నుండి విరహవేదనగా మారింది. ఆయన సీతను స్మరించాడు. ఆమె మిథిలా నుండి వచ్చిన రోజు, అయోధ్యలో ఆమె సేవ, వనవాసానికి తన వెంట రావాలని పట్టుదల, చిత్రకూటంలోని పర్ణశాల, గోదావరి తీరంలో ఆమె చిరునవ్వు, బంగారు మృగం చూసినప్పుడు ఆమె ఆశ్చర్యం — ఈ అన్నీ ఆయన హృదయంలో ఒకేసారి ఉప్పొంగాయి. “సీతా, నీవు నాకు ఎక్కడ దొరుకుతావు? నిన్ను రక్షించాల్సిన నేను నిన్ను ఒంటరిగా వదిలి ఎలా వెళ్లాను? నీ కోరిక నెరవేర్చడానికి మృగాన్ని వెంబడించాను. కానీ ఆ మాయలో నిన్ను కోల్పోయానా?” అని ఆయన తనను తానే బాధతో ప్రశ్నించాడు. ధర్మపురుషుడైన రాముడు కూడా తనపై బాధ్యతను మోశాడు. ప్రేమించినవారు ప్రమాదంలో పడితే మనిషి ముందుగా తనను తానే నిందించుకుంటాడు. రాముని మానవత్వం ఇక్కడ చాలా లోతుగా కనిపిస్తుంది.

లక్ష్మణుడు రాముని ధైర్యపరచడానికి ప్రయత్నించాడు. “అన్నయ్యా, మనం శాంతంగా వెతుకుదాం. సీతామాతకు ఏమైనా జరిగిందని వెంటనే అనుకోకండి. రాక్షసులు తీసుకెళ్లి ఉంటే కూడా మనం వారిని కనుగొంటాం. మీరు సమస్త రాక్షసులను జయించగలరు. ముందుగా చిహ్నాలను పరిశీలిద్దాం” అని అన్నాడు. లక్ష్మణుని మాటలు వివేకంతో ఉన్నాయి. కానీ అతని స్వరం కూడా బాధతో నిండింది. రాముడు కొంత స్థిరంగా ఉండడానికి ప్రయత్నించాడు. ఇద్దరూ పర్ణశాల చుట్టూ నేలను పరిశీలించారు. కొన్నిచోట్ల విచిత్రమైన అడుగుజాడలు కనిపించాయి. సీత పాదముద్రలు ఎక్కడో కనిపించినట్లు, వాటికి సమీపంలో పెద్ద రాక్షసపాదముద్రలు ఉన్నట్లు అనిపించింది. చెట్ల కొమ్మలు విరిగాయి. నేలపై పూలు చెల్లాచెదురయ్యాయి. ఎక్కడో పోరాటం జరిగినట్టు చిహ్నాలు కనిపించసాగాయి. ఇవి సీత స్వయంగా వెళ్లలేదని తెలిపాయి. ఆమెను ఎవరైనా బలవంతంగా తీసుకెళ్లారు.

కొద్దిదూరం వెళ్తే మరిన్ని చిహ్నాలు కనిపించాయి. నేలపై రథచక్రాల ముద్రలు, విరిగిన రథభాగాలు, గాయాల రక్తపు చారలు, విరిగిన బాణాలు లేదా ఆయుధచిహ్నాలు కనిపించాయి. ఇది సాధారణ అపహరణ కాదు; ఎవరో రావణుడిని అడ్డుకున్నట్టు యుద్ధం జరిగిన చిహ్నాలు. రాముడు వాటిని చూసి మరింత ఆందోళన చెందాడు. “ఇక్కడ ఎవరో సీత కోసం యుద్ధం చేశారు. ఎవరు? సీతను ఎవరు కాపాడటానికి ప్రయత్నించారు?” అని ఆయన ఆలోచించాడు. లక్ష్మణుడు కూడా చూసి అన్నాడు: “అన్నయ్యా, ఇక్కడ రథం ధ్వంసమైందనిపిస్తోంది. ఎవరో బలవంతుడు సీతను తీసుకెళ్లాడు. ఇంకెవరో అతన్ని అడ్డుకున్నారు. రక్తం కనిపిస్తోంది. మనం ముందుకు వెళ్దాం.” ఇద్దరూ చిహ్నాలను అనుసరించి ముందుకు సాగారు. ఈ చిహ్నాలు వారిని జటాయువు పడివున్న చోటుకు తీసుకెళ్లబోతున్నాయి.

కానీ జటాయువును చూసే ముందు రాముని దుఃఖం మరింత పెరిగింది. ఆయన సీతపై సంభవించిన ప్రమాదాన్ని ఊహించలేకపోయాడు. “ఆమెను రాక్షసులు చంపేశారా? తినేశారా? తీసుకెళ్లారా? ఆమె ఇప్పుడెక్కడ ఏడుస్తోంది? నాకు పిలుస్తోందా? నేను ఆమె పిలుపు వినలేకపోతున్నానా?” అనే ఆలోచనలు ఆయనను బాధించాయి. రాముని ఈ ఆర్తి కొందరికి ఆశ్చర్యంగా అనిపించవచ్చు — దేవస్వరూపుడైన రాముడు ఎందుకు ఇంత విలపించాలి? కానీ రామాయణం ఆయనను మానవధర్మాన్ని పూర్తిగా జీవించినవాడిగా చూపిస్తుంది. ఆయన బాధను దాచుకోలేదు. ప్రేమను తగ్గించుకోలేదు. ధర్మంలో ఉన్నవాడు భావాలు లేని రాయి కాదు. ధర్మంలో ఉన్నవాడు భావాలను అధర్మంలోకి వెళ్లనివ్వడు. రాముడు బాధపడుతున్నాడు, కానీ ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టడం లేదు. అతను వెతుకుతున్నాడు, ప్రశ్నిస్తున్నాడు, ఆర్తిగా పిలుస్తున్నాడు. ఇది మానవప్రేమకు పవిత్రరూపం.

రాముడు కొన్నిసార్లు కోపంతో కూడా మండిపోయాడు. “లక్ష్మణా, సీతకు హాని చేసిన రాక్షసులను నేను విడిచిపెట్టను. అవసరమైతే ఈ దండకారణ్యాన్ని ఖాళీ చేస్తాను. సమస్త రాక్షసవంశాన్ని సంహరిస్తాను. సీతను కనుగొనకపోతే నా ప్రాణం నిలవదు” అని అన్నట్లుగా ఆయన వేదనలో ధర్మకోపం వ్యక్తమైంది. కానీ ఈ కోపం ఆ క్షణంలో దుఃఖంతో మిళితమైనది. తర్వాత జటాయువు ద్వారా రావణుడి పేరు తెలిసినప్పుడు ఆ కోపం దిశను పొందుతుంది. ఇప్పుడది దిశలేని తుఫాను. ధర్మకోపం కూడా సమాచారంతో, వివేకంతో నడవాలి. లక్ష్మణుడు తన అన్నను ధైర్యపరచి, చిహ్నాలను అనుసరించమన్నాడు. ఈ విధంగా తమ్ముడు పెద్దవారికి ఓదార్పు ఇచ్చే అరుదైన దృశ్యం కనిపిస్తుంది. లక్ష్మణుడు బాధలో ఉన్నా, రాముని కోసం స్థిరంగా ఉండడానికి ప్రయత్నించాడు.

పంచవటి పర్ణశాల ఇప్పుడు దుఃఖానికి కేంద్రంగా మారింది. కొద్దిసేపటి క్రితం అది సీతారామలక్ష్మణుల గృహం. పూలతో అలంకరించబడిన, గోదావరి గాలితో నిండిన, సేవా ప్రేమలతో పవిత్రమైన స్థలం. ఇప్పుడు అది ఖాళీ. ఆ ఖాళీ ఒక శరీరంలేని హృదయం లాంటిది. సీత లేని పర్ణశాల రామునికి అసహనీయమైంది. ఆ గుడిసెల్లో ప్రతి వస్తువు ఆమెను గుర్తుచేస్తోంది. ఆమె పూజించిన పూలు, ఆమె తాకిన పాత్రలు, ఆమె కూర్చునే స్థలం, ఆమె చూసిన గోదావరి దారి — ఇవన్నీ ఇప్పుడు మౌనంగా “సీత లేదు” అని చెప్పుతున్నాయి. గృహం లోపల ఉన్న వస్తువులు కంటే, గృహానికి జీవం ఇచ్చిన వ్యక్తి ముఖ్యం. సీత లేక పర్ణశాల కేవలం ఆకుల గుడిసె. ఇది మనకు గృహం అంటే ప్రేమసన్నిధి అని గుర్తుచేస్తుంది.

రాముడు, లక్ష్మణుడు దక్షిణ దిశగా చిహ్నాలను అనుసరించారు. రామునికి ఇది చాలా ముఖ్యమైన దిశ. సీత ఎటు తీసుకెళ్లబడిందో తెలుసుకోవాలి. నేలపై రథచక్రాల ముద్రలు కొంతదూరం కనిపించి ఆగిపోయినట్లు ఉండవచ్చు, ఎందుకంటే రావణుడు ఆకాశమార్గంలో వెళ్లాడు. జటాయువుతో జరిగిన యుద్ధం వల్ల రథం దెబ్బతిన్న చిహ్నాలు ఉండొచ్చు. పక్షి రెక్కల చిహ్నాలు, రక్తపు చారలు, విరిగిన భాగాలు కనిపించాయి. రాముడు మరింత జాగ్రత్తగా ముందుకు నడిచాడు. “ఇక్కడ ఎవరో మహావీరుడు పోరాడాడు” అని ఆయన హృదయం చెప్పింది. కొద్దిసేపటిలో వారు భూమిపై పెద్ద పక్షి శరీరాన్ని చూసే దిశలోకి చేరుతున్నారు. మొదట దూరం నుండి అది ఎవరో తెలియదు. రక్తంతో తడిసిన, రెక్కలు కోయబడిన, మహాకాయ పక్షి నేలపై పడివుంది. రాముని మనస్సులో మొదట అనుమానం కూడా కలిగింది — “ఇదేమైనా సీతను తిన్న రాక్షసమా?” కానీ దగ్గరగా వెళ్తే నిజం బయటపడుతుంది. అతడే జటాయువు.

ఈ దశలో జటాయువు ఇంకా ప్రాణాలతో ఉన్నాడు. అతని శరీరం గాయాలతో నిండిపోయింది. రెక్కలు కోయబడ్డాయి. కానీ అతని హృదయం రాముని కోసం ఎదురుచూస్తోంది. సీతను పూర్తిగా రక్షించలేకపోయినా, వార్తను రక్షించాడు. ధర్మవీరుడి చివరి సేవ ఇంకా పూర్తికాలేదు. రాముడు అతన్ని గుర్తించినప్పుడు, దశరథుని స్నేహితుడని తెలుసుకున్నప్పుడు, జటాయువు సీతాపహరణం గురించి చెప్పబోతాడు. “రావణుడు తీసుకెళ్లాడు. దక్షిణ దిశగా వెళ్లాడు” అనే సమాచారం రాముని వెతుకులాటకు దిశనిస్తుంది. ఇదే జటాయువు చివరి మహాదానం — ప్రాణం మాత్రమే కాదు, దిశ. ఒకరు మన కోసం ప్రాణం పెట్టడం గొప్పది. చివరి శ్వాసలోనూ మన దారి చూపడం మరింత గొప్పది.

ఈ ఘట్టం మనకు అనేక లోతైన పాఠాలు ఇస్తుంది. మొదట, మాయాసంఘటనల తరువాత వెంటనే స్థిరంగా పరిస్థితిని పరిశీలించడం అవసరం. రాముడు బాధతో విరిగిపోయినా, చిహ్నాలను గమనించాడు. రెండవది, బాధలో మనిషి తనను తానే నిందించుకోవడం సహజం. కానీ అక్కడే ఆగిపోకుండా చర్యలోకి రావాలి. రాముడు సీతను పిలిచాడు, వెతికాడు, చిహ్నాలు చూసాడు. మూడవది, గృహానికి జీవం వ్యక్తి సన్నిధి. సీత లేని పర్ణశాల ఖాళీగా మారింది. నాలుగవది, సేవలో చేసిన చిన్న తప్పు లేదా పరిస్థితివల్ల జరిగిన మార్పు జీవితాంతం బాధ కలిగించవచ్చు. లక్ష్మణుని వేదన దీనికి ఉదాహరణ. కానీ అతను నిరాశలో కూర్చోలేదు; రామునితో కలిసి వెతికాడు. ఐదవది, ధర్మవంతుల దుఃఖం కూడా లోకానికి పాఠం అవుతుంది. రాముని ఆర్తి ప్రేమ పవిత్రతను చూపిస్తుంది.

మరొక ముఖ్యమైన పాఠం — ప్రకృతిని, చిహ్నాలను, పరిస్థితులను గమనించడం. రాముడు చెట్లను, నదిని, జంతువులను ప్రశ్నించడం కేవలం కవిత్వం కాదు. అది ప్రపంచం మొత్తం ధర్మసాక్షి అని చూపిస్తుంది. అధర్మం ఎక్కడ జరిగినా, దాని చిహ్నాలు ప్రపంచంలో మిగులుతాయి. రావణుడు సీతను అపహరించాడు. అతను మాయతో వచ్చినా, అతని దారి పూర్తిగా దాచబడలేదు. నేలపై గుర్తులు ఉన్నాయి. యుద్ధచిహ్నాలు ఉన్నాయి. జటాయువు జీవసాక్షిగా ఉన్నాడు. సీత ఆభరణాలు దారిలో పడబోతున్నాయి. అధర్మం తనను ఎంత దాచుకున్నా, ధర్మానికి దారి చూపే సాక్ష్యాలు ఎక్కడో మిగులుతాయి. రామాయణం ఈ నమ్మకాన్ని ఇస్తుంది.

ఇలా రాముడు మారీచుని సంహరించి పంచవటి వైపు తిరిగి వస్తూ మార్గమధ్యంలో లక్ష్మణుణ్ణి కలుసుకున్నాడు. లక్ష్మణుడు సీత ఆర్తి వల్ల పర్ణశాల విడిచివచ్చిన విషయాన్ని చెప్పాడు. రాముడు ఇది రాక్షసకుట్ర అని గ్రహించి, ఇద్దరూ వేగంగా పర్ణశాలకు చేరారు. అక్కడ సీత కనిపించలేదు. రాముడు ఆర్తిగా ఆమెను పిలిచాడు, చెట్లను, గోదావరిని, జంతువులను ప్రశ్నించాడు. పర్ణశాల ఖాళీగా కనిపించడం అతని హృదయాన్ని చీల్చింది. తరువాత నేలపై ఉన్న పోరాటచిహ్నాలు, రథభాగాలు, రక్తచారలు గమనించి, సీతను బలవంతంగా ఎవరో తీసుకెళ్లారని గ్రహించారు. ఆ చిహ్నాలను అనుసరిస్తూ వారు గాయాలతో పడివున్న జటాయువును కనుగొనే దిశగా సాగారు. తదుపరి భాగంలో రాముడు జటాయువును గుర్తించడం, జటాయువు సీతాపహరణం వివరించడం, అతని ప్రాణత్యాగం, రాముడు తండ్రిసమాన గౌరవంతో అంత్యక్రియలు చేయడం గురించి తెలుసుకుందాం.