మిథిలా నగరం ఆ రోజు అపూర్వమైన మంగళంతో వెలిగింది. జనక మహారాజు యజ్ఞం వల్ల ఇప్పటికే పవిత్రతతో నిండిన నగరం, ఇప్పుడు వివాహమహోత్సవం వల్ల ఆనందసముద్రంగా మారింది. వీధులన్నీ శుభ్రంగా అలంకరించబడ్డాయి. ఇంటింటా దీపాలు వెలిగాయి. పూలతోరణాలు ప్రతి గృహద్వారానికి కట్టబడ్డాయి. రాజమార్గాలలో సువాసనగల నీరు చల్లబడింది. పుష్పాలు చల్లబడ్డాయి. మంగళవాద్యాల స్వరం నగరమంతా వినిపించింది. వేదఘోష, స్త్రీల మంగళగీతాలు, వాద్యనాదాలు, ప్రజల ఆనందధ్వనులు కలిసి మిథిలాను ఒక దివ్యక్షేత్రంలా మార్చాయి. సీతాదేవి వివాహం జరగబోతోంది. ఆమెకు వరుడు సాధారణ యువరాజు కాదు; శివధనుస్సును విరచిన రఘుకులరత్నం శ్రీరాముడు. అందుకే ఈ వివాహం మిథిలాకు మాత్రమే కాదు, అయోధ్యకు కూడా మహామంగళం.
వివాహముహూర్తం నిర్ణయించబడిన తరువాత రెండు రాజకుటుంబాల్లో శాస్త్రోక్త ఏర్పాట్లు జరిగాయి. జనకుని రాజమందిరంలో సీతాదేవికి మంగళస్నానం చేయించారు. స్త్రీలు మంగళగీతాలు పాడారు. రాజమాతలు, పరిచారికలు, సఖులు, పెద్దలు ఆమెకు ఆశీర్వాదాలు ఇచ్చారు. సీత అలంకరించబడింది. కానీ ఆమె సౌందర్యం ఆభరణాలతో వచ్చినది కాదు; ఆభరణాలు ఆమె పవిత్రతను మరింత ప్రకాశింపజేశాయి. ఆమె ముఖంలో సిగ్గు, గంభీరత, వినయం, మంగళం అన్నీ కలిశాయి. భూమిదేవి కుమార్తెగా ఆమె సహజంగా శాంతస్వరూపిణి. రాజకుమార్తెగా ఆమెకు రాజమర్యాద ఉంది. ధర్మపత్నిగా అవతరించబోతున్న ఆమెకు అంతరంగంలో ఒక పవిత్రమైన స్థిరత్వం ఉంది. ఆమె నిశ్శబ్దంలోనే మహిమ కనిపించింది.
రాముని వైపున కూడా మంగళసిద్ధత జరిగింది. అయోధ్య నుండి వచ్చిన దశరథ మహారాజు తన కుమారులను ప్రేమతో చూశాడు. రాముడు శుభవస్త్రాలు ధరించాడు. అతని రూపం చంద్రునిలా శాంతంగా, సూర్యునిలా ప్రకాశంగా కనిపించింది. కానీ అతని ముఖంలో విజయగర్వం లేదు. శివధనుస్సును విరచిన మహావీరుడు అయినా, వివాహమండపానికి వచ్చినప్పుడు అతను పెద్దల ఆజ్ఞకు లోబడిన వినయశీల యువరాజు. లక్ష్మణుడు ఊర్మిళతో, భరతుడు మాండవితో, శత్రుఘ్నుడు శ్రుతకీర్తితో వివాహబంధంలోకి ప్రవేశించబోతున్నారు. నలుగురు అన్నదమ్ములు ఒకే సందర్భంలో వివాహం చేసుకోవడం రెండు వంశాలకు అపూర్వమైన మంగళం. దశరథుని హృదయం ఆనందంతో నిండిపోయింది. పుత్రకామేష్టి యాగం ద్వారా పొందిన నలుగురు కుమారులు ఇప్పుడు ధర్మబద్ధమైన గృహస్థాశ్రమంలోకి ప్రవేశించబోతున్నారు.
వివాహమండపం శాస్త్రోక్తంగా నిర్మించబడింది. అక్కడ పవిత్రమైన అగ్ని ప్రతిష్ఠించబడింది. వేదపండితులు, ఋత్వికులు, పురోహితులు తమ తమ స్థానాల్లో కూర్చున్నారు. వశిష్ఠ మహర్షి, విశ్వామిత్ర మహర్షి, శతానందుడు, వామదేవుడు, ఇతర ఋషులు సమక్షంలో ఈ వివాహం జరగడం మహాపవిత్రం. అగ్ని సాక్షిగా జరగబోయే వివాహం కేవలం సామాజిక ఒప్పందం కాదు; అది ధర్మప్రతిజ్ఞ. భార్యాభర్తలు పరస్పరం జీవితాన్ని పంచుకోవడం మాత్రమే కాదు; ధర్మాన్ని కలిసి నడిపించాలనే సంకల్పం. అందుకే సీతను “సహధర్మచారిణి”గా రామునికి అప్పగించే ఘట్టం అత్యంత గంభీరమైనది.
జనక మహారాజు మంగళకార్యానికి సిద్ధమయ్యాడు. అతని హృదయం తండ్రి ప్రేమతో నిండింది. సీత అతనికి భూమిదేవి ప్రసాదంగా లభించింది. ఆమెను చిన్ననాటి నుండి తన కళ్ల ముందు పెంచాడు. ఇప్పుడు ఆమెను రామునికి ఇవ్వబోతున్నాడు. ఒక తండ్రికి కుమార్తె వివాహం ఆనందకరమైనది, కానీ హృదయాన్ని కదిలించే ఘట్టం కూడా. సీత ఇక తన ఇంటి కుమార్తెగా మాత్రమే కాదు, అయోధ్యకు కోడలిగా, రాముని సహచరిగా, రఘువంశ గౌరవంగా నిలవబోతుంది. జనకుడు ఈ భావాన్ని లోతుగా గ్రహించాడు. అయినా అతనిలో మోహం ధర్మాన్ని మించలేదు. సీతకు తగిన వరుడు దొరికాడనే తృప్తి అతని హృదయాన్ని ప్రశాంతం చేసింది.
ముందుగా సీతారాముల వివాహకార్యం ప్రారంభమైంది. జనకుడు సీతను మండపానికి తీసుకువచ్చాడు. ఆమె మంగళవస్త్రాలతో, ఆభరణాలతో, కానీ ముఖ్యంగా తన సహజ పవిత్రతతో ప్రకాశిస్తోంది. రాముడు మండపంలో నిలబడి ఉన్నాడు. ఇద్దరి కలయికను చూసినవారు మంత్రముగ్ధులయ్యారు. రాముడు ధర్మస్వరూపుడు; సీత పవిత్రతస్వరూపిణి. ఒకరు సూర్యవంశపు కాంతి, మరొకరు భూమిదేవి సహనం. ఈ ఇద్దరి కలయికలో ప్రపంచానికి ఆదర్శదాంపత్యం రూపం దాల్చుతోంది. ఋషులు, రాజులు, ప్రజలు, దేవతలు కూడా ఈ మంగళదృశ్యాన్ని ఆశీర్వదిస్తున్నట్లుగా భావించబడింది.
జనకుడు రాముని ముందర నిలబడి, సీతను సమర్పిస్తూ మహత్తరమైన మాటలు అన్నాడు. ఆయన భావం ఇదే: “ఇదే నా కుమార్తె సీత. ఆమె నీ సహధర్మచారిణి. ఆమెను స్వీకరించు. ఆమె నీకు శుభమును కలిగించుగాక. ఆమె నీతో నీడలా ఉంటుంది. ధర్మంలో, జీవితంలో, సుఖదుఃఖాలలో నీతో పాటు నడుస్తుంది.” ఈ మాటలు భారతీయ వివాహధర్మంలో అత్యంత లోతైన భావాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. భార్య భర్తకు కేవలం గృహిణి కాదు; ధర్మయాత్రలో భాగస్వామి. సీత రామునితో రాజమందిర సుఖంలో మాత్రమే కాదు, తరువాత అరణ్యవాసంలోనూ, కష్టాల్లోనూ, అవమానాల్లోనూ నిలబడుతుంది. జనకుని ఈ మాటలు ఆమె భవిష్యత్తు జీవితానికి ముందస్తు సత్యంలా నిలుస్తాయి.
కన్యాదానం అనంతరం పాణిగ్రహణం జరిగింది. రాముడు సీత హస్తాన్ని ధర్మపూర్వకంగా స్వీకరించాడు. అగ్ని సాక్షిగా మంత్రాలు పఠించబడ్డాయి. వేదఘోష మండపాన్ని పవిత్రం చేసింది. ఋషులు ఆశీర్వదించారు. పుష్పవర్షం కురిసినట్లుగా మంగళ భావం వ్యాపించింది. సీతారాములు అగ్నిని ప్రదక్షిణం చేశారు. ప్రతి ప్రదక్షిణం ఒక సంకల్పం — ధర్మం కలిసి నడవడం, కుటుంబాన్ని పవిత్రంగా నిలబెట్టడం, పెద్దలను గౌరవించడం, సుఖదుఃఖాలలో పరస్పరం విడువకపోవడం, లోకానికి ఆదర్శంగా నిలవడం. రాముడు సీతను గౌరవంతో చూశాడు. సీత రాముని భర్తగా మాత్రమే కాదు, తన ధర్మస్వామిగా స్వీకరించింది. ఈ కలయికలో పరస్పర గౌరవం ప్రధానమైనది.
సీతారాముల వివాహం పూర్తైన తరువాత లక్ష్మణుడు మరియు ఊర్మిళ వివాహం జరిగింది. ఊర్మిళ సీతాదేవి చెల్లెలు. ఆమె కూడా శీలవతి, వినయశీలి, మృదుస్వభావి. లక్ష్మణుడు రాముని సేవలో జీవితాన్ని ఉంచినవాడు. ఊర్మిళ తరువాతి రామాయణకథలో చాలా నిశ్శబ్దమైన, కానీ లోతైన పాత్ర. లక్ష్మణుడు అరణ్యవాసానికి రామునితో వెళ్లినప్పుడు ఊర్మిళ అయోధ్యలోనే ఉంటుంది. తన భర్తను ధర్మసేవ కోసం వదిలివేయడం ఎంత కఠినమో ఆలోచిస్తే, ఊర్మిళ సహనం ఎంత గొప్పదో తెలుస్తుంది. ఈ వివాహంలో కూడా భవిష్యత్తు త్యాగం యొక్క విత్తనం దాగి ఉంది. లక్ష్మణుడి అన్నభక్తికి ఊర్మిళ మౌనసహకారం తరువాత గొప్పదిగా నిలుస్తుంది.
తరువాత భరతుడు మరియు మాండవి వివాహం జరిగింది. మాండవి కుశధ్వజుని కుమార్తెగా ప్రసిద్ధి. భరతుడు వినయశీలి, ధర్మనిష్ఠుడు, రామభక్తుడు. భరతుని జీవితంలో భార్యగా మాండవి నిలిచే స్థానం కూడా శాంతమయమైనది. భరతుడు తరువాత రాజ్యాన్ని తిరస్కరించి, రాముని పాదుకలను సింహాసనంపై ఉంచి, నందిగ్రామంలో తపోసమాన జీవితం గడుపుతాడు. అలాంటి జీవితం సులభం కాదు. అతని కుటుంబానికీ అది త్యాగపథమే. మాండవి అతని ధర్మబలానికి సహచరిగా ఉంటుంది. ఈ వివాహంలో కూడా ధర్మపరమైన నిశ్శబ్ద మహిమ ఉంది. భరతుని స్వభావానికి తగిన విధంగా మాండవి గంభీరమైన, శీలవంతమైన సహచరిగా నిలుస్తుంది.
చివరగా శత్రుఘ్నుడు మరియు శ్రుతకీర్తి వివాహం జరిగింది. శత్రుఘ్నుడు నిశ్శబ్దమైన శక్తికి ప్రతీక. అతను ఎక్కువగా ముందుకు వచ్చి మాట్లాడకపోయినా, అవసరమైనప్పుడు గొప్ప కార్యాలు చేయగలవాడు. భరతునితో అతనికి ఉన్న అనుబంధం ఎంత లోతైనదో మనం ముందే చూశాం. శ్రుతకీర్తి అతని జీవితంలో శుభసహచరిగా నిలుస్తుంది. ఈ నాలుగు వివాహాలు ఒకే మండపంలో, ఒకే మంగళవాతావరణంలో, ఋషులు, రాజులు, ప్రజల సమక్షంలో జరగడం విశేషం. ఒకే తండ్రి దశరథుని నలుగురు కుమారులు, జనక వంశంలోని నలుగురు రాజకుమార్తెలతో కలవడం రెండు రాజవంశాల మధ్య అటూటమైన బంధాన్ని ఏర్పరచింది.
వివాహమండపంలో వేదమంత్రాలు నిరంతరం వినిపించాయి. అగ్ని సాక్షిగా ప్రతిజ్ఞలు జరిగాయి. ఋషులు ఆశీర్వదించారు. రాజులు సంతోషించారు. మంగళవాద్యాలు మోగాయి. స్త్రీలు మంగళగీతాలు పాడారు. ప్రజలు ఆనందంతో నిండిపోయారు. దశరథ మహారాజు తన నలుగురు కుమారుల వివాహాలను చూసి పరమసంతోషం పొందాడు. అతని జీవితంలో ఇది అత్యంత మంగళమైన రోజు. జనక మహారాజు తన కుమార్తెలను, తన వంశ రాజకుమార్తెలను రఘుకులానికి ఇచ్చి ధర్మసంబంధాన్ని స్థాపించినందుకు తృప్తి పొందాడు. విశ్వామిత్రుడు ఈ దైవక్రమం సఫలమవడం చూసి అంతరంగానందంతో ఉన్నాడు. వశిష్ఠుడు శాస్త్రోక్తంగా కార్యక్రమాలు జరిగేలా చూసి ఆశీర్వదించాడు.
వివాహానంతరం దానధర్మాలు ఘనంగా జరిగాయి. జనకుడు అపారమైన కానుకలు ఇచ్చాడు. గోవులు, బంగారం, వెండి, రత్నాలు, వస్త్రాలు, ఆభరణాలు, సేవకసేవికలు, రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు — ఎన్నో రకాల కానుకలు సమర్పించబడ్డాయి. దశరథుడు కూడా తనవంతుగా దానాలు చేశాడు. బ్రాహ్మణులు సంతోషపడ్డారు. అతిథులు సత్కరించబడ్డారు. వివాహం కేవలం కుటుంబానందం కాక, సమాజంతో ఆనందం పంచుకునే వేడుకగా నిలిచింది. ధనం ధర్మకార్యానికి ఉపయోగపడితే అది పవిత్రమవుతుంది. ఇక్కడ రెండు రాజులు తమ సంపదను మంగళకార్యానికి, దానానికి, ఆతిథ్యానికి వినియోగించారు.
మిథిలా ప్రజలు సీతారాములను చూసి మంత్రముగ్ధులయ్యారు. సీత తమ ప్రియరాజకుమార్తె. ఆమె రామునితో కలిసి నిలబడినప్పుడు ప్రజల హృదయాల్లో ఆనందం, కొంత విడిపోవు బాధ రెండూ కలిశాయి. తమ ఇంటి కూతురు మరొక రాజ్యానికి వెళ్లబోతోందన్న భావం ప్రతి కుటుంబానికీ తెలిసినదే. కానీ ఆమెకు రాముడి వంటి వరుడు దొరికాడని అందరూ గర్వించారు. అయోధ్యవారికి కూడా ఇదే మంగళం. రాముడు సీతను స్వీకరించడం రఘువంశానికి పవిత్రమైన వరం. రెండు రాజ్యాల ప్రజల హృదయాలు ఈ కలయికతో దగ్గరయ్యాయి.
సీతారాముల దాంపత్యం తరువాత రామాయణం మొత్తానికి ఆధారమైన ఒక నైతిక కేంద్రంగా నిలుస్తుంది. రాముడు ధర్మానికి కట్టుబడి ఉంటాడు; సీత ఆ ధర్మాన్ని తన జీవితంతో అనుసరిస్తుంది. రాముడు అరణ్యానికి వెళ్తే సీత అతని వెంట వెళ్తుంది. రాముడు కష్టాన్ని భరిస్తే సీత కూడా భరిస్తుంది. సీతను రక్షించడానికి రాముడు సముద్రం దాటి లంకపై యుద్ధం చేస్తాడు. వారి సంబంధంలో ప్రేమ ఉంది, కానీ అది కేవలం భావోద్వేగం కాదు; ధర్మంతో బలపడిన ప్రేమ. ఈ వివాహం ఆ ధర్మప్రేమకు ఆరంభం.
వివాహమహోత్సవం పూర్తైన తరువాత మిథిలాలో కొంతకాలం ఆనందోత్సవాలు కొనసాగాయి. అతిథులకు ఆతిథ్యం ఇచ్చారు. సంగీతం, దానం, సత్కారాలు జరిగాయి. నూతన వధూవరులకు ఆశీర్వాదాలు అందాయి. ఋషులు మంగళాశీస్సులు పలికారు. రాజులు పరస్పరం గౌరవించుకున్నారు. దశరథుడు జనకుని ఆతిథ్యానికి కృతజ్ఞత తెలిపాడు. జనకుడు దశరథుని వంశమహిమను ప్రశంసించాడు. ఈ సంబంధం రాజనీతి కోసం కాదు; ధర్మసంబంధంగా ఏర్పడినది. అందుకే ఇది పవిత్రంగా నిలిచింది.
కానీ మంగళం మధ్యలో కూడా రామాయణం భవిష్యత్తు పరీక్షలను దాచుకొని ఉంటుంది. ఈరోజు సీతారాములు వివాహమండపంలో శోభిస్తున్నారు. రేపటి కాలంలో వారు అరణ్యంలో కష్టాలు అనుభవించాలి. ఈరోజు లక్ష్మణుడు ఊర్మిళతో కలిశాడు. త్వరలో అతను ఆమెను విడిచి రామసేవ కోసం అరణ్యానికి వెళ్తాడు. ఈరోజు భరతుడు మాండవితో వివాహం చేసుకున్నాడు. త్వరలో అతనికి రాజ్యసంక్షోభంలో మహాత్యాగం చేయాల్సి వస్తుంది. ఈరోజు శత్రుఘ్నుడు శ్రుతకీర్తితో కలిశాడు. అతను భరతునికి తోడుగా నిలవాలి. రామాయణం ఇక్కడ మనకు చెబుతుంది — మంగళం మరియు పరీక్ష రెండూ జీవితంలో భాగాలు. కానీ ధర్మంతో ఏర్పడిన బంధాలు పరీక్షల్లోనూ నిలుస్తాయి.
ఈ నాలుగు వివాహాలు కేవలం కుటుంబకథ కాదు. అవి నాలుగు ధర్మసంబంధాల ఆరంభం. రామ–సీత సంబంధం ఆదర్శ దాంపత్యం. లక్ష్మణ–ఊర్మిళ సంబంధం మౌనత్యాగం. భరత–మాండవి సంబంధం రాజ్యత్యాగంలో సహచర్యం. శత్రుఘ్న–శ్రుతకీర్తి సంబంధం నిశ్శబ్దమైన సేవలో స్థిరత్వం. ఈ నలుగురు దంపతుల జీవితాలు రామాయణంలో వేర్వేరు విధంగా వెలుగుతాయి. కానీ ఆ వెలుగులన్నీ ఈ మిథిలా వివాహమండపంలో మొదలయ్యాయి.
ఇలా మిథిలాలో సీతారాముల మహాకల్యాణం శాస్త్రోక్తంగా, ఋషుల ఆశీర్వాదంతో, రాజుల సమక్షంలో, ప్రజల ఆనందంతో జరిగింది. లక్ష్మణుడు ఊర్మిళను, భరతుడు మాండవిని, శత్రుఘ్నుడు శ్రుతకీర్తిని వివాహం చేసుకున్నారు. రెండు మహావంశాలు ధర్మబంధంతో కలిశాయి. జనకుడు తండ్రిగా తన బాధ్యతను పూర్తి చేశాడు. దశరథుడు పితృఆనందాన్ని పొందాడు. విశ్వామిత్రుడు దైవకార్యం సాఫల్యాన్ని చూశాడు. వశిష్ఠుడు శాస్త్రోక్త మంగళాన్ని సంపూర్ణం చేశాడు. మిథిలా నగరం ఆనందంతో నిండిపోయింది. తదుపరి భాగంలో వివాహానంతర మిథిలా ఆనందం, జనకుని వీడ్కోలు, అయోధ్యకు తిరుగు ప్రయాణ సిద్ధత, మార్గమధ్యంలో పరశురాముని ఆగమనం గురించి తెలుసుకుందాం.
