రామాయణం – Part 75: హనుమంతుని తిరుగు ప్రయాణం – సీతా వార్తతో రాముని ప్రాణధైర్యం, చూడామణి దర్శనం, సముద్రతీర యాత్ర మరియు లంకవిజయ సిద్ధత

Ramayana – Final Part 75
లంకను దహించి, సీతామాత క్షేమంగా ఉన్నదని మళ్లీ నిర్ధారించుకున్న తరువాత హనుమంతుని హృదయం ఒక విచిత్రమైన ఆనందంతో నిండిపోయింది. అతను రామకార్యంలో అత్యంత ముఖ్యమైన దశను పూర్తి చేశాడు. సముద్రం దాటి లంకలో ప్రవేశించాడు. రావణుని నగరాన్ని పరిశీలించాడు. అశోకవాటికలో సీతను కనుగొన్నాడు. రాముని ఉంగరాన్ని ఆమెకు అందించాడు. ఆమెకు రామలక్ష్మణుల క్షేమవార్త చెప్పాడు. ఆమె నుండి చూడామణి, సందేశం స్వీకరించాడు. రావణుని సభలో రాముని శౌర్యాన్ని ప్రకటించాడు. లంక బలాన్ని పరీక్షించాడు. రాక్షసులకు భయం కలిగించాడు. లంకను దహించాడు. ఇప్పుడు అతని పని — త్వరగా తిరిగి వెళ్లి రామునికి సీతా వార్త చెప్పడం. సీత ఎదురుచూస్తోంది. రాముడు ఎదురుచూస్తున్నాడు. వానరులు ఎదురుచూస్తున్నారు. అందుకే హనుమంతుడు ఆలస్యం చేయలేదు. అతను లంక నుండి సముద్రతీరానికి చేరి, మళ్లీ మహారూపం ధరించి, రామనామాన్ని హృదయంలో ఉంచుకొని ఉత్తర దిశగా దూకాడు.

హనుమంతుని తిరుగు లంఘనం మొదటి లంఘనంతో పోలిస్తే భిన్నమైనది. వెళ్లేటప్పుడు అతని చేతిలో ఆశ మాత్రమే ఉంది; తిరిగి వస్తున్నప్పుడు అతని చేతిలో సాక్ష్యం ఉంది. వెళ్లేటప్పుడు సీత ఎక్కడ ఉందో తెలిసినా, ఆమె స్థితి తెలియదు; తిరిగి వస్తున్నప్పుడు ఆమెను చూసిన ఆనందం, ఆమె దుఃఖాన్ని చూసిన బాధ, ఆమె సందేశం, చూడామణి అన్నీ ఉన్నాయి. వెళ్లేటప్పుడు సముద్రం అడ్డంకి; తిరిగి వస్తున్నప్పుడు అదే సముద్రం అతని విజయానికి సాక్షి. అతని శరీరం గాల్లో దూసుకుపోతున్నా, అతని మనస్సు ఇప్పటికే రాముని దగ్గర ఉంది. “ప్రభూ, సీతామాతను చూశాను. ఆమె మీకోసం ప్రాణం నిలబెట్టుకుంది. ఆమె మీ ఉంగరాన్ని చూసి ధైర్యం పొందింది. ఆమె చూడామణి ఇచ్చింది. త్వరగా రావాలని వేడుకుంది” అని చెప్పబోయే క్షణం కోసం అతను ఆత్రంగా ఉన్నాడు. సేవకుడికి కార్యసిద్ధి తరువాతి ఆనందం స్వామికి శుభవార్త చెప్పడంలోనే ఉంటుంది.

సముద్రతీరంలో వానరులు ఇంకా ఆత్రంగా ఎదురుచూస్తున్నారు. అంగదుడు, జాంబవంతుడు, నలుడు, నీలుడు మరియు ఇతర వానరులు హనుమంతుడు లంకకు వెళ్లిన తరువాత గడిచిన ప్రతి క్షణాన్ని భారంగా అనుభవించారు. అతను సీతను కనుగొన్నాడా? రాక్షసులు పట్టుకున్నారా? లంకలో ఏమైంది? తిరిగి వస్తాడా? అనే ఆలోచనలు వారిని వేధించాయి. కానీ జాంబవంతుడికి విశ్వాసం ఉంది. “హనుమంతుడు రామకార్యం కోసం వెళ్లాడు. అతను తప్పకుండా తిరిగి వస్తాడు” అని అతని అనుభవం చెబుతోంది. అంగదుడికి కూడా ఆశ ఉంది, కానీ యువహృదయానికి ఆత్రుత ఎక్కువ. అకస్మాత్తుగా ఆకాశంలో హనుమంతుని గర్జన వినిపించింది. ఆ గర్జన విజయనినాదంలా ఉంది. వానరులు పైకి చూశారు. హనుమంతుడు మేఘాలను చీల్చుకుంటూ వస్తున్నాడు. అతని ముఖంలో కాంతి. అతని శరీరంలో పరాక్రమం. అతని స్వరంలో ఆనందం. అతన్ని చూసిన క్షణం వానరుల హృదయాల్లో ఉత్సాహం ఉప్పొంగింది.

హనుమంతుడు దిగగానే వానరులు అతన్ని చుట్టుముట్టారు. “సీతామాతను చూశావా? ఆమె ఎక్కడ ఉంది? ఆమె క్షేమంగా ఉన్నదా? రావణుడు ఎలా ఉన్నాడు? లంక ఎలా ఉంది?” అని ప్రశ్నలు వర్షంలా కురిశాయి. హనుమంతుడు ముందుగా వారికి మహామంగళవార్త చెప్పాడు: “దృష్టా సీతా” — “సీతను చూశాను.” ఈ మాట వానరులందరికీ అమృతంలా అనిపించింది. ఇప్పటివరకు నిరాశ, భయం, అనిశ్చితి ఉన్న చోట ఇప్పుడు ఆనందం నిండింది. సీత కనిపించింది. ఆమె బ్రతికే ఉంది. ఆమె రాముని స్మరిస్తోంది. కార్యం విఫలంకాలేదు. వానరులు ఆనందంతో గర్జించారు. కొందరు చెట్లపైకి ఎగిరారు. కొందరు హనుమంతుణ్ణి ఆలింగనం చేసుకున్నారు. అంగదుడు గర్వంతో, సంతోషంతో హనుమంతుణ్ణి చూశాడు. జాంబవంతుడు ప్రశాంతంగా చిరునవ్వు నవ్వాడు. అతనికి తెలుసు — హనుమంతుని మహాశక్తి రామకార్యంలో తన మొదటి మహాఫలాన్ని ఇచ్చింది.

హనుమంతుడు వారికి లంకలో జరిగినదంతా వివరించాడు. సీత అశోకవాటికలో ఉన్నట్లు చెప్పాడు. ఆమె రాక్షసస్త్రీల మధ్య దుఃఖంతో ఉన్నా, రామునిపై అచంచలంగా ఉన్నదని తెలిపాడు. రావణుడు ప్రలోభాలు పెట్టినా, బెదిరించినా ఆమె ఒగ్గలేదని చెప్పాడు. రాముని ఉంగరం చూసి ఆమె ధైర్యం పొందిందని చెప్పాడు. ఆమె చూడామణి ఇచ్చిందని తెలిపాడు. లంక బలాన్ని పరీక్షించేందుకు అశోకవాటికను ధ్వంసం చేశానని, రావణుని సభలో రాముని సందేశం చెప్పానని, తోకకు నిప్పంటించగా లంకను దహించానని వివరించాడు. వానరులు ఈ వార్తలు విని ఉత్సాహంతో నిండిపోయారు. ఒక వానరుడు ఒంటరిగా లంకలో ఇంత చేసాడంటే, రామలక్ష్మణులు మరియు వానరసేన కలిసి వెళ్తే రావణుడి అంతం ఖాయం అని వారందరికీ అనిపించింది. హనుమంతుని విజయం మొత్తం బృందానికి ధైర్యం ఇచ్చింది.

తిరిగి కిష్కింధ లేదా రాముని ఉన్న ప్రదేశానికి వెళ్లే ముందు వానరులు మార్గంలో మధువనంలోకి ప్రవేశించిన ఘట్టం ప్రసిద్ధం. మధువనం సుగ్రీవునికి ప్రియమైన ఉద్యానవనం. సీతావార్తతో ఉత్సాహంలో ఉన్న వానరులు అక్కడి ఫలాలు, తేనె సేవించి ఆనందించారు. మధువన రక్షకులు వారిని ఆపడానికి ప్రయత్నించినా, వానరుల ఆనందం ఆగలేదు. ఈ వార్త సుగ్రీవునికి చేరినప్పుడు అతను కోపపడలేదు. ఎందుకంటే అతను వెంటనే అర్థం చేసుకున్నాడు — పని విఫలమై ఉంటే వానరులు ఇంత ఉల్లాసంగా మధువనంలోకి ప్రవేశించేవారు కాదు. హనుమంతుడు, అంగదుడు, జాంబవంతుడు సీతావార్తతో విజయంగా తిరిగి వచ్చారనే సంకేతం ఇది. సుగ్రీవుడు రామునితో అన్నాడు: “ప్రభూ, ఇది శుభసూచకం. వారు కార్యసిద్ధితోనే వస్తున్నారు. సీత వార్త లభించి ఉండాలి.” రాముని హృదయం ఈ మాట విని వేగంగా కొట్టుకుంది. ఎన్నాళ్లుగానో ఎదురుచూసిన వార్త సమీపిస్తోంది.

చివరకు హనుమంతుడు, అంగదుడు మరియు వానరబృందం రాముని ముందుకు వచ్చారు. హనుమంతుడు రాముని చూశాడు. రాముని కళ్లలో ఆత్రత, దుఃఖం, ఆశ అన్నీ కలిసివున్నాయి. హనుమంతుడు వెంటనే నమస్కరించి మంగళవార్త చెప్పాడు: “ప్రభూ, సీతామాతను చూశాను. ఆమె లంకలో అశోకవాటికలో ఉంది. ఆమె క్షేమంగా ఉన్నారు. కానీ తీవ్రమైన దుఃఖంలో ఉన్నారు. ఆమె మీనే స్మరిస్తున్నారు. రావణుని ప్రలోభాలను, బెదిరింపులను తిరస్కరించారు. ఆమె పతివ్రతధర్మంలో అచంచలంగా నిలిచారు. ఆమె మీ రాక కోసం ప్రాణం నిలబెట్టుకున్నారు.” ఈ మాటలు విన్న రాముని హృదయంలో ఎన్నాళ్లుగానో గడ్డకట్టిన దుఃఖానికి ఒక క్షణం ప్రాణం వచ్చింది. సీత బ్రతికే ఉంది. ఆమె రాముని నమ్ముతోంది. ఆమె దొరికింది. ఈ వార్త ఆయనకు అమృతం. కానీ అదే సమయంలో ఆమె దుఃఖంలో ఉందని తెలిసి ఆయన హృదయం మళ్లీ బాధతో నిండింది.

హనుమంతుడు తరువాత రామునికి ఉంగరం ఇచ్చిన సందర్భం, సీతకు కలిగిన ధైర్యం, సీత ఇచ్చిన సందేశం అన్నీ వివరించాడు. సీత చెప్పిన కాకాసుర ఘట్టాన్ని గుర్తుచేశాడు. “ప్రభూ, సీతామాత మీకు గుర్తుగా చిత్రకూటంలో జరిగిన కాకాసుర సంఘటనను చెప్పమన్నారు. మీరు దర్భతో అతన్ని శిక్షించిన విషయం గుర్తుచేశారు. అది ఆమె సందేశం నిజమని మీకు తెలియజేయడానికి.” ఈ వ్యక్తిగత స్మృతి రాముని హృదయాన్ని కదిలించింది. ఇది సీత నిజంగా హనుమంతునితో మాట్లాడిందనే స్పష్టమైన సాక్ష్యం. తరువాత హనుమంతుడు రెండు చేతులతో చూడామణిని సమర్పించాడు. “ఇది సీతామాత మీకు గుర్తుగా ఇచ్చారు. దీన్ని చూసి మీరు ఆమెను స్మరించాలని అన్నారు. త్వరగా రావాలని ఆమె వేడుకున్నారు” అని చెప్పాడు.

రాముడు చూడామణిని చేతుల్లోకి తీసుకున్నాడు. ఆ చిన్న ఆభరణం ఆయనకు సీత రూపంగా కనిపించింది. అది జనకమహారాజు ఇంటి జ్ఞాపకం, వివాహ జ్ఞాపకం, అయోధ్య జీవితం, వనవాసంలోని సీతాసన్నిధి, ఇప్పుడు లంకలోని ఆమె దుఃఖం — అన్నిటినీ ఒకేసారి తెచ్చింది. రాముని కళ్లలో కన్నీళ్లు ఉబికాయి. ఆయన అన్నాడు: “లక్ష్మణా, ఈ చూడామణిని నేను బాగా గుర్తిస్తున్నాను. ఇది సీతకు ప్రియమైనది. దీన్ని చూసి నాకు జనకమహారాజు, మా వివాహం, సీత ముఖం అన్నీ గుర్తుకొస్తున్నాయి. సీత ఇది పంపిందంటే ఆమె నిజంగా గొప్ప దుఃఖంలో ఉంది. ఆమె నన్ను పిలుస్తోంది. నేను ఇక ఆలస్యం చేయలేను.” రాముని స్వరం వియోగంతో వణికింది. ఆయన చూడామణిని హృదయానికి ఆనించాడు. అది సీత స్పర్శగా ఆయనకు అనిపించింది.

లక్ష్మణుడు కూడా ఆ దృశ్యాన్ని చూసి కదిలిపోయాడు. సీతామాత తనను కూడా స్మరించిందని వినగానే అతని కన్నీళ్లు వచ్చాయి. సీత అశోకవాటికలో ఉన్నప్పటికీ లక్ష్మణునిపై ఆశీర్వాదం పంపింది. అది అతని హృదయాన్ని తాకింది. అతనికి పంచవటి ఘట్టం గుర్తొచ్చి ఉండవచ్చు — మాయాస్వరంతో కలత చెందిన సీత తనపై కఠినమాటలు చెప్పింది, తాను ఆమెను ఒంటరిగా వదిలి వెళ్లాల్సి వచ్చింది. ఆ బాధ అతని అంతరంగంలో ఇంకా ఉండవచ్చు. ఇప్పుడు సీత తనను స్మరించి ఆశీర్వదించడం అతనికి ఓదార్పు ఇచ్చింది. అతను రామునితో అన్నాడు: “అన్నయ్యా, ఇక ఆలస్యం చేయరాదు. సీతామాతను రక్షించాలి. రావణుని అధర్మానికి శిక్ష తప్పదు.” లక్ష్మణుని ధర్మకోపం ఇప్పుడు స్పష్టమైన దిశ పొందింది.

రాముడు హనుమంతుణ్ణి అపారమైన ప్రేమతో చూశాడు. “హనుమంతా, నీవు చేసిన సేవను నేను ఎలా ప్రతిఫలిస్తాను? నీవు సముద్రం దాటావు. శత్రునగరంలోకి ప్రవేశించావు. సీతను కనుగొన్నావు. ఆమెకు నా ధైర్యం అందించావు. ఆమె సందేశం తీసుకువచ్చావు. లంక బలాన్ని తెలుసుకున్నావు. రామకార్యంలో నీవు అసాధ్యాన్ని సాధ్యం చేశావు. నేను నీకు ఇవ్వగల బహుమతి ఏమిటి? నా ఆలింగనం మాత్రమే.” అని రాముడు హనుమంతుణ్ణి హృదయానికి హత్తుకున్నాడు. ఈ ఆలింగనం హనుమంతునికి పరమఫలం. భక్తుడికి స్వామి ఆలింగనం కంటే గొప్ప ప్రతిఫలం లేదు. హనుమంతుడు వినయంతో తలవంచాడు. “ప్రభూ, నేను చేసినది మీ కృపతో. మీ నామమే నన్ను దాటించింది. మీ కార్యం చేయడం నా భాగ్యం” అనే భావం అతని హృదయంలో ఉంది. సేవలో మహాఫలం గర్వం కాదు; మరింత వినయం.

ఇప్పుడు కార్యం చివరి దశకు చేరింది. సీత లంకలో ఉందని నిర్ధారణ వచ్చింది. రావణుడు శత్రువు. లంక సముద్రం అవతల. సేనను తీసుకెళ్లాలి. సముద్రం దాటే మార్గం ఆలోచించాలి. సుగ్రీవుడు వెంటనే వానరసేనను సిద్ధం చేయాలని ఆజ్ఞాపించాడు. భూమి నలుమూలల నుండి వచ్చిన వానరులు ఇప్పుడు ఒకే లక్ష్యంతో కదిలారు — లంకయాత్ర. రాముడు సేనతో దక్షిణ సముద్రతీరానికి ప్రయాణం ప్రారంభించాడు. సుగ్రీవుడు, హనుమంతుడు, అంగదుడు, జాంబవంతుడు, నలుడు, నీలుడు, లక్ష్మణుడు — అందరూ సిద్ధంగా ఉన్నారు. మార్గమధ్యంలో వానరసేన గర్జనలు పర్వతాలను కంపించాయి. ఇది ఇక అన్వేషణ కాదు; విమోచనయాత్ర. సీతను రక్షించడానికి, రావణుని అధర్మాన్ని శిక్షించడానికి, ధర్మాన్ని స్థాపించడానికి సేన సాగుతోంది.

సముద్రతీరానికి చేరినప్పుడు రాముడు అపార జలరాశిని చూశాడు. హనుమంతుడు ఒక్కడే దాటాడు. కానీ ఇప్పుడు లక్షలాది వానరులు, రామలక్ష్మణులు, సుగ్రీవుడు, సైన్యం మొత్తం దాటాలి. సముద్రం ఇప్పుడు మహా అడ్డంకి. కానీ రాముని సంకల్పం ఇప్పుడు అచంచలం. మొదట ఆయన సముద్రదేవుని ప్రార్థించాడు. మూడు రోజులు ఉపవాసంతో, ధ్యానంతో సముద్రుడు దారి ఇవ్వాలని కోరాడు. సముద్రం మౌనంగా ఉండగా, రామునిలో ధర్మకోపం మేల్కొంది. సముద్రం తన గర్వంతో దారి ఇవ్వకపోతే బాణాలతో ఎండబెడతానని ఆయన సిద్ధమయ్యాడు. అప్పుడు సముద్రదేవుడు ప్రత్యక్షమై నమస్కరించి, “ప్రభూ, నేను నా స్వభావాన్ని విడిచిపెట్టలేను. కానీ మీ సేన దాటడానికి నలుడు సేతు నిర్మించగలడు. అతనికి విశ్వకర్మసంబంధమైన శిల్పశక్తి ఉంది. వానరులు రాళ్లు, చెట్లు తెచ్చి సముద్రంపై సేతు నిర్మించండి” అని సూచించాడు. ఈ విధంగా సేతుబంధానికి దారి ఏర్పడింది.

నలుడు, నీలుడు మరియు వానరసేన అపారమైన శ్రమతో రాళ్లు, పర్వతఖండాలు, చెట్లు తెచ్చారు. రామనామం స్మరణతో వానరులు వాటిని సముద్రంలో వేసారు. రాళ్లు స్థిరంగా నిలిచాయి. సముద్రంపై మహాసేతువు నిర్మించబడింది. ఇది మానవశక్తి, వానరశక్తి, దైవానుగ్రహం, నాయకత్వం, సమష్టి శ్రమల అపూర్వ కలయిక. ఒకరి బలం సరిపోదు. హనుమంతుడు దారి చూపాడు. సముద్రుడు మార్గం తెలిపాడు. నలుడు నిర్మాణపటిమ ఇచ్చాడు. వానరులు శ్రమించారు. రాముడు సంకల్పం ఇచ్చాడు. ఈ సేతువు కేవలం రాళ్లతో కట్టిన వంతెన కాదు; నిరాశ నుండి కార్యానికి, వియోగం నుండి కలయికకు, మానవబాధ నుండి దైవవిజయానికి వంతెన. సముద్రం మీద నిర్మించబడిన ఈ సేతువు రామాయణంలో సమష్టి ధర్మకార్యానికి మహాప్రతీకం.

సేన లంకకు చేరిన తరువాత మహాయుద్ధం ప్రారంభమవుతుంది. రావణుని పక్షంలో మహాబలరాక్షసులు ఉన్నారు — ఇంద్రజిత్, కుంభకర్ణుడు, అతికాయుడు, అక్షయకుమారుని తరువాతి వీరులు, అనేక సేనాధిపతులు. రాముని పక్షంలో వానరసేన, సుగ్రీవుడు, హనుమంతుడు, అంగదుడు, జాంబవంతుడు, నలుడు, నీలుడు, లక్ష్మణుడు. విభీషణుడు రావణుని అధర్మాన్ని విడిచి రామశరణు వచ్చాడు. రాముడు అతన్ని స్వీకరించాడు. శత్రు కుటుంబం నుండి వచ్చినవాడైనా శరణాగతి ధర్మం ముందు సందేహం పెట్టలేదు. యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్ మాయలు చేశాడు, లక్ష్మణుడు గాయపడ్డాడు, హనుమంతుడు సంజీవిని తెచ్చాడు, కుంభకర్ణుడు పడిపోయాడు, చివరకు రావణుడు రాముని ఎదుట నిలిచాడు. ఈ మహాయుద్ధం ధర్మం అధర్మంపై చేసిన నిర్ణయాత్మక పోరాటం.

చివరకు రామబాణం రావణుని హృదయాన్ని ఛేదించింది. లంకాధిపతి పతనమయ్యాడు. శూర్పణఖ కోపంతో మొదలైన దుష్టచక్రం, రావణుని కామంతో పెరిగిన అధర్మం, సీతాపహరణంగా రూపం దాల్చిన పాపం చివరకు రావణవధతో ముగిసింది. విభీషణుడు లంకరాజుగా నిలబడ్డాడు. సీత అగ్నిపరీక్ష ఘట్టం ద్వారా తన పవిత్రతను ప్రపంచానికి ప్రకటించింది. రాముడు ఆమెను తిరిగి స్వీకరించాడు. పుష్పకవిమానంలో రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు, వానరమిత్రులు అయోధ్యకు తిరిగి ప్రయాణించారు. భరతుడు రాముని కోసం నిరీక్షించాడు. పద్నాలుగు సంవత్సరాల వనవాసం ముగిసింది. రాముని పట్టాభిషేకం జరిగింది. అయోధ్య ఆనందంతో నిండింది. రామరాజ్యం ప్రారంభమైంది — సత్యం, ధర్మం, న్యాయం, ప్రజాహితం, కరుణ, నియమం, శాంతి స్థాపించబడిన ఆదర్శరాజ్యం.

ఈ చివరి భాగంలో హనుమంతుని తిరుగు వార్త నుండి రామవిజయం వరకు మనకు గొప్ప సారాంశం కనిపిస్తుంది. ఒక భక్తుని సేవ రామకార్యాన్ని ముందుకు నడిపింది. హనుమంతుడు సీతను కనుగొనకపోతే సేనకు దిశ ఉండేది కాదు. సీత చూడామణి రామునికి ప్రాణధైర్యం ఇచ్చింది. రాముని కృతజ్ఞత హనుమంతుని ఆలింగనంగా వ్యక్తమైంది. సుగ్రీవుని వానరసేన సమష్టి శక్తిని ఇచ్చింది. సముద్రసేతు సమన్వయాన్ని చూపింది. విభీషణుని శరణాగతి ధర్మవిశాలతను చూపింది. రావణవధ అధర్మపతనాన్ని ప్రకటించింది. సీతా పునర్మిళనం నిష్ఠ, సహనం, ప్రేమ, ధర్మవిజయానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. రామపట్టాభిషేకం ధర్మపాలనకు ముగింపు కాదు; అది ధర్మజీవనానికి ఆరంభం.

రామాయణం అంతటా మనం చూసేది ఒక్క కథ కాదు; జీవితం మొత్తానికి మార్గదర్శనం. దశరథుని వాగ్దానం, రాముని వనవాసస్వీకారం, సీతానుసరణ, లక్ష్మణసేవ, భరతుని త్యాగం, శబరి భక్తి, జటాయువు ధర్మవీరత్వం, హనుమంతుని సేవ, సుగ్రీవుని మైత్రి, విభీషణుని శరణాగతి, సీతా పతివ్రత నిష్ఠ, రావణుని అహంకారపతనం — ఇవన్నీ మనకు వేర్వేరు పాఠాలు ఇస్తాయి. ధర్మం ఎప్పుడూ సులభమైన దారి కాదు. కానీ ధర్మమే చివరకు నిలుస్తుంది. అధర్మం కొంతకాలం బంగారు లంకలా మెరుస్తుంది. కానీ లోపల పాపం ఉంటే అది ఒక రోజు దహించబడుతుంది. భక్తి చిన్న వానరరూపంలో వచ్చినా సముద్రం దాటుతుంది. సత్యం అరణ్యంలో ఉన్నా ప్రపంచాన్ని గెలుస్తుంది. ప్రేమ వియోగంలోనూ నిలిస్తే చివరకు కలయికను పొందుతుంది.

ఇలా హనుమంతుడు లంక నుండి తిరిగి వచ్చి సీతా వార్తను రామునికి అందించాడు. సీత ఇచ్చిన చూడామణిని చూసి రాముడు భావోద్వేగంతో నిండిపోయాడు. హనుమంతుని అపూర్వసేవకు రాముడు ఆలింగనం ఇచ్చాడు. తరువాత వానరసేన లంకయాత్రకు సిద్ధమై సముద్రతీరానికి చేరింది. సముద్రదేవుని సూచనతో నలుని నాయకత్వంలో సేతు నిర్మించబడింది. సేన లంకకు చేరి రావణునితో మహాయుద్ధం చేసింది. చివరకు రాముడు రావణుని సంహరించి సీతను తిరిగి పొందాడు. విభీషణుడు లంకరాజు అయ్యాడు. రామసీతలక్ష్మణులు అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చి, రాముని పట్టాభిషేకంతో రామరాజ్యం స్థాపించబడింది. రామాయణకథలో ధర్మం, భక్తి, త్యాగం, మైత్రి, నిష్ఠ, శరణాగతి, సేవ, న్యాయం అన్నీ ఒక మహాగ్రంథంగా నిలిచాయి. ఈ మహాకథను మనం కేవలం వినడం కాదు, జీవితంలో ఆలోచించాలి. రాముని ధర్మాన్ని, సీతా నిష్ఠను, లక్ష్మణసేవను, భరతభక్తిని, హనుమంతుని సమర్పణను మన హృదయంలో నిలుపుకుందాం.