దశరథ మహారాజు అయోధ్య నుండి మిథిలా వైపు బయలుదేరిన రాజయాత్ర మంగళకరంగా సాగింది. రాముడు శివధనుస్సును విరచి, జనక మహారాజు ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చిన వార్త దశరథుని హృదయంలో అపారమైన ఆనందాన్ని కలిగించింది. ఒకప్పుడు విశ్వామిత్రుని వెంట రాముడిని పంపేటప్పుడు అతని మనస్సు భయంతో నిండిపోయింది. ఇప్పుడు అదే ప్రయాణం రాముడికి యశస్సు, వంశానికి గౌరవం, అయోధ్యకు మంగళం తెచ్చింది. దశరథుడు తనతో పాటు వశిష్ఠ మహర్షి, వామదేవుడు, జాబాలి, కశ్యపాది పురోహితులు, మంత్రులు, బంధువులు, సైనికులు, సేవకులు, దానకానుకలు, రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు అన్నీ తీసుకొని బయలుదేరాడు. ఇది యుద్ధయాత్ర కాదు; ఇది మంగళయాత్ర. రాజవాహినిలో ఉత్సాహం ఉంది, కానీ ఆ ఉత్సాహంలో మర్యాద ఉంది. అందరి మనస్సులో ఒకే భావం — రామసీతల కల్యాణం చూడాలి.
మార్గమధ్యంలో దశరథుడు పలుచోట్ల విశ్రాంతి తీసుకుంటూ, శాస్త్రప్రకారం ప్రయాణం కొనసాగించాడు. రాజు ప్రయాణం అంటే కేవలం వేగంగా చేరడం కాదు; అతని వెంట ఉన్నవారి భద్రత, గురువుల సౌకర్యం, కానుకల సంరక్షణ, రథాల క్రమం, సైనికుల నిర్వహణ అన్నీ జాగ్రత్తగా చూడాలి. దశరథుడు అనుభవజ్ఞుడైన రాజు. అతనికి ఈ అన్ని విషయాలపై శ్రద్ధ ఉంది. కానీ అతని అంతరంగం మాత్రం ముందే మిథిలాకు చేరిపోయింది. రాముణ్ణి చూడాలనే తపన అతనిలో పెరుగుతోంది. లక్ష్మణుణ్ణి చూసి సుమిత్రకు శుభవార్త చెప్పాలనే ఆనందం ఉంది. విశ్వామిత్రునికి కృతజ్ఞత తెలియజేయాలనే భావం ఉంది. జనకుడిని కలుసుకొని, సీతను తన కోడలిగా స్వీకరించాలనే మంగళఆనందం ఉంది.
కొన్ని రోజులు ప్రయాణం చేసిన తరువాత దశరథుని రాజవాహిని మిథిలా సమీపానికి చేరుకుంది. దశరథుడు వస్తున్నాడన్న వార్త ముందుగానే జనకునికి చేరింది. జనకుడు మహా ఆనందంతో ఆ వార్తను స్వీకరించాడు. అతనికి దశరథుడు సాధారణ అతిథి కాదు. రఘువంశాధిపతి, సూర్యవంశపు మహారాజు, రాముని తండ్రి. అతన్ని గౌరవించడం తన ధర్మం అని జనకుడు భావించాడు. వెంటనే మంత్రులను, పురోహితులను, రాజసేవకులను పిలిచి, అయోధ్య మహారాజుకు తగిన స్వాగత ఏర్పాట్లు చేయమన్నాడు. మిథిలా నగరం మరింత అలంకరించబడింది. వీధులలో పుష్పాలంకారాలు, తోరణాలు, మంగళవాద్యాలు, ధూపగంధాలు, శుభసూచక కార్యక్రమాలు ఏర్పాటు చేశారు. యజ్ఞమంగళానికి ఇప్పుడు వివాహమంగళం కూడా చేరబోతోంది.
జనక మహారాజు స్వయంగా ముందుకు వెళ్లి దశరథుని స్వాగతించాడు. ఇద్దరు మహారాజులు కలిసిన దృశ్యం గంభీరమైనది. ఒకవైపు అయోధ్య సూర్యవంశ మహిమ, మరోవైపు మిథిలా విదేహరాజుల జ్ఞానధర్మ సంప్రదాయం. జనకుడు వినయంగా దశరథునికి నమస్కరించి, ఆతిథ్యం ఇచ్చాడు. దశరథుడు కూడా జనకుని గౌరవంతో ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. రాజుల మధ్య గౌరవం కేవలం మాటల్లో కాదు; అది వారి ప్రవర్తనలో కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ ఇద్దరు రాజులు గర్వంతో కాక, ధర్మమర్యాదతో కలుసుకున్నారు. రామసీతల వివాహం జరగబోతోందన్న మంగళభావం ఈ కలయికను మరింత పవిత్రం చేసింది.
జనకుడు దశరథుని రాజవాహినిని మిథిలాలో గౌరవంగా ఆహ్వానించాడు. గురువులైన వశిష్ఠుడు, వామదేవుడు, ఇతర మహర్షులకు ప్రత్యేక సత్కారం చేశాడు. రాజులకు తగిన నివాసం, ఋషులకు తగిన ఆశ్రమవాతావరణం, సైన్యానికి తగిన స్థలం, సేవకులకు ఏర్పాట్లు అన్నీ చక్కగా చేయబడ్డాయి. ఒక అతిథిని గౌరవించడం అంటే అతనికి కూర్చోమని చెప్పడం మాత్రమే కాదు; అతని అవసరాలను ముందుగానే గ్రహించి ఏర్పాట్లు చేయడం. జనకుడు ఈ ఆతిథ్యధర్మంలో ఆదర్శంగా నిలిచాడు. దశరథుడు కూడా జనకుని ఆతిథ్యాన్ని చూసి సంతోషించాడు. అతనికి మిథిలా ధర్మపాలన, జనకుని వినయం, యజ్ఞశీలత స్పష్టంగా కనిపించింది.
దశరథుడు మిథిలాకు చేరిన తరువాత రామలక్ష్మణులను చూశాడు. ఆ క్షణం అతనికి ఎంత ఆనందం కలిగిందో ఊహించవచ్చు. రాముడు తండ్రికి నమస్కరించాడు. లక్ష్మణుడు కూడా నమస్కరించాడు. దశరథుడు వారిని ప్రేమతో చూశాడు. ఎన్నాళ్లుగా తన మనస్సులో ఉన్న ఆందోళన పూర్తిగా తొలగిపోయింది. అతని ముందు నిలిచి ఉన్న రాముడు ఇక కేవలం రాజభవనంలో పెరిగిన కుమారుడు కాదు; తాటకను సంహరించిన వీరుడు, యజ్ఞాన్ని రక్షించిన క్షత్రియుడు, అహల్యను విమోచించిన కరుణామూర్తి, శివధనుస్సును విరిచిన మహాపురుషుడు. దశరథుని హృదయంలో తండ్రి ప్రేమతో పాటు పితృగర్వం నిండిపోయింది. అయినా అతను ఈ గర్వాన్ని అహంకారంగా మార్చలేదు; దేవతలకు, గురువులకు, విశ్వామిత్రునికి కృతజ్ఞతగా అనుభవించాడు.
విశ్వామిత్రుని చూసి దశరథుడు ఎంతో గౌరవంగా నమస్కరించాడు. అతని మనస్సులో ఒక భావం స్పష్టంగా ఉంది — “మహర్షీ, మీరు రాముణ్ణి తీసుకుపోవడం మొదట నాకు కష్టం అనిపించింది. కానీ మీ మార్గదర్శకత్వం వల్ల అతని మహిమ వికసించింది.” గురువు శిష్యునిలో ఉన్న శక్తిని సరైన సందర్భంలో బయటకు తీస్తాడు. దశరథుడు ఇప్పుడు దీనిని అనుభవపూర్వకంగా గ్రహించాడు. విశ్వామిత్రుడు కూడా దశరథుని సంతోషాన్ని చూసి ఆనందించాడు. రాముడి కార్యాలు కేవలం రాజకుమారుడి పరాక్రమంగా కాదు, దైవకార్యంగా ముందుకు సాగుతున్నాయని ఆయనకు తెలుసు.
ఇప్పుడు వివాహసంబంధమైన శాస్త్రోక్త ప్రక్రియ ప్రారంభమవాలి. జనకుడు దశరథునితో తన ప్రతిజ్ఞను మళ్లీ స్పష్టంగా చెప్పాడు. “మహారాజా, నా కుమార్తె సీత భూమిదేవి ప్రసాదంగా నాకు లభించింది. ఆమెకు తగిన వరుడి కోసం నేను శివధనుస్సు ప్రతిజ్ఞ చేశాను. మీ కుమారుడు రాముడు ఆ ధనుస్సును ఎత్తి బిగించగా అది విరిగింది. కాబట్టి నా ప్రతిజ్ఞ ప్రకారం సీతను రామునికి ఇవ్వాలని కోరుతున్నాను. మీ సమ్మతి, గురువుల అనుమతి, వంశమర్యాదలతో ఈ వివాహం జరగాలి” అని వినయంగా చెప్పాడు. దశరథుడు ఈ మాటలు విని పరమసంతోషం పొందాడు. సీతాదేవి వంటి పవిత్రకుమార్తె తన రాముని భార్యగా రావడం తన వంశానికి మహాభాగ్యమని భావించాడు.
అయితే వంశవివరాల ప్రస్తావన శాస్త్రోక్త వివాహానికి ముఖ్యమైన భాగం. వివాహం అనేది కేవలం ఇద్దరు యువకుల కలయిక కాదు; రెండు వంశాల ధర్మసంబంధం. కాబట్టి వారి వంశం, గోత్రం, పూర్వజులు, సంప్రదాయం అన్నీ సభలో చెప్పబడాలి. దశరథుని తరఫున వశిష్ఠ మహర్షి రఘువంశ మహిమను వివరించాడు. సూర్యవంశం మనువుతో ప్రారంభమై, ఇక్ష్వాకువుతో భూమిపై రాజ్యపాలనలో ప్రకాశించింది. ఆ వంశంలో సగరుడు, అసమంజుడు, అంసుమాన్, దిలీపుడు, భగీరథుడు, రఘువు, అజుడు, దశరథుడు వంటి మహారాజులు వచ్చారు. ప్రతి రాజు తన కాలంలో ధర్మాన్ని నిలబెట్టాడు. భగీరథుడు గంగను భూమికి తెచ్చాడు. రఘువు దానం, పరాక్రమం, న్యాయంతో వంశానికి కీర్తి తెచ్చాడు. ఈ వంశంలోనే రాముడు జన్మించాడు. ఈ వంశప్రస్తావన రాముని గౌరవాన్ని మాత్రమే కాదు; అతను ఏ ధర్మపారంపర్యానికి వారసుడో తెలియజేసింది.
జనకుని తరఫున శతానందుడు లేదా జనకుని పురోహితులు విదేహవంశాన్ని వివరించారు. మిథిలా రాజులు కూడా ధర్మజ్ఞులు, యజ్ఞశీలులు, జ్ఞానవంతులు. నిమి మహారాజు, మిథి, తదనంతర జనకులు ఈ వంశాన్ని మహిమపరిచారు. ఈ వంశానికి రాజధర్మంతో పాటు ఆత్మజ్ఞాన సంప్రదాయం కూడా ఉంది. అందుకే జనకులు రాజులైనా, ఋషులచే గౌరవింపబడ్డారు. సీతాదేవి ఈ వంశంలో పెరిగింది. ఆమె భూమిదేవి ప్రసాదం అయినప్పటికీ, జనకుని సంస్కారంలో, మిథిలా ధర్మవాతావరణంలో పెరిగింది. ఈ విధంగా సూర్యవంశ ధర్మశౌర్యం మరియు విదేహవంశ జ్ఞానశాంతి ఇప్పుడు వివాహబంధంతో కలవబోతున్నాయి.
ఈ వంశవివరణలు వినేటప్పుడు సభలో ఉన్న ఋషులు, రాజులు, పండితులు సంతోషించారు. ఇది సాధారణ సంబంధం కాదు. రెండు మహోన్నత వంశాల కలయిక. ఒకవైపు రాముడు — సత్యం, ధర్మం, శౌర్యం, వినయం కలిగిన యువరాజు. మరోవైపు సీత — పవిత్రత, సహనం, మృదుత్వం, దైవస్వరూపం కలిగిన రాజకుమార్తె. ఈ కలయికలో లోకానికి ఆదర్శగృహస్థధర్మం వెలుగుతుంది. వాల్మీకి రామాయణంలో సీతారాముల వివాహం ఆనందకరమైన ఘట్టం అయినప్పటికీ, దాని వెనుక చాలా లోతైన ధర్మార్థం ఉంది. రాముడు ఒంటరిగా ధర్మాన్ని నడిపేవాడు కాదు; సీత ఆయన సహధర్మచారిణి. ఈ మాటలో గొప్ప భావం ఉంది. భార్య భర్తకు కేవలం గృహసహచరి కాదు; ధర్మయాత్రలో సహచరి.
జనకుడు తన తమ్ముడు కుశధ్వజుని కూడా ఆహ్వానించాడు. కుశధ్వజుడు జనకుని కుటుంబంలో ముఖ్యుడు. సీతకు చెల్లెలు ఊర్మిళ, అలాగే జనక వంశంలోని మాండవి, శ్రుతకీర్తి వంటి రాజకుమార్తెల వివాహాలు కూడా అయోధ్య యువరాజులతో జరగబోతున్నాయి. ఇది తరువాతి దశలో స్పష్టమవుతుంది. మొదట సీతారాముల వివాహమే ప్రధానంగా వచ్చినా, దైవసంకల్పం ప్రకారం నలుగురు అన్నదమ్ములకు నలుగురు రాజకుమార్తెలతో వివాహం జరగబోతోంది. రామునికి సీత, లక్ష్మణునికి ఊర్మిళ, భరతునికి మాండవి, శత్రుఘ్నునికి శ్రుతకీర్తి. ఈ నాలుగు వివాహాలు రెండు వంశాలను మరింత బలంగా బంధిస్తాయి.
దశరథుడు ఈ ప్రతిపాదనను సంతోషంతో స్వీకరించాడు. రాముని వివాహం మాత్రమే కాదు, తన నలుగురు కుమారుల మంగళకార్యం ఒకే సందర్భంలో జరగబోతుందన్న భావం అతనికి మహానందాన్ని ఇచ్చింది. భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు కూడా మిథిలాకు వచ్చినందున ఈ సంబంధం మరింత శోభాయమానమైంది. వశిష్ఠ మహర్షి, విశ్వామిత్రుడు, శతానందుడు వంటి ఋషుల సమక్షంలో ఈ వివాహాల గురించి చర్చ జరగడం వాటి పవిత్రతను పెంచింది. గురువుల సమ్మతి లేకుండా రాజకార్యాలు సంపూర్ణం కావు. ఇక్కడ ప్రతి నిర్ణయం గురువుల ఆశీర్వాదంతో ముందుకు సాగుతోంది.
వివాహముహూర్తం నిర్ణయించడానికి శాస్త్రజ్ఞులు, పండితులు, పురోహితులు సమావేశమయ్యారు. నక్షత్రాలు, తిథి, లగ్నం, మంగళసూచకాలు పరిశీలించబడ్డాయి. శాస్త్రోక్తంగా ముహూర్తం నిర్ణయించబడింది. వివాహానికి ముందు జరిగే నాంది, వరపూజ, మంగళస్నానం, దానధర్మాలు, దేవతారాధన, పితృతర్పణసంబంధమైన ఆచారాలు అన్నీ సిద్ధం చేయబడ్డాయి. మిథిలా నగరం మరింత శోభతో అలంకరించబడింది. జనకుడు అతిథులకు విశాలమైన ఆతిథ్యం కల్పించాడు. దశరథుడు కూడా తన వంతుగా దానకానుకలను సమకూర్చాడు. రెండు రాజ్యాలు పరస్పరం గౌరవంతో వ్యవహరించాయి.
సీతాదేవి వివాహానికి రాజమందిరంలో స్త్రీల వైపు ఏర్పాట్లు జరిగాయి. సీతను మంగళస్నానానికి సిద్ధం చేశారు. ఆమెకు శుభవస్త్రాలు, ఆభరణాలు సిద్ధం చేశారు. కానీ సీత మహిమ ఆభరణాల వల్ల కాదు; ఆమె స్వభావం వల్ల. ఆమె సిగ్గు, వినయం, మౌనగంభీరత, పవిత్రత అందరినీ ఆకర్షించాయి. ఊర్మిళ కూడా మంగళంగా సిద్ధమైంది. మాండవి, శ్రుతకీర్తి కూడా తమ తమ వివాహాలకు సిద్ధమయ్యారు. రాజకుమార్తెల గదుల్లో మంగళగీతాలు వినిపించాయి. తల్లులు, సఖులు, పెద్దమ్మలు, పరిచారికలు శుభాకాంక్షలతో నిండిపోయారు. ఒక రాజభవనంలో వివాహమంటే కేవలం ఆచారం కాదు; అది ఆనందం, భావోద్వేగం, ఆశీర్వాదం, కుటుంబస్మృతుల సమాగమం.
అయోధ్య యువరాజుల వైపు కూడా మంగళసిద్ధత జరిగింది. రాముడు శాంతంగా ఉన్నాడు. అతనిలో ఆతురత లేదు; వివాహాన్ని ధర్మకార్యంగా స్వీకరించిన గంభీరత ఉంది. లక్ష్మణుడు అన్నతో ఉండే ఆనందంలో ఉన్నాడు. భరతుడు వినయంతో, సౌమ్యతతో ఉన్నాడు. శత్రుఘ్నుడు భరతుని పక్కన అప్రమత్తంగా ఉన్నాడు. నలుగురు అన్నదమ్ములు వివాహమండపంలో నిలవబోతున్న దృశ్యం రెండు వంశాలకు అపూర్వమైన మంగళం. ఈ నలుగురిలో పరస్పర ప్రేమ ఎంత పవిత్రమో, వారి వివాహాలు కూడా ఆ ప్రేమకు కొత్త కుటుంబస్థిరత్వాన్ని ఇవ్వబోతున్నాయి.
దశరథుడు తన కుమారులను చూసి పరమసంతోషం పొందాడు. ఒకప్పుడు సంతానం కోసం పుత్రకామేష్టి యాగం చేసిన రాజు, ఇప్పుడు నలుగురు కుమారుల వివాహాల మంగళసమయాన్ని చూస్తున్నాడు. జీవితం అతనికి ఎంత గొప్ప వరం ఇచ్చిందో అతను గ్రహించాడు. కౌసల్య, కైకేయి, సుమిత్రల హృదయాలు కూడా ఈ వార్తతో ఆనందంగా ఉన్నాయి. వారు మిథిలాలో ప్రత్యక్షంగా ఉన్నా లేక అయోధ్యలో ఉన్నా, తమ కుమారుల మంగళకార్యానికి ఆశీర్వాదం వారి హృదయాల నుంచే ప్రవహిస్తుంది. రామాయణంలో తల్లుల ఆశీర్వాదం ఎప్పుడూ ప్రధానమైనది.
మిథిలా నగరంలో ప్రజలు కూడా ఉత్సాహంతో నిండిపోయారు. సీత వారి ప్రియరాజకుమార్తె. ఆమెకు శివధనుస్సును విరచిన మహావీరుడు వరుడిగా నిలిచాడని తెలిసి వారు గర్వపడ్డారు. రాముడిని చూసినవారు అతని శాంతిని, వినయాన్ని, కాంతిని ప్రశంసించారు. “ఇతడు నిజంగా సీతకు తగినవాడు” అని ప్రజలు భావించారు. మంగళవాద్యాలు, పుష్పవర్షం, దీపాలంకరణలు, వేదఘోష, స్త్రీల మంగళగీతాలు నగరాన్ని ఒక మహాకళ్యాణక్షేత్రంగా మార్చాయి.
ఈ ఘట్టంలో మనం గమనించాల్సినది ఏమిటంటే, రామసీతల వివాహం ఒక ప్రేమకథలా మాత్రమే కాదు; అది ధర్మక్రమంలో పూర్తిగా నిలిచిన వివాహం. గురువుల సమ్మతి ఉంది. తండ్రుల అనుమతి ఉంది. వంశవివరాల స్పష్టత ఉంది. శాస్త్రోక్త ముహూర్తం ఉంది. దేవతారాధన ఉంది. అతిథిసత్కారం ఉంది. సమాజం సాక్షిగా ఉంది. ఇలా ప్రతి స్థాయి పవిత్రంగా సిద్ధమైంది. అందుకే ఈ వివాహం యుగయుగాలకు ఆదర్శవివాహంగా నిలిచింది. సీతారాముల కలయికలో వ్యక్తిగత మంగళం మాత్రమే కాదు; లోకధర్మానికి ఒక ఆదర్శం ఉంది.
ఇలా దశరథుడు మిథిలాకు ఘనంగా చేరుకున్నాడు. జనకుడు మహాస్వాగతం చేశాడు. రామలక్ష్మణులను చూసిన దశరథుడు పరమానందం పొందాడు. విశ్వామిత్రునికి కృతజ్ఞత తెలిపాడు. జనకుడు సీతా ప్రతిజ్ఞను వివరించి, రామునికి సీతను ఇవ్వాలని ప్రకటించాడు. వశిష్ఠుడు రఘువంశ మహిమను, జనక వంశపురోహితులు విదేహవంశ మహిమను వివరించారు. గురువులు, రాజులు, మంత్రులు కలిసి వివాహముహూర్తం నిర్ణయించారు. మిథిలా నగరం మహాకళ్యాణానికి సిద్ధమైంది. తదుపరి భాగంలో సీతారాముల వివాహ మహోత్సవం, లక్ష్మణ–ఊర్మిళ, భరత–మాండవి, శత్రుఘ్న–శ్రుతకీర్తి వివాహాలు, మండపంలోని మంగళకార్యాలు గురించి తెలుసుకుందాం.
