వర్షాకాలం మెల్లగా ముగిసింది. ప్రస్రవణ పర్వతంపై రాముడు, లక్ష్మణుడు గడిపిన ఆ నిరీక్షణకాలం బయటికి కొన్ని నెలలే అయినా, రాముని హృదయానికి అది యుగాల్లా అనిపించింది. మేఘాలు మొదట గర్జించాయి, తరువాత గట్టిగా కురిశాయి, నదులు ఉప్పొంగాయి, పర్వతాలపై జలపాతాలు పారాయి, అరణ్యాలు పచ్చదనంతో నిండాయి. కానీ ఈ ప్రకృతి మాధుర్యం రామునికి శాంతిని ఇవ్వలేదు. ప్రతి మేఘం సీతవియోగాన్ని గుర్తుచేసింది. ప్రతి మెరుపు ఆమె ముఖకాంతిని గుర్తుచేసింది. ప్రతి వర్షధార ఆమె కన్నీళ్లలా అనిపించింది. “ఈ సమయంలో సీత ఎక్కడ ఉంది? రావణుని చెరలో ఆమె ఈ వర్షాన్ని ఎలా భరిస్తోంది? ఆమెకు ఆహారం ఇస్తున్నారా? రాక్షసస్త్రీలు భయపెడుతున్నారా? ఆమె నన్నే స్మరిస్తూ ఉందా?” అనే ప్రశ్నలు రాముని హృదయాన్ని ఆపకుండా తాకాయి. అయినా ఆయన వర్షాకాలం ముగిసే వరకు సుగ్రీవునికి ఇచ్చిన సమయాన్ని గౌరవించాడు. ఎందుకంటే సైన్యాన్ని అన్ని దిశల్లో పంపడానికి తగిన కాలం రావాలి.
వర్షం తగ్గి, ఆకాశం మెల్లగా నిర్మలమైంది. మేఘాలు విడిపోయాయి. మార్గాలు మళ్లీ కనిపించసాగాయి. నదులు తగ్గాయి. అరణ్యప్రయాణం సాధ్యమైంది. వానరసేనను సమీకరించి సీతాన్వేషణ ప్రారంభించడానికి సమయం వచ్చింది. ఇదే సమయంలో రాముని మనస్సు మరింత ఆత్రుతతో నిండింది. “ఇప్పుడు సుగ్రీవుడు మాట నిలబెట్టాలి. అతను నా సహాయంతో రాజ్యాన్ని పొందాడు. వాలి భయం తొలగింది. ఇప్పుడు అతని కర్తవ్యం సీతాన్వేషణ. అతను వెంటనే వానరులను అన్ని దిశలకు పంపాలి” అని రాముడు ఆశించాడు. కానీ కిష్కింధ నుండి స్పష్టమైన చర్య కనిపించలేదు. సుగ్రీవుడు రాజ్యసుఖాలలో, భార్యసంగమంలో, మద్యం, ఉత్సవాలు, నూతనాధికార ఆనందంలో కొంత మునిగిపోయాడు. అతను పూర్తిగా దురుద్దేశంతో మర్చిపోయాడని కాదు; కానీ సుఖం మనసును మందగింపజేస్తుంది. బాధలో ఇచ్చిన మాట సుఖంలో మసకబారిపోవడం చాలా పెద్ద ప్రమాదం.
రాముడు ఈ ఆలస్యాన్ని చూసి బాధపడ్డాడు. ఆయన మాటల్లో మొదట దుఃఖం, తరువాత విస్మయం, తరువాత ధర్మకోపం కనిపించింది. “లక్ష్మణా, సుగ్రీవుడు తన మాటను మరచిపోయినట్లు ఉంది. తనకు దుఃఖం ఉన్నప్పుడు మనను ఆశ్రయించాడు. వాలి భయంతో వణికినప్పుడు మైత్రి కోరాడు. నేను అతని కోసం వాలిని సంహరించాను. అతనికి రాజ్యాన్ని ఇచ్చాను. ఇప్పుడు నా సీత రావణుని చెరలో ఉండగా, అతను సుఖంలో మునిగిపోవడం ధర్మమా? వర్షాకాలం ముగిసింది. అన్వేషణ ప్రారంభించాల్సిన సమయం ఇది. కానీ అతని నుండి కదలిక కనిపించడం లేదు” అని రాముడు అన్నాడు. ఈ మాటల్లో కేవలం అసహనం కాదు; మిత్రధర్మం పట్ల నిరాశ ఉంది. నిజమైన మిత్రుడు కష్టంలో ఇచ్చిన మాటను సుఖంలో నిలబెట్టాలి. సుగ్రీవుడు ఆ పరీక్షలో జారిపోతున్నట్లు కనిపించింది.
లక్ష్మణుడు రాముని బాధను చూశాడు. అతనికి ఇది సహించలేనిది. సీతవియోగంలో అన్న ఎంత బాధపడుతున్నాడో అతను రోజూ చూసాడు. ఇప్పుడు సుగ్రీవుని ఆలస్యం అతని కోపాన్ని మండించింది. లక్ష్మణుని స్వభావం రామునికన్నా వేగంగా స్పందిస్తుంది. రాముడు సహనంలో నిలుస్తాడు. లక్ష్మణుడు ధర్మానికి అడ్డుగా కనిపించినదాన్ని వెంటనే నిలదీయాలనుకుంటాడు. అతను కోపంతో అన్నాడు: “అన్నయ్యా, సుగ్రీవుడు కృతఘ్నుడిలా ప్రవర్తిస్తున్నాడు. మీ సహాయం లేక అతనికి రాజ్యం దొరకేది కాదు. మీరు మాట నిలబెట్టారు. ఇప్పుడు అతను తన మాట నిలబెట్టకపోతే అది ఘోరదోషం. నేను కిష్కింధకు వెళ్లి అతనిని గట్టిగా గుర్తుచేస్తాను. అవసరమైతే శిక్షిస్తాను.” లక్ష్మణుని కోపం వ్యక్తిగతం కాదు; రాముని బాధను చూసి పుట్టిన ధర్మకోపం. కానీ కోపం ధర్మానికి సేవ చేయాలంటే నియంత్రణ అవసరం. రాముడు అతన్ని పంపే ముందు అదే గుర్తుచేశాడు.
రాముడు లక్ష్మణునితో గంభీరంగా అన్నాడు: “లక్ష్మణా, కోపంతో వెళ్లు, కానీ ధర్మాన్ని మించవద్దు. సుగ్రీవుడు మన మిత్రుడు. అతను తప్పు చేస్తున్నాడు, కానీ ముందుగా అతనికి మాటను గుర్తుచేయాలి. కృతజ్ఞతను మేల్కొలపాలి. మిత్రుని తప్పు వెంటనే శత్రుత్వంగా చూడకూడదు. కానీ అతను ధర్మం విడిచి కూర్చుంటే గట్టిగా హెచ్చరించాలి. అతనికి చెప్పు — సీతాన్వేషణ ఆలస్యం చేయరాదు. సమయం వచ్చేసింది.” ఈ మాటలు రాముని సమతుల్యాన్ని చూపిస్తాయి. ఆయన సుగ్రీవునిపై బాధపడుతున్నాడు, కానీ అతనిపై వెంటనే శత్రుత్వం చూపడం లేదు. కోపం ఉన్నప్పటికీ మైత్రి మర్యాదను కాపాడుతున్నాడు. ధర్మజీవి తక్షణ ఆగ్రహంతో బంధాలను చించడు; ముందుగా స్మరణ, హెచ్చరిక, మార్గదర్శనం ఇస్తాడు.
లక్ష్మణుడు ధనుస్సుతో కిష్కింధ వైపు బయలుదేరాడు. అతని అడుగులు వేగంగా ఉన్నాయి. అతని ముఖం కోపంతో కఠినంగా ఉంది. చేతిలో ఆయుధం, హృదయంలో రాముని బాధ, మనస్సులో సీతరక్షణ సంకల్పం. అతను కిష్కింధకు చేరువైనప్పుడు వానరులు అతని కోపాన్ని చూసి భయపడ్డారు. లక్ష్మణుడు సాధారణంగా శాంతంగా, నియమంగా ఉండేవాడు. కానీ అతని కోపం భయంకరమైనది. అతని కళ్లలో అగ్ని కనిపించింది. కిష్కింధ ద్వారాల వద్ద వానరులు పరుగులు తీశారు. “లక్ష్మణుడు కోపంతో వచ్చాడు! రాముని తమ్ముడు వచ్చాడు! రాజు సుగ్రీవునిపై ఆగ్రహంగా ఉన్నాడు!” అనే వార్త వేగంగా లోపలికి చేరింది. రాజసభలో కలకలం మొదలైంది.
సుగ్రీవుడు ఆ సమయంలో రాజ్యసుఖంలో ఉన్నాడు. అతనికి లక్ష్మణుడు కోపంతో వస్తున్నాడనే వార్త చేరినప్పుడు అతను ఒక్కసారిగా గబగబలాడాడు. అతని హృదయంలో మళ్లీ భయం మెదిలింది, కానీ ఈసారి వాలి భయం కాదు; రామునికి ఇచ్చిన మాటను ఆలస్యం చేసినందుకు కలిగిన ధర్మభయం. అతనికి తన తప్పు అర్థమవడం ప్రారంభమైంది. “నేను రామునికి మాటిచ్చాను. ఆయన నా కోసం వాలిని సంహరించారు. వర్షాకాలం ముగిసింది. నేను వెంటనే వానరసేనను సమీకరించాల్సింది. కానీ నేను ఆలస్యం చేశాను. లక్ష్మణుడు ధర్మకోపంతో వచ్చాడు. ఇది యాదృచ్ఛికం కాదు” అని అతని మనస్సు చెప్పింది. సుఖం మనిషిని మరపులోకి నెడుతుంది; ధర్మస్మరణ కొన్నిసార్లు కఠినరూపంలో వస్తుంది. లక్ష్మణుని రాక సుగ్రీవునికి అలాంటి స్మరణ.
హనుమంతుడు ఈ పరిస్థితిని చూసి వెంటనే ముందుకు వచ్చాడు. అతనికి రాముని హృదయం తెలుసు, లక్ష్మణుని కోపం తెలుసు, సుగ్రీవుని బలహీనత కూడా తెలుసు. అతను సుగ్రీవునితో అన్నాడు: “రాజా, ఇప్పుడు ఆలస్యం చేయకూడదు. రాముడు నీ మిత్రుడు మాత్రమే కాదు, నీ జీవితాన్ని తిరిగి ఇచ్చినవాడు. ఆయన సీతవియోగంతో బాధపడుతున్నాడు. వర్షాకాలం ముగిసింది. ఇప్పుడు వెంటనే వానరులను సమీకరించాలి. లక్ష్మణుడు కోపంతో వచ్చాడు; కానీ అతని కోపం ధర్మస్మరణ. నీవు వినయంతో అతన్ని కలవాలి. తప్పును అంగీకరించాలి. వెంటనే కార్యప్రారంభం చేయాలి.” హనుమంతుని మాటలు స్పష్టమైనవి, కానీ గౌరవంతో కూడినవి. నిజమైన మంత్రి రాజును ప్రసన్నం చేయడానికే కాదు; రాజు తప్పు దారిలో వెళ్లకుండా నిలబెట్టడానికి ఉంటాడు. హనుమంతుడు ఆ బాధ్యతను నెరవేర్చాడు.
తార కూడా ఈ సమయంలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది. వాలి మరణానికి ముందు ఆమె ఇచ్చిన సలహా వాలి వినలేదు. ఇప్పుడు సుగ్రీవుడు కూడా సుఖంలో మునిగి పొరపాటు చేస్తున్నాడు. తారకు రాజకీయసూక్ష్మం తెలుసు. ఆమె లక్ష్మణుని కోపాన్ని అర్థం చేసుకుంది. అతనిని నేరుగా ఎదుర్కొంటే పరిస్థితి మరింత కఠినమవుతుంది. ముందుగా అతని కోపాన్ని శాంతింపజేయాలి. అతనికి సుగ్రీవుని ఉద్దేశం దుర్మార్గం కాదని, ఆలస్యం తప్పు అయినా అది సరిచేయబడుతుందని చెప్పాలి. తార ముందుకు వచ్చి లక్ష్మణుణ్ణి కలిసింది. ఆమె వినయంగా, కానీ ధైర్యంగా అతన్ని సంభోదించింది. “లక్ష్మణా, నీ కోపం సముచితం. రాముని బాధను మేము తెలుసు. సుగ్రీవుడు మీ ఋణాన్ని మర్చిపోలేదు. రాజ్యప్రాప్తి తరువాత కొంత సుఖంలో మునిగిపోయిన దోషం జరిగింది. కానీ ఇప్పుడు అతను కార్యానికి సిద్ధం. దయచేసి కోపాన్ని శాంతింపజేయు. నీ ఆజ్ఞ ప్రకారం వానరసేన సమీకరించబడుతుంది” అని చెప్పింది.
తార మాటలు లక్ష్మణుని కోపాన్ని కొంత తగ్గించాయి. ఎందుకంటే ఆమె నిజాన్ని దాచలేదు. “సుగ్రీవుడు తప్పే చేయలేదు” అని అబద్ధంగా చెప్పలేదు. “దోషం జరిగింది, కానీ సరిచేస్తాము” అని చెప్పింది. ధర్మసంభాషణలో నిజాయితీ కోపాన్ని తగ్గిస్తుంది. హనుమంతుడూ లక్ష్మణుని సమాధానపరిచాడు. “రామకార్యం మాకు పవిత్రం. నేను స్వయంగా చూసుకుంటాను. సుగ్రీవుడు మీ ముందు వచ్చి తన తప్పును అంగీకరిస్తాడు” అని చెప్పాడు. లక్ష్మణుడు కొంత శాంతించాడు. అతని కోపం ఇంకా పూర్తిగా పోయకపోయినా, అది విధ్వంసకరంగా ఉండలేదు. ఇప్పుడు అది ధర్మస్మరణగా మారింది. అతను సుగ్రీవుని కలవడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
సుగ్రీవుడు వినయంతో లక్ష్మణుని ముందుకు వచ్చాడు. రాజసింహాసనంపై కూర్చుని గర్వంగా మాట్లాడలేదు. తన తప్పును గ్రహించినవాడిలా చేతులు జోడించి నిలిచాడు. “లక్ష్మణా, నా తప్పు జరిగింది. రాముడు నాకిచ్చిన ఉపకారం అపారమైనది. నేను దాన్ని మర్చిపోలేదు. కానీ రాజ్యప్రాప్తి తరువాత, వర్షాకాలం గడుస్తుండగా, నేను కార్యాన్ని వెంటనే ప్రారంభించడంలో ఆలస్యం చేశాను. ఇది నా దోషం. దయచేసి రామునికి చెప్పు — నేను ఇప్పుడు సమస్త వానరులను పిలిపిస్తున్నాను. భూమి మీదున్న అన్ని పర్వతాల నుండి, అరణ్యాల నుండి, సముద్రతీరాల నుండి వానరసేనలు వస్తాయి. సీతాన్వేషణ ఆలస్యం కాదు” అని అతను అన్నాడు. ఈ వినయం ముఖ్యం. తప్పు చేసినవాడు తన గౌరవం కాపాడుకోవడానికి అబద్ధం చెప్పకుండా, దోషాన్ని అంగీకరిస్తే సంబంధం నిలుస్తుంది. సుగ్రీవుడు అదే చేశాడు.
లక్ష్మణుడు సుగ్రీవునికి రాముని బాధను గంభీరంగా గుర్తుచేశాడు. “సుగ్రీవా, రాముడు నీ కోసం తన మాట నిలబెట్టాడు. ఇప్పుడు సీత రక్షణ నీ కర్తవ్యం. మిత్రధర్మం చిన్నది కాదు. సుఖంలో మాట మర్చిపోవడం కృతఘ్నత. నీకు రాముని ఉపకారం తెలుసు. ఇప్పుడు మాటలు కాదు, కార్యం కావాలి. వెంటనే వానరులను సమీకరించు. సీత ఎక్కడ ఉన్నదో తెలుసుకోవాలి” అని అన్నాడు. ఈ మాటలు కఠినమైనవి, కానీ అవసరమైనవి. సుగ్రీవుడు తలవంచి అంగీకరించాడు. హనుమంతుడు వెంటనే కార్యానికి ప్రవేశించాడు. దూతలను అన్ని దిశలకు పంపాలని నిర్ణయించారు. వానరరాజ్యంలోని సమస్త నాయకులకు ఆజ్ఞలు వెళ్లాలి. ఆలస్యం ఇక చోటు లేకూడదు.
సుగ్రీవుడు తన మంత్రులను పిలిచాడు. నలుడు, నీలుడు, జాంబవంతుడు, హనుమంతుడు, అంగదుడు మరియు ఇతర ముఖ్య వానరులు సభలో చేరారు. సుగ్రీవుడు గంభీరంగా ఆజ్ఞాపించాడు: “సమస్త వానరులను వెంటనే పిలిపించండి. పర్వతాలు, అరణ్యాలు, గుహలు, సముద్రతీరాలు, ఉత్తర, దక్షిణ, తూర్పు, పడమర — ఎక్కడ ఉన్నా అందరూ కిష్కింధకు చేరాలి. రాముని భార్య సీతను వెతకడం మన తొలి కార్యం. ఆలస్యం చేసినవారికి శిక్ష ఉంటుంది. ప్రతి నాయకుడు తన తన బలగాలతో సిద్ధంగా రావాలి.” ఈ ఆజ్ఞతో కిష్కింధలో కదలిక మొదలైంది. వానరదూతలు వేగంగా బయలుదేరారు. పర్వతాల మీదుగా, చెట్ల మీదుగా, అరణ్యాల మీదుగా వారు వార్తలు చాటారు. రామకార్యం ఇప్పుడు నిజంగా ప్రారంభమవుతోంది.
లక్ష్మణుడు ఈ ఏర్పాట్లు చూసి కొంత సంతృప్తి పొందాడు. అతను సుగ్రీవుని పూర్తిగా క్షమించినట్లు వెంటనే చెప్పకపోయినా, కార్యచర్యలను చూసి అతని కోపం తగ్గింది. అతను సుగ్రీవునితో కలిసి రాముని వద్దకు రావడానికి సిద్ధమయ్యాడు. సుగ్రీవుడు రాముని ఎదుర్కొనేటప్పుడు సిగ్గుతో ఉన్నాడు. కానీ అదే సమయంలో కార్యసంకల్పంతో ఉన్నాడు. అతను తెలుసుకున్నాడు — రాముని ముందుకు వెళ్లి తన ఆలస్యాన్ని అంగీకరించాలి, వానరసేన సమీకరణం ప్రారంభమైందని చెప్పాలి, సీతాన్వేషణకు సిద్ధమని ప్రమాణం పునరుద్ధరించాలి. హనుమంతుడు అతని పక్కన నిలిచాడు. తార తన ధైర్యంతో పరిస్థితిని చక్కదిద్దింది. ఇలా కిష్కింధలో ఒక పెద్ద ప్రమాదం — మిత్రత్వ విరోధంగా మారే పరిస్థితి — బుద్ధి, వినయం, ధర్మస్మరణ వల్ల పరిష్కరించబడింది.
ఈ ఘట్టం మిత్రధర్మంపై గొప్ప పాఠం ఇస్తుంది. కష్టకాలంలో సాయం కోరినప్పుడు ఇచ్చిన వాగ్దానం, సుఖం వచ్చిన తర్వాత మరింత పవిత్రం అవుతుంది. ఎందుకంటే అప్పుడు మన కృతజ్ఞత పరీక్షించబడుతుంది. సుగ్రీవుడు తాత్కాలికంగా జారిపోయాడు. కానీ అతను పూర్తిగా కృతఘ్నుడిగా నిలబడలేదు; హనుమంతుడు, తార, లక్ష్మణుని ధర్మస్మరణ వల్ల వెంటనే మేల్కొన్నాడు. మనిషి తప్పు చేయవచ్చు. కానీ తప్పు తెలిసిన వెంటనే సరిచేయడం అతన్ని ధర్మమార్గంలో నిలబెడుతుంది. సుగ్రీవుని ఆలస్యం దోషం. కానీ అతని అంగీకారం, కార్యప్రారంభం అతన్ని తిరిగి మిత్రధర్మానికి తీసుకొచ్చాయి.
లక్ష్మణుని కోపం కూడా ఇక్కడ పాఠం. కోపం పూర్తిగా చెడ్డది కాదు; అది ధర్మరక్షణ కోసం నియంత్రితంగా ఉంటే ఉపయోగకరం. కానీ కోపం అదుపు తప్పితే సంబంధాలు నాశనం అవుతాయి. రాముడు లక్ష్మణునికి ముందే చెప్పాడు — “మిత్రుని మర్యాద మించవద్దు.” తార, హనుమంతుడు అతన్ని శాంతింపజేశారు. చివరకు లక్ష్మణుని కోపం విధ్వంసంగా కాక, సుగ్రీవునికి ధర్మస్మరణగా మారింది. ఇది మనం నేర్చుకోవలసిన విషయం. న్యాయం కోసం కోపపడినా, అది కార్యసిద్ధికి దారి తీసేలా ఉండాలి; ప్రతీకారానికి కాదు. లక్ష్మణుడు చివరకు అదే మార్గంలో నిలిచాడు.
తార పాత్ర మరోసారి వివేకానికి చిహ్నంగా కనిపించింది. వాలి కాలంలో ఆమె హెచ్చరిక వినబడలేదు. సుగ్రీవుని కాలంలో ఆమె మాట వినబడింది. ఒక రాజ్యానికి శౌర్యం ఎంత అవసరమో, వివేకవంతుల సలహా అంత అవసరం. హనుమంతుడు మంత్రి బుద్ధిగా నిలిచాడు. తార శాంతి మధ్యవర్తిగా నిలిచింది. లక్ష్మణుడు ధర్మకఠినతగా నిలిచాడు. సుగ్రీవుడు తప్పు అంగీకరించే వినయంగా నిలిచాడు. రాముడు దూరంగా ఉండి కూడా మొత్తం ఘట్టానికి ధర్మదిశ ఇచ్చాడు. ఈ పాత్రలన్నీ కలిసినప్పుడు మైత్రి నిలబెట్టబడింది. ఒక సంబంధాన్ని కాపాడటానికి కొన్నిసార్లు అనేక గుణాలు కలిసి పనిచేయాలి — కోపం, వినయం, సలహా, క్షమ, కార్యం.
ఇలా వర్షాకాలం ముగిసిన తరువాత సుగ్రీవుడు సీతాన్వేషణలో ఆలస్యం చేయడం రామునికి బాధ కలిగించింది. రాముడు లక్ష్మణునికి సుగ్రీవుని మాట గుర్తుచేయమని చెప్పాడు. లక్ష్మణుడు కోపంతో కిష్కింధకు వెళ్లగా, వానరులు భయపడ్డారు. హనుమంతుడు సుగ్రీవునికి ధర్మాన్ని గుర్తుచేశాడు. తార లక్ష్మణుని కోపాన్ని మృదువుగా శాంతింపజేసింది. సుగ్రీవుడు తన ఆలస్యాన్ని అంగీకరించి, వెంటనే సమస్త వానరులను సమీకరించడానికి ఆజ్ఞాపించాడు. మిత్రధర్మం మళ్లీ మేల్కొంది. ఇప్పుడు వానరసేన అన్ని దిశల నుండి చేరబోతోంది. తదుపరి భాగంలో వానరసేన సమాహారం, సుగ్రీవుని దిశల వారీ అన్వేషణ ఆజ్ఞలు, దక్షిణ దిశకు అంగదుడు–హనుమంతుడు–జాంబవంతుడు నేతృత్వం, రాముడు హనుమంతునికి ఉంగరం ఇవ్వడం గురించి తెలుసుకుందాం.
