సుగ్రీవుని మొదటి సవాలు విఫలమైన తరువాత ఋశ్యమూక పర్వతంపై కొంతసేపు గంభీరమైన వాతావరణం నెలకొంది. సుగ్రీవుడు శరీరంగా గాయపడ్డాడు, మనసుగా మరింత గాయపడ్డాడు. వాలి చేతిలో మళ్లీ అవమానం అనుభవించాడు. మొదట రాముని బలం చూసి అతనిలో కలిగిన ధైర్యం, యుద్ధంలో రాముడు బాణం సంధించకపోవడంతో క్షణం కదిలిపోయింది. కానీ రాముడు శాంతంగా కారణం వివరించాడు. “నిన్ను, వాలిని వేరు గుర్తించలేకపోయాను. మిత్రుని రక్షించడానికి వచ్చి మిత్రునికే హాని కలిగించే ప్రమాదం తీసుకోలేను” అని చెప్పాడు. ఈ మాటలు సుగ్రీవుని హృదయానికి అర్థమయ్యాయి. రాముడు మాట తప్పలేదని అతను గ్రహించాడు. యుద్ధంలో విజయం కోసం శౌర్యం మాత్రమే కాదు, స్పష్టత కూడా అవసరమని తెలిసింది. అందుకే రెండో యుద్ధానికి ముందు సుగ్రీవుని మెడలో గుర్తుగా ఒక పుష్పమాల వేసారు. ఇప్పుడు రాముడు సుగ్రీవుని స్పష్టంగా గుర్తించగలడు. మొదటి ప్రయత్నం విఫలమైనా, దాని ద్వారా రెండో ప్రయత్నానికి జాగ్రత్త ఏర్పడింది.
ఈ ఘట్టం మనకు మొదటినుంచే ఒక ముఖ్యమైన సత్యం తెలియజేస్తుంది. ధర్మకార్యంలో ఒకసారి పొరపాటు లేదా అడ్డంకి ఎదురైతే దానిని అంతిమంగా భావించకూడదు. కారణాన్ని తెలుసుకోవాలి, దాన్ని సరిచేయాలి, మళ్లీ ప్రయత్నించాలి. సుగ్రీవుని మొదటి పరాజయం అతని ధైర్యాన్ని పరీక్షించింది. రాముని వివరణ అతని విశ్వాసాన్ని తిరిగి నిలబెట్టింది. హనుమంతుడు, లక్ష్మణుడు, ఇతర వానరులు కూడా అతన్ని ధైర్యపరిచారు. “ఇప్పుడు గుర్తు ఉంది. ఈసారి రామబాణం తప్పదు” అని హనుమంతుడు చెప్పి ఉండవచ్చు. సుగ్రీవుడు తన గాయాలు పూర్తిగా మానకముందే మళ్లీ యుద్ధానికి సిద్ధమవడం సులభం కాదు. కానీ న్యాయం పొందాలంటే భయాన్ని దాటాలి. వాలి ఎదురుగా నిలబడాలి. రామునిపై విశ్వాసం పెట్టాలి. ఈ విశ్వాసంతో అతను రెండోసారి కిష్కింధ ద్వారం వైపు బయలుదేరాడు.
రాముడు ఈసారి మరింత అప్రమత్తంగా ఉన్నాడు. మొదటి యుద్ధంలో తన బాణం సంధించకపోవడం వల్ల సుగ్రీవుడు బాధపడ్డాడు. కానీ అది ధర్మజాగ్రత్త. ఇప్పుడు అలాంటి సందేహం ఉండకూడదు. సుగ్రీవుని మెడలో ఉన్న మాల స్పష్టమైన గుర్తు. రాముడు చెట్ల మధ్య, యుద్ధభూమికి సమీపంగా, సరైన స్థానం ఎంచుకున్నాడు. లక్ష్మణుడు ఆయన పక్కన అప్రమత్తంగా ఉన్నాడు. హనుమంతుడు సుగ్రీవునికి ధైర్యం ఇచ్చాడు. ప్రతి ఒక్కరికీ ఈ యుద్ధం ఫలితం ఎంత ముఖ్యమో తెలుసు. సుగ్రీవుడు వాలిని జయించకపోతే రామునికి వానరసేన సహాయం పూర్తిగా లభించదు. సీతాన్వేషణ ఆలస్యం అవుతుంది. కాబట్టి ఇది కేవలం సుగ్రీవుని వ్యక్తిగత ప్రతీకారం కాదు; సీతాన్వేషణ కార్యానికి మార్గం తెరవబోయే యుద్ధం. ధర్మకార్యాలు చాలాసార్లు పరస్పరం ముడిపడి ఉంటాయి. ఒకరి న్యాయం మరొకరి కార్యసిద్ధికి దారి అవుతుంది.
సుగ్రీవుడు మళ్లీ కిష్కింధ సమీపానికి వచ్చి గంభీరంగా గర్జించాడు. ఈసారి అతని గర్జనలో మొదటి సారి కంటే ఎక్కువ దృఢత్వం ఉంది. గాయాల జ్ఞాపకం ఉన్నా, రాముని మాట అతనిలో బలం నింపింది. “వాలి! బయటకు రా! మళ్లీ యుద్ధం చెయ్యి!” అని అతను సవాలు విసిరాడు. ఆ గర్జన కిష్కింధలో మళ్లీ మార్మోగింది. వానరులు ఆశ్చర్యపోయారు. కొద్దిసేపటి క్రితం దెబ్బలు తిని పారిపోయిన సుగ్రీవుడు మళ్లీ ఇంత త్వరగా వచ్చాడా? ఈ ధైర్యం వెనుక ఖచ్చితంగా ఏదో ఉంది. ఆ శబ్దం వాలి చెవిలో పడగానే అతని కోపం మళ్లీ భగ్గుమన్నది. “ఇప్పుడే నేను అతన్ని తరిమేశాను. మళ్లీ వచ్చి సవాలు చేస్తున్నాడా? అతని వెనుక ఎవరు ఉన్నా, ఈసారి అతని అంతం చేస్తాను” అని వాలి ఆగ్రహంతో లేచాడు.
ఈ సందర్భంలో తార మళ్లీ ముందుకు వచ్చింది. తార వాలికి భార్య మాత్రమే కాదు; మంచి బుద్ధి కలిగిన సలహాదారు. ఆమె పరిస్థితిని గమనించింది. సుగ్రీవుడు మొదటి యుద్ధంలో తీవ్రంగా గాయపడి పారిపోయాడు. అటువంటి వాడు మళ్లీ వెంటనే వచ్చి సవాలు చేయడం అసాధారణం. అతనికి ఖచ్చితంగా బలమైన మిత్రుడు ఉన్నాడు. ఆమె వాలిని శాంతంగా, కానీ గంభీరంగా హెచ్చరించింది: “ప్రభూ, తొందరపడకండి. సుగ్రీవుడు ఇప్పుడే ఓడిపోయి పారిపోయాడు. ఇంత త్వరగా మళ్లీ రావడం వెనుక కారణం ఉంది. అతని మెడలో పుష్పమాల ఉంది. ఇది గుర్తు కావచ్చు. అతనికి ఎవరో సహాయం చేస్తున్నారు. నేను విన్నాను — రాముడు, లక్ష్మణుడు అనే అయోధ్యరాజకుమారులు ఈ ప్రాంతంలో ఉన్నారని. వారు మహాబలవంతులు, ధర్మవంతులు. సుగ్రీవుడు వారితో మైత్రి చేసి ఉండవచ్చు. మీరు యుద్ధానికి వెళ్లకముందు ఆలోచించండి. సుగ్రీవునితో సమాధానం చేసుకోండి. అతన్ని తిరిగి స్వీకరించండి. అధర్మం జరిగి ఉంటే సరిచేయండి. యుద్ధం కాకుండా మార్గం వెతకండి.”
తార మాటలు ఎంతో వివేకపూర్వకమైనవి. ఆమె భయంతో మాట్లాడలేదు; పరిస్థితి విశ్లేషణతో మాట్లాడింది. రాజు లేదా వీరుడు యుద్ధానికి వెళ్లే ముందు ఇలాంటి సలహా అమూల్యం. ఆమె వాలిని కాపాడాలని కోరుకుంది, కిష్కింధను కాపాడాలని కోరుకుంది, సుగ్రీవునితో జరిగిన విభేదం మరింత పెరగకూడదని భావించింది. కానీ వాలి గర్వంతో నిండిపోయాడు. అతనికి తార మాటలు జాగ్రత్తగా కాక, తన శౌర్యంపై అనుమానంలా అనిపించాయి. అతను అన్నాడు: “తార, నీవు భయపడుతున్నావు. సుగ్రీవుడు నా తమ్ముడు. అతన్ని నేను ఇప్పుడే జయించాను. అతనికి ఎవరు తోడున్నా నాకు భయం లేదు. నేను యుద్ధానికి పిలిచినప్పుడు వెనక్కి తగ్గే వాడిని కాదు. ఒక వీరుడు సవాలును విని గృహంలో ఉండలేడు.” ఈ మాటల్లో వాలి వీరత్వం ఉంది, కానీ అదే సమయంలో అహంకారం కూడా ఉంది. జ్ఞానవంతురాలి మాటను నిర్లక్ష్యం చేయడం అతని పతనానికి దగ్గర అడుగు.
వాలి బయటకు వచ్చాడు. అతని శరీరం యుద్ధకోపంతో ప్రకాశిస్తోంది. అతను సుగ్రీవుని చూసి గర్జించాడు. సుగ్రీవుడు ఈసారి వెనక్కి తగ్గలేదు. అతని మెడలో మాల ఉంది. రాముడు దూరం నుండి స్పష్టంగా గమనిస్తున్నాడు. యుద్ధం ప్రారంభమైంది. వాలి వేగంగా దూసుకొచ్చాడు. సుగ్రీవుడు కూడా ముష్టులతో ఎదుర్కొన్నాడు. ఇద్దరూ పర్వతాల్లా ఢీకొట్టుకున్నారు. వారి గర్జనలు అరణ్యాన్ని కంపించాయి. కొన్నిసార్లు ఇద్దరూ ఒకరిని ఒకరు పట్టుకుని నేలకేసి కొట్టారు. కొన్నిసార్లు చెట్లను పీకి ఆయుధాల్లా వాడారు. వానరుల యుద్ధం శరీరబలం, వేగం, ఆగ్రహం, చురుకుదనం కలయిక. వాలి బలం ఇంకా భయంకరంగానే ఉంది. అతని దెబ్బలు సుగ్రీవుని శరీరాన్ని నొప్పించాయి. కానీ ఈసారి సుగ్రీవుడు పూర్తిగా ఒంటరిగా లేడు. రాముని బాణం తనకు రక్షణగా ఉందనే నమ్మకం అతన్ని నిలబెట్టింది.
రాముడు చెట్ల మధ్య నుండి యుద్ధాన్ని గమనించాడు. ఈసారి సుగ్రీవుని మెడలోని మాల స్పష్టంగా కనిపించింది. ఇక సందేహం లేదు. వాలి ఎవరో, సుగ్రీవుడు ఎవరో తేలిపోయింది. కానీ రాముడు వెంటనే బాణం సంధించలేదు. సరైన క్షణం కోసం చూశాడు. యుద్ధరంగంలో సమయం ముఖ్యం. వాలి సుగ్రీవునిపై ఆధిపత్యం చూపిస్తూ ముందుకు వచ్చిన క్షణంలో, అతని ఛాతి లక్ష్యంగా స్పష్టంగా కనిపించినప్పుడు, రాముడు ధనుస్సును ఎత్తాడు. ఆ బాణం కేవలం సుగ్రీవుని రక్షణకోసం కాదు; వాలి అధర్మానికి తీర్పు. తమ్ముడి భార్యను స్వాధీనం చేసుకున్న రాజుకు, తమ్ముడిని అన్యాయంగా తరిమిన బలవంతుడికి, సలహా వినని గర్వవంతుడికి ధర్మశిక్షగా ఆ బాణం సిద్ధమైంది. రాముని ముఖం ప్రశాంతంగా ఉంది. ఆయన కోపంతో కాదు, ధర్మనిశ్చయంతో బాణం సంధించాడు.
రామబాణం మెరుపులా దూసుకెళ్లి వాలి ఛాతిని తాకింది. ఆ దెబ్బ భయంకరమైనది. వాలి శరీరం క్షణం తడబడింది. అతని గర్జన ఆగిపోయింది. తనను ఎవరు తాకారో అతనికి ముందుగా అర్థం కాలేదు. అతని బలం అపారం. ఎన్నో యుద్ధాల్లో గెలిచిన వాడు. తాను సుగ్రీవునితో పోరాడుతున్నానని భావించాడు. కానీ ఒక్కసారిగా దేహంలో ప్రాణాంతక బాణం దిగింది. అతను నేలపై పడిపోయాడు. ఆకాశాన్ని తాకే గర్వం ఒక్క క్షణంలో భూమిని తాకింది. సుగ్రీవుడు ఆశ్చర్యంతో వెనక్కి నిలిచాడు. అతని కళ్లలో ఉపశమనం, భయం, దుఃఖం అన్నీ కలిశాయి. వాలి పతనం కేవలం శత్రువు పతనం కాదు; అన్నదమ్ముల విభేదానికి ఘోర ముగింపు. రాముడు తన మాటను నిలబెట్టాడు. కానీ ఈ విజయానికి వెంటనే ఆనందం రాలేదు. ఎందుకంటే వాలి మరణముఖంలో రామునితో ధర్మప్రశ్నలు వేయబోతున్నాడు.
వాలి నేలపై పడివున్నాడు. అతని శరీరం నుంచి రక్తం కారుతోంది. అయినా అతని మహాబలం పూర్తిగా క్షీణించలేదు. అతను రాముణ్ణి చూసాడు. అతని కళ్లలో ఆశ్చర్యం, కోపం, బాధ, ప్రశ్న. “నీవెవరు? నన్ను ఎందుకు దాగి ఉండి బాణం సంధించావు? నేను నీతో యుద్ధం చేయలేదు. నన్ను ఎదుటి నుంచి ఎదుర్కోలేవా? నా మరియు సుగ్రీవుని మధ్య ఉన్న గొడవలో నీవు ఎందుకు జోక్యం చేసుకున్నావు?” అనే ప్రశ్నలు అతని మనస్సులో మేల్కొన్నాయి. ఈ ప్రశ్నలు రామాయణంలో చాలా ముఖ్యమైనవి. ఎందుకంటే వాలి వధపై ధర్మసూక్ష్మం ఇక్కడే బయటపడుతుంది. రాముడు వెంటనే ఆ ప్రశ్నలకు సమాధానం ఇవ్వబోతాడు. ఆయన వాలిని వ్యక్తిగత ద్వేషంతో సంహరించలేదని, రాజధర్మం ప్రకారం అధర్మాన్ని శిక్షించాడని వివరించబోతాడు.
వాలి మొదట రాముణ్ణి కఠినంగా సంభోదించాడు. “రామా, నీవు ధర్మవంతుడివని విన్నాను. కానీ నీవు చేసినది ఏమిటి? నేను నీకు ఏమి చేశాను? నేను సుగ్రీవునితో యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు దాగి ఉండి నన్ను కొట్టావు. ఇది క్షత్రియధర్మమా? నన్ను ముందుగా సవాలు చేసి యుద్ధం చేసి ఉంటే, నేను నిన్ను ఎదిరించేవాడిని. నీకు సీతను వెతకడానికి సహాయం కావాలంటే నన్ను అడగవచ్చు. నేను రావణుడిని కూడా పట్టుకొచ్చేవాడిని. నన్ను ఇలా ఎందుకు చంపావు?” వాలి మాటల్లో గర్వం ఇంకా ఉంది. కానీ అదే సమయంలో మరణముఖంలోని నిజమైన ప్రశ్న కూడా ఉంది. అతను తన పక్షాన్ని చెప్పాడు. మహాకావ్యంలో ఇలాంటి ప్రశ్నలు ధర్మాన్ని మరింత లోతుగా అర్థం చేసుకునే అవకాశం ఇస్తాయి. రాముడు దానికి సమాధానం ఇస్తాడు.
రాముని సమాధానం శాంతంగా, గంభీరంగా ఉంటుంది. ఆయన వాలికి చెబుతాడు: “వాలి, నీవు వానరుడివైనా, రాజ్యాధికారి. రాజధర్మం పాటించాలి. తమ్ముడు సుగ్రీవుని భార్య రుమాను స్వాధీనం చేసుకోవడం ఘోర అధర్మం. తమ్ముడి భార్యను కుమార్తెలా, కోడలిలా, రక్షణకు అర్హురాలిగా చూడాలి. నీవు బలంతో ఆమెను తీసుకున్నావు. ఇది శిక్షార్హమైన పాపం. నేను ఇక్ష్వాకువంశానికి చెందిన రాజకుమారుడిని. అరణ్యం రాజ్యధర్మం వెలుపల కాదు. ధర్మాన్ని రక్షించడం క్షత్రియుని కర్తవ్యం. సుగ్రీవుడు నా శరణు వచ్చాడు. శరణాగతుడిని రక్షించడం నా ధర్మం. నీవు శరణాగతుడికి అన్యాయం చేసినవాడివి. కాబట్టి నీకు శిక్ష విధించడం ధర్మమే.” ఈ సమాధానం వాలి వధకు ధర్మాధారం. బలం ఉన్నవాడు తన కుటుంబంలోనే అధర్మం చేస్తే, అది వ్యక్తిగత విషయం అని చెప్పి విడిచిపెట్టలేరు. రాజధర్మం దానిని పరిశీలిస్తుంది.
దాగి బాణం సంధించడం గురించి కూడా రాముని దృష్టిలో సమాధానం ఉంది. వాలి వరప్రభావం వల్ల ఎదుటి నుంచి యుద్ధం చేసే వాడి బలం సగం అతనికి చేరుతుంది అని ప్రసిద్ధి. అంతేకాక వానరరాజు అధర్మకార్యానికి శిక్ష పొందుతున్నాడు. వేటలో మృగాన్ని దాగి కొట్టడం క్షత్రియులకు అనుచితం కాదు అనే వాదన కూడా వాల్మీకి వర్ణనలో భావంగా వస్తుంది. కానీ ఈ ఘట్టాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో ముఖ్యమైనది — రాముని ఉద్దేశం వ్యక్తిగత ప్రతీకారం కాదు, శిక్ష. వాలి వ్యక్తిగత ద్వంద్వయోధుడిగా కాక, శిక్షార్హ అధర్మరాజుగా నిలబడ్డాడు. రాముడు రాజధర్మశిక్షకుడిగా వ్యవహరించాడు. వాలి మొదట దీనిని అంగీకరించలేకపోయినా, తరువాత రాముని ధర్మసమాధానాన్ని గ్రహిస్తాడు. మరణానికి ముందు అతని గర్వం క్రమంగా కరిగి, వివేకం మేల్కొంటుంది.
సుగ్రీవుడు వాలి పడివుండగా మౌనంగా నిలిచాడు. అతని హృదయంలో విచిత్రమైన భావాలు. ఎన్నాళ్లుగానో తనను భయపెట్టిన వాలి ఇప్పుడు నేలపై ఉంది. తనకు న్యాయం జరిగిందని అనిపిస్తోంది. కానీ అతను తన అన్న కూడా. ఒకప్పుడు ఇద్దరూ కలిసి జీవించారు. అపార్థం వారిని శత్రువులుగా మార్చింది. ఇప్పుడు అన్న మరణముఖంలో ఉన్నాడు. విజయానందం దుఃఖంతో కలిసిపోయింది. ఇదే కుటుంబవిరోధాల విషాదం. అధర్మానికి శిక్ష అవసరం. కానీ శిక్ష వచ్చినప్పుడు గతసంబంధాల జ్ఞాపకం బాధను కలిగిస్తుంది. సుగ్రీవుడు ఈ క్షణంలో ఆ అంతరంగ కష్టాన్ని అనుభవించాడు. రాముడు కూడా అతన్ని గమనించాడు. ధర్మయుద్ధం గెలిచినా, జీవితం ఎప్పుడూ సులభమైన ఆనందాన్ని ఇవ్వదు.
తార ఈ వార్త విని అక్కడికి రావబోతుంది. ఆమె దుఃఖం ఘోరమైనది. ముందే హెచ్చరించింది. కానీ వాలి వినలేదు. ఇప్పుడు ఆమె భర్తను బాణం తాకింది. అంగదుడు, వాలి కుమారుడు, తన తండ్రి పతనాన్ని చూడబోతాడు. ఈ ఘట్టం వాలి వధతో ముగియదు; తార విలాపం, అంగదుని భవిష్యత్తు, వాలి చివరి బోధ, సుగ్రీవునికి రాజ్య బాధ్యత — ఇవన్నీ తదుపరి దశలో వస్తాయి. వాలి తన మరణం సమీపమని గ్రహించి, చివరకు సుగ్రీవునితో, అంగదునితో, తారతో మాట్లాడుతాడు. అతను సుగ్రీవునికి రాజధర్మం, అంగదుని రక్షణ గురించి చెబుతాడు. మరణం ముందు గర్వం తగ్గితే, సత్యం బయటపడుతుంది. వాలి కూడా ఆ దిశగా కదులుతున్నాడు.
ఈ ఘట్టం మనకు గర్వం గురించి గొప్ప పాఠం ఇస్తుంది. తార హెచ్చరించింది. సుగ్రీవుడు మళ్లీ రావడం వెనుక కారణం ఉందని స్పష్టంగా చెప్పింది. కానీ వాలి వినలేదు. బలం ఉన్నవాడు జాగ్రత్తను భయంగా భావిస్తే, వినాశనం దగ్గరపడుతుంది. మంచి సలహా మనకు ఇష్టంలేకపోయినా వినాలి. ముఖ్యంగా మనను ప్రేమించే, వివేకం కలిగినవారి మాటలను తొందరగా తిరస్కరించకూడదు. వాలి పరాక్రమం అతన్ని ఎన్నో యుద్ధాల్లో గెలిపించింది. కానీ అదే పరాక్రమంపై అతిగా నమ్మకం అతన్ని రామబాణానికి గురిచేసింది. బలం ఉన్నవాడికి వినయం మరింత అవసరం. వినయం లేకపోతే బలం తనను తానే పతనానికి నడిపిస్తుంది.
ఇంకో పాఠం — న్యాయం ఆలస్యమవచ్చు, కానీ ధర్మం దానికి దారి చేస్తుంది. సుగ్రీవుడు చాలాకాలం భయంతో జీవించాడు. తన బాధను చెప్పుకునే అవకాశం లేకుండా దాక్కున్నాడు. కానీ చివరకు రామునితో మైత్రి ఏర్పడింది. రాముడు అతని బాధ విని చర్య తీసుకున్నాడు. మొదటి ప్రయత్నం విఫలమైంది. రెండోసారి జాగ్రత్తతో విజయానికి దారి ఏర్పడింది. మన జీవితంలో కూడా న్యాయం సాధించడంలో మొదటి ప్రయత్నం విఫలమవచ్చు. కానీ కారణాన్ని సరిచేసి మళ్లీ ప్రయత్నిస్తే ఫలం వస్తుంది. సుగ్రీవుని కథ ఆశను ఇస్తుంది. అయితే న్యాయం ప్రతీకారం కాకూడదు; ధర్మాధారంగా ఉండాలి. రాముని జోక్యం అందుకే ముఖ్యమైనది.
మూడవ పాఠం — మిత్రుని కోసం మాటిచ్చినవాడు ఆ మాటను నిలబెట్టాలి. రాముడు సీతాన్వేషణలో ఉన్నాడు. తన దుఃఖం అపారం. అయినా సుగ్రీవునికి ఇచ్చిన మాటను ముందుగా నిలబెట్టాడు. ఎందుకంటే మైత్రి ప్రమాణం పవిత్రం. సుగ్రీవుడు తన భయాన్ని తొలగించకపోతే సీతాన్వేషణకు పూర్తి సహాయం చేయలేడు. రాముడు తన కార్యం కోసం మాత్రమే కాదు, మిత్రుని న్యాయం కోసం వాలిని ఎదుర్కొన్నాడు. నిజమైన మిత్రత్వం పరస్పర ప్రయోజనంతో మొదలైనా, ధర్మబాధ్యతగా నిలవాలి. రాముడు దాన్ని నిలబెట్టాడు.
నాలుగవ పాఠం — కుటుంబబంధం ఉన్నా అధర్మం క్షమించబడదు. వాలి సుగ్రీవుని అన్న. కానీ అన్నగా ఉండటం వల్ల తమ్ముడిపై అన్యాయం చేయడానికి హక్కు రాదు. బంధం బాధ్యతను పెంచాలి, దుర్వినియోగానికి మార్గం కాకూడదు. తమ్ముడి భార్యను స్వాధీనం చేసుకోవడం వాలి ఘోరపాపం. కుటుంబం పేరుతో అధర్మాన్ని దాచిపెట్టడం సరికాదు. రాముడు దీనిని స్పష్టంగా చూపించాడు. ధర్మం సంబంధాలకన్నా పైది. సంబంధాలు ధర్మంలో నిలిస్తే పవిత్రం; ధర్మం విడిస్తే శిక్షార్హం.
ఇలా సుగ్రీవుడు రెండోసారి వాలిని సవాలు చేశాడు. తార పరిస్థితి ప్రమాదకరమని గ్రహించి వాలిని ఆపడానికి ప్రయత్నించింది. సుగ్రీవుడు కొత్త మిత్రుని సహాయంతో వచ్చాడని, రామలక్ష్మణుల శక్తిని జాగ్రత్తగా చూడాలని హెచ్చరించింది. కానీ వాలి గర్వంతో ఆ సలహాను పట్టించుకోకుండా యుద్ధానికి వచ్చాడు. సుగ్రీవుని మెడలో మాల ఉండటంతో రాముడు ఈసారి ఇద్దరిని స్పష్టంగా వేరు గుర్తించాడు. అన్నదమ్ముల మధ్య ఘోర యుద్ధం సాగుతుండగా, సరైన క్షణంలో రాముడు బాణం సంధించి వాలిని ఛాతిలో తాకించాడు. వాలి నేలపై పడిపోయి, రామునిపై దాగి బాణం సంధించావని ధర్మప్రశ్నలు వేశాడు. రాముడు అతని అధర్మాన్ని వివరించి, శరణాగతుడైన సుగ్రీవుని రక్షించడం తన క్షత్రియధర్మమని చెప్పబోతున్నాడు. తదుపరి భాగంలో వాలి రామునితో చేసే ధర్మసంభాషణ, రాముని సమాధానం, వాలి గర్వశాంతి, తార విలాపం మరియు అంగదుని భవిష్యత్తు గురించి తెలుసుకుందాం.
