సముద్రతీరంలో నిలిచిన వానరబృందం తీవ్రమైన నిరాశలో మునిగిపోయింది. దక్షిణ దిశగా ప్రయాణం మొదలుపెట్టినప్పుడు వారిలో ఉత్సాహం ఎక్కువగా ఉంది. రాముని కార్యం, సుగ్రీవుని ఆజ్ఞ, హనుమంతుని చేతిలో ఉన్న రామఉంగరం, అంగదుని నాయకత్వం, జాంబవంతుని జ్ఞానం — ఇవన్నీ వారికి బలంగా నిలిచాయి. వారు అరణ్యాలు దాటారు, పర్వతాలు ఎక్కారు, గుహలు వెతికారు, నదులు దాటారు, స్వయంప్రభ గుహలోకి ప్రవేశించి ఆమె తపోబలంతో బయటకు వచ్చారు. కానీ సీత చిహ్నం దొరకలేదు. సమయపరిమితి దాదాపు ముగిసింది. ఇప్పుడు వారి ముందు అపారమైన సముద్రం ఉంది. ఆ సముద్రం అలలతో గర్జిస్తూ, “ఇక్కడే మీ దారి ఆగింది” అని చెప్పినట్లుంది. వెనక్కి వెళ్లితే సమాచారం లేదు. ముందుకు వెళ్లాలంటే సముద్రం. ఆ స్థితిలో అంగదుడు, ఇతర వానరులు ప్రాయోపవేశం గురించి ఆలోచించడం ప్రారంభించారు. వారు తమ వైఫల్యాన్ని రాముని దుఃఖంతో పోల్చి తట్టుకోలేకపోయారు.
వానరులు ఒక చోట చేరి, సీతాపహరణం గురించి, జటాయువు వీరమరణం గురించి, రాముని దుఃఖం గురించి మాట్లాడుతున్నారు. “జటాయువు సీత కోసం రావణునితో యుద్ధం చేసి ప్రాణం విడిచాడు. మనం ఇన్ని రోజులు వెతికినా సీతను కనుగొనలేకపోయాం. మనం రాముని ఎదుట ఎలా నిలబడగలం? సుగ్రీవుని ముందు ఎలా సమాధానం చెబుతాం?” అని వారు బాధపడ్డారు. జటాయువు పేరు గాలిలో పలికిన క్షణం, సమీపంలోని ఒక ఎత్తైన శిలాశిఖరంపై నివసిస్తున్న వృద్ధ గృధ్రుడు కదిలిపోయాడు. అతని పేరు సంపాతి. అతను జటాయువుకు అన్న. అతని శరీరం వృద్ధంగా, రెక్కలు కాలిపోయి బలహీనంగా ఉన్నాయి. చాలాకాలంగా అతను ఎగరలేని స్థితిలో జీవిస్తున్నాడు. మొదట వానరులను చూసి, “ఇంతమంది అలసిపోయి ఇక్కడ కూర్చున్నారు; వీరు నాకు ఆహారమవుతారేమో” అని అనుకున్నట్లు వర్ణించబడుతుంది. కానీ జటాయువు పేరు వినగానే ఆ భావం పూర్తిగా మారిపోయింది. సోదరస్మృతి అతని హృదయాన్ని కదిలించింది.
సంపాతి తన శక్తిమేరకు ముందుకు వచ్చి వానరులను సంభోదించాడు. “మీరు ఇప్పుడే జటాయువు పేరు పలికారు. అతను నా తమ్ముడు. అతనికి ఏమైంది? అతని గురించి మీరు ఎలా తెలుసుకున్నారు?” అని అడిగాడు. వానరులు మొదట భయపడ్డారు. వృద్ధ గృధ్రుడు అయినా అతని రూపం భయంకరంగా ఉంది. కానీ అతని స్వరంలో జటాయువు పట్ల ప్రేమ వినిపించింది. అంగదుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు అతనికి జరిగిన విషయాన్ని వివరించారు. “జటాయువు దశరథుని స్నేహితుడు. రాముని భార్య సీతను రావణుడు అపహరిస్తున్నప్పుడు అతను అడ్డుకున్నాడు. వృద్ధుడైనా రావణునితో యుద్ధం చేశాడు. రావణుడు అతని రెక్కలు కోసి భూమిపై పడేశాడు. తరువాత రాముడు అతన్ని కనుగొన్నాడు. జటాయువు చివరి శ్వాసలో రావణుడు సీతను దక్షిణ దిశగా తీసుకెళ్లాడని చెప్పి ప్రాణం విడిచాడు. రాముడు అతనికి తండ్రిసమాన అంత్యక్రియలు చేశాడు” అని చెప్పారు. ఈ వార్త విన్న సంపాతి హృదయం కరిగిపోయింది. అతను కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నాడు. ఎన్నాళ్లుగానో దూరంగా ఉన్న తమ్ముడు ఇలా ధర్మయుద్ధంలో ప్రాణత్యాగం చేశాడని తెలిసి అతనిలో దుఃఖం, గర్వం, బాధ అన్నీ కలిశాయి.
సంపాతి తన తమ్ముడిని స్మరించాడు. “జటాయువు చిన్నప్పటి నుండి ధైర్యవంతుడు. మేమిద్దరం ఆకాశంలో స్వేచ్ఛగా ఎగిరేవాళ్లం. ఒకసారి సూర్యుని వైపు ఎగిరే ప్రయత్నం చేశాం. జటాయువు వేడి తట్టుకోలేక ప్రమాదంలో పడబోతున్నప్పుడు నేను అతన్ని కాపాడటానికి నా రెక్కలను విస్తరించాను. సూర్యాగ్నితో నా రెక్కలు కాలిపోయాయి. నేను నేలపై పడిపోయాను. అప్పటి నుండి ఎగరలేని స్థితిలో జీవిస్తున్నాను. జటాయువు బతికాడు. ఇప్పుడు అతను సీత కోసం ప్రాణం పెట్టాడని విన్నాను. అతని జీవితం ధన్యమైంది” అని అన్నాడు. సంపాతి కథ సోదరభక్తిని చూపుతుంది. ఒకప్పుడు తన రెక్కలను తమ్ముడి కోసం కోల్పోయిన అన్న, ఇప్పుడు తమ్ముడు ధర్మం కోసం ప్రాణం కోల్పోయాడని విని కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నాడు. జటాయువు ధర్మవీరత్వం సంపాతి హృదయంలో మళ్లీ శక్తిని మేల్కొలిపింది.
వానరులు సంపాతి మాటలను శ్రద్ధగా విన్నారు. అతని గతగాథ వారికి ఆశ్చర్యం కలిగించింది. కానీ వారికి ముఖ్యమైనది సీతా సమాచారం. హనుమంతుడు వినయంగా అన్నాడు: “ఓ గృధ్రశ్రేష్ఠా, మేము సీతను వెతుకుతున్నాము. జటాయువు రావణుడు దక్షిణ దిశగా తీసుకెళ్లాడని చెప్పాడు. మేము దక్షిణంగా వచ్చి ఈ సముద్రతీరానికి చేరాము. కానీ ముందున్న సముద్రం అపారం. సీత ఎక్కడ ఉందో మాకు తెలియదు. నీకు ఏమైనా తెలిసి ఉంటే చెప్పు. రాముని కార్యం నీ చేతితో ముందుకు సాగుతుంది.” సంపాతి తన వృద్ధదేహంతోనూ, దివ్యమైన దృష్టితోనూ సముద్రం అవతల వైపు చూశాడు. గృధ్రులకు దూరదృష్టి ఉంటుంది. అతనికి పూర్వకాల శక్తి కొంత మిగిలి ఉంది. అతను దక్షిణ దిశగా దృష్టి సారించి, వానరులకు అమూల్యమైన సమాచారం చెప్పబోతున్నాడు.
సంపాతి గంభీరంగా అన్నాడు: “మీరు వెతుకుతున్న సీత సముద్రం అవతల ఉంది. ఈ సముద్రాన్ని దాటి దక్షిణ దిశలో లంక అనే నగరం ఉంది. అది రావణుడి రాజధాని. బలమైన ప్రాకారాలతో, రాక్షససేనలతో, సముద్రంతో రక్షించబడిన నగరం. రావణుడు సీతను అక్కడికి తీసుకెళ్లాడు. ఆమె అశోకవాటికలో రాక్షసస్త్రీల మధ్య నిర్బంధించబడి ఉంది. ఆమె రాముని స్మరిస్తూ దుఃఖిస్తోంది. ఆమె రావణుని మాటలను అంగీకరించలేదు. ఆమె పతివ్రతధర్మంలో నిలిచివుంది. మీరు వెతికేది ఇక్కడి నుండి సముద్రం అవతలే.” ఈ మాటలు విన్న క్షణం వానరుల గుండెల్లో కొత్త ప్రాణం వచ్చింది. ఇంతవరకు వారు విఫలమయ్యామని అనుకున్నారు. కానీ ఇప్పుడు లక్ష్యం స్పష్టమైంది. సీత బ్రతికే ఉంది. ఆమె లంకలో ఉంది. దిశ తెలిసింది. శత్రువు తెలిసింది. సముద్రం అడ్డుగా ఉంది, కానీ లక్ష్యం కనిపించింది. నిరాశ చీకటిలో సంపాతి మాటలు ఉదయసూర్యంలా వెలిగాయి.
అంగదుడు ఆనందంతో పాటు ఆందోళనను కూడా అనుభవించాడు. “సీత లంకలో ఉన్నదని తెలిసింది. కానీ ఈ సముద్రం ఎంత విశాలం! మనలో ఎవరు దాటగలరు?” అని ఆలోచించాడు. జాంబవంతుడు గంభీరంగా సముద్రాన్ని చూశాడు. అతనికి తెలుసు — ఇప్పుడు అన్వేషణ తదుపరి దశలోకి వచ్చింది. సమాచారం దొరికింది. ఇప్పుడు కార్యసాధన కావాలి. ఒకరు సముద్రం దాటి లంకకు చేరాలి. సీతను కనుగొనాలి. ఆమెకు రాముని ఉంగరం చూపించాలి. ఆమె నుండి గుర్తు తీసుకురావాలి. శత్రు నగరాన్ని పరిశీలించాలి. తిరిగి రావాలి. ఇది సాధారణ వానరుడి పని కాదు. బలం, బుద్ధి, ధైర్యం, రూపాంతరశక్తి, వాక్చాతుర్యం, గుప్తచర్య, భక్తి అన్నీ కావాలి. ఈ లక్షణాలన్నీ హనుమంతునిలో ఉన్నాయి. కానీ ఆ క్షణంలో హనుమంతుడు తన మహాశక్తిని పూర్తిగా వ్యక్తం చేయలేదు. అతనిలో దాగి ఉన్న శక్తిని మేల్కొల్పాల్సిన సమయం వచ్చింది.
సంపాతి మాటల తరువాత వానరులు అతనికి కృతజ్ఞత తెలిపారు. సంపాతికి కూడా ఇది ఒక విమోచన క్షణం. తన తమ్ముడు జటాయువు ధర్మకార్యంలో ప్రాణం పెట్టాడు. ఇప్పుడు తాను తన దూరదృష్టితో అదే రామకార్యానికి దారి చూపాడు. కొన్ని సంప్రదాయాల్లో సంపాతి ఈ సేవ చేసిన తరువాత అతని రెక్కలు మళ్లీ పుట్టినట్లు లేదా అతనికి శక్తి తిరిగి వచ్చినట్లు వర్ణించబడుతుంది. భావం ఏమిటంటే — ధర్మకార్యానికి సేవ చేయడం అతనికి పునర్జన్మలాంటిది. చాలాకాలం నిష్క్రియంగా ఉన్న జీవితం ఒక్కసారిగా అర్థవంతమైంది. జటాయువు తన ప్రాణంతో రామునికి దిశ ఇచ్చాడు; సంపాతి తన దృష్టితో వానరులకు లక్ష్యం ఇచ్చాడు. ఇద్దరు సోదరులు వేర్వేరు విధాలుగా సీతాన్వేషణకు సేవ చేశారు. ఒకరు రక్తంతో, మరొకరు సమాచారంతో. ధర్మానికి సేవ చేసే రూపాలు భిన్నమైనా, విలువ ఒకటే.
ఇప్పుడు వానరుల మధ్య చర్చ మొదలైంది. సముద్రం ఎంత విస్తారమో అంచనా వేశారు. వాల్మీకి వర్ణనలో అది శతయోజనాల సముద్రంగా ప్రసిద్ధి. ఎవరు దూకగలరు? ఎవరు లంకకు చేరి తిరిగి రావగలరు? ఒక్కొక వానరుడు తన శక్తిని చెప్పడం ప్రారంభించాడు. “నేను పది యోజనాలు దూకగలను,” “నేను ఇరవై,” “నేను ముప్పై,” “నేను యాభై,” అని కొందరు అన్నారు. కొందరు వెళ్లగలమని చెప్పారు కానీ తిరిగి రావడం కష్టం అన్నారు. అంగదుడు తన శక్తిపై ఆలోచించి, “నేను బహుశా సముద్రం దాటగలను. కానీ తిరిగి రావగలనో లేదో నిశ్చయంగా చెప్పలేను” అని అన్నాడు. నాయకుడు తన పరిమితిని నిజాయితీగా అంగీకరించడం గొప్ప విషయం. అంగదుడు ధైర్యవంతుడు, కానీ అతను అహంకారంతో అసాధ్యమైన మాట చెప్పలేదు. సముద్రం దాటడం మాత్రమే కాదు; తిరిగి వచ్చి సమాచారం ఇవ్వాలి. రామకార్యం అర్ధాంతరంగా ఉండకూడదు.
ఈ సమయంలో జాంబవంతుడు హనుమంతుని వైపు చూశాడు. అతను వృద్ధుడు. అనుభవజ్ఞుడు. అతనికి హనుమంతుని అసలు స్వరూపం తెలుసు. హనుమంతుడు వాయుపుత్రుడు. చిన్నప్పుడు అతను సూర్యుణ్ణి పండుగా భావించి ఎగిరిన మహాబలుడు. దేవతల ఆశీర్వాదాలు పొందిన వాడు. కానీ చిన్ననాటి చంచలత్వం వల్ల ఋషుల శాపానుగ్రహంతో అతను తన శక్తిని తాను మర్చిపోయినట్టయ్యాడు; ఎవరైనా గుర్తుచేస్తే మాత్రమే తన శక్తిని గ్రహిస్తాడు అనే భావం ప్రసిద్ధి. జాంబవంతుడు ఇప్పుడు అదే చేయబోతున్నాడు. మహాశక్తి ఉన్నవాడు కొన్నిసార్లు తన శక్తిని మర్చిపోతాడు. సరైన గురువులాంటి వృద్ధుడు, సరైన సందర్భంలో అతనికి అతని స్వరూపాన్ని గుర్తుచేస్తాడు. జాంబవంతుడు హనుమంతునికి ఆ జ్ఞాపకదీపం వెలిగించబోతున్నాడు.
జాంబవంతుడు మృదువుగా, కానీ గంభీరంగా హనుమంతుని సంభోదించాడు. “హనుమంతా, నీవు ఎందుకు మౌనంగా ఉన్నావు? ఈ బృందంలో నిజంగా సముద్రం దాటి, లంకలో ప్రవేశించి, సీతను కనుగొని, తిరిగి రావగలవాడు నీవే. నీ బలం అపారం. నీ జన్మ దివ్యం. నీవు వాయుపుత్రుడివి. నీకు రూపాంతరశక్తి ఉంది. నీకు బుద్ధి ఉంది. నీ వాక్కు మధురం. నీవు రాముని దూతవు. రాముడు తన ఉంగరాన్ని నీకు ఇచ్చాడు. ఇది యాదృచ్ఛికం కాదు. నీలో దాగి ఉన్న శక్తిని ఇప్పుడు మేల్కొల్పు. ఈ సముద్రం నీకు అడ్డంకి కాదు. ఇది రామకార్యానికి ముందు నిలిచిన పరీక్ష మాత్రమే.” జాంబవంతుని మాటలు హనుమంతుని హృదయంలో నిద్రించిన పర్వతశక్తిని మేల్కొలిపాయి.
హనుమంతుడు ఆ మాటలు విని మెల్లగా తనను తాను గుర్తుచేసుకున్నాడు. రాముని ముఖం గుర్తొచ్చింది. ఆయన చేతిలో ఉంగరం పెట్టిన క్షణం గుర్తొచ్చింది. సీత చెరలో ఉన్నదని సంపాతి చెప్పిన మాట గుర్తొచ్చింది. ఈ సముద్రం అవతల రామప్రాణమైన సీత దుఃఖిస్తోంది. తన చేతిలో ఆమెకు ధైర్యం ఇచ్చే రామఉంగరం ఉంది. తాను మౌనంగా ఉండటానికి ఇది సమయం కాదు. తన శక్తి తనకోసం కాదు; రామకార్యం కోసం. ఈ భావం అతనిలో ఆత్మవిశ్వాసాన్ని జ్వాలలా రగిలించింది. అతను లేచాడు. అతని రూపం మెల్లగా విస్తరించడం ప్రారంభించింది. వానరులు ఆశ్చర్యంతో చూశారు. హనుమంతుని భుజాలు విస్తరించాయి. ఛాతి విశాలమైంది. కళ్లలో ధైర్యం మెరిసింది. అతను మహాకాయుడిలా నిలిచాడు. ఇది కేవలం శరీర విస్తరణ కాదు; భక్తి తన అసలు శక్తిని గుర్తించిన క్షణం.
హనుమంతుడు గంభీరంగా అన్నాడు: “వానరశ్రేష్ఠులారా, జాంబవంతుడు చెప్పింది నిజం. రాముని కార్యం కోసం ఈ సముద్రాన్ని నేను దాటుతాను. లంకను చేరుతాను. సీతామాతను కనుగొంటాను. ఆమెకు రాముని ఉంగరం చూపుతాను. ఆమె సందేశం తీసుకువస్తాను. అవసరమైతే లంకను కదిలిస్తాను. రావణుని బలం చూసి భయపడను. రామనామం నా బలం. వాయువు నా తండ్రి. మీ ఆశీర్వాదం నా తోడ్పాటు.” ఈ మాటలు విన్న వానరులలో ఉత్సాహం ఉప్పొంగింది. కొద్దిసేపటి క్రితం ప్రాయోపవేశం ఆలోచించిన బృందం ఇప్పుడు విజయనినాదాలతో మార్మోగింది. ఆశ ఎంత వేగంగా తిరిగి వస్తుందో ఇది చూపిస్తుంది. సరైన నాయకుడు తన శక్తిని మేల్కొల్పినప్పుడు, బృందం మొత్తం పునర్జీవితం పొందుతుంది.
హనుమంతుడు సముద్రలంఘనానికి సిద్ధమవుతున్నాడు. అతను మహేంద్రపర్వతం వంటి ఎత్తైన స్థలాన్ని ఎంచుకున్నట్లు వర్ణించబడుతుంది. అతను తన శరీరాన్ని మరింత విస్తరించాడు. పర్వతం అతని బరువుతో కంపించింది. చెట్లు కదిలాయి. పక్షులు ఎగిరిపోయాయి. సముద్రం అలలతో గర్జించింది. వానరులు అతన్ని చుట్టుముట్టి ఆశీర్వదించారు. అంగదుడు అతనిని ఉత్సాహపరిచాడు. జాంబవంతుడు ధైర్యమిచ్చాడు. హనుమంతుడు తన మనస్సును రామునిపై నిలబెట్టుకున్నాడు. “శ్రీరామచంద్రుని కార్యం విజయవంతం కావాలి. సీతామాత దర్శనం కలగాలి. నా శరీరం, శ్వాస, బలం అన్నీ రామునికే అర్పితం” అని అంతరంగంగా ప్రార్థించాడు. భక్తి ఇక్కడ తన అత్యున్నత కార్యరూపం పొందుతోంది.
ఈ ఘట్టం మనకు అనేక గొప్ప పాఠాలు ఇస్తుంది. మొదట, నిరాశ అంచునే దారి కనిపించవచ్చు. వానరులు ప్రాణత్యాగం ఆలోచించినప్పుడు సంపాతి ద్వారా సీత సమాచారం వచ్చింది. రెండవది, గతంలో నిష్క్రియంగా ఉన్నవాడు కూడా సరైన సమయంలో ధర్మకార్యానికి దారి చూపగలడు. సంపాతి దీనికి ఉదాహరణ. మూడవది, సమాచారం ఒక మహాశక్తి. సీత లంకలో ఉందన్న నిర్ధారణ మొత్తం బృందాన్ని పునర్జీవితం చేసింది. నాలుగవది, మనలో దాగి ఉన్న శక్తిని కొన్నిసార్లు మనం మర్చిపోతాం; జాంబవంతుడిలాంటి మార్గదర్శి అవసరం. ఐదవది, భక్తితో కూడిన బాధ్యత మనిషిని తన పరిమితులు దాటిస్తుంది. హనుమంతుడు తన శక్తిని రామకార్యానికి అంకితం చేసినప్పుడు మహాలంఘనానికి సిద్ధమయ్యాడు.
ఇంకా ఒక లోతైన పాఠం — రామకార్యంలో ప్రతి ఒక్కరికీ పాత్ర ఉంది. జటాయువు రావణుని అడ్డుకున్నాడు. సంపాతి లంకస్థానం చెప్పాడు. జాంబవంతుడు హనుమంతుని శక్తి గుర్తుచేశాడు. అంగదుడు బృందాన్ని నడిపించాడు. వానరులు అన్వేషణ చేశారు. హనుమంతుడు లంకకు దూకబోతున్నాడు. ఒక్క మహాకార్యం వెనుక అనేక సేవలు ఉంటాయి. కొన్నిసేవలు రక్తంతో, కొన్నిసేవలు మాటతో, కొన్నిసేవలు స్మరణతో, కొన్నిసేవలు దూకుడుతో జరుగుతాయి. అన్నీ అవసరం. ఎవరి సేవ చిన్నది కాదు. సంపాతి ఎగరలేని వృద్ధుడు అయినా, అతని సమాచారం లేకపోతే హనుమంతుని లంఘనం ప్రారంభం కాలేదు. ఇది సమష్టి ధర్మకార్య సౌందర్యం.
ఇలా జటాయువు పేరు విని సంపాతి వానరుల దగ్గరకు వచ్చాడు. తన తమ్ముడు సీత కోసం రావణునితో యుద్ధం చేసి ప్రాణం విడిచాడని తెలుసుకొని దుఃఖించాడు. తరువాత తన దూరదృష్టితో సీత సముద్రం అవతల లంకలో, అశోకవాటికలో ఉందని నిర్ధారించాడు. ఈ వార్త వానరుల నిరాశను తొలగించి ఆశను మళ్లీ మేల్కొల్పింది. సముద్రం దాటగలవాడు ఎవరు అనే చర్చలో అందరూ తమ పరిమితులను చెప్పారు. అప్పుడు జాంబవంతుడు హనుమంతుని దివ్యశక్తిని గుర్తుచేశాడు. రాముని ఉంగరం, సీతా దుఃఖం, రామకార్య బాధ్యత హనుమంతునిలో మహాశక్తిని మేల్కొలిపాయి. హనుమంతుడు లంకకు దూకి సీతను కనుగొంటానని ప్రతిజ్ఞ చేసి మహాలంఘనానికి సిద్ధమయ్యాడు. తదుపరి భాగంలో హనుమంతుని సముద్రలంఘనం, మైనాక పర్వతం ఆతిథ్యం, సురసా పరీక్ష, సింహికా అడ్డంకి మరియు లంకలో ప్రవేశం గురించి తెలుసుకుందాం.
1 thought on “రామాయణం – Part 71: సంపాతి సందేశం – జటాయువు సోదరబంధం, సీత లంకలో ఉందని నిర్ధారణ, వానరుల ఆశ పునర్జన్మ మరియు హనుమంతుని మహాలంఘనానికి సిద్ధత”