పంపా సరస్సు తీరంలో రాముడు, లక్ష్మణుడు నిలిచిన ఆ క్షణం రామాయణ గమనంలో అత్యంత మంగళప్రదమైన మలుపు. ఒక వైపు రాముని హృదయం సీతవియోగంతో ముక్కలై ఉంది. పంపా సరస్సు సౌందర్యం ఆయనకు ఆనందం కాక, సీతస్మృతిగా బాధనిచ్చింది. మరో వైపు ఋశ్యమూక పర్వతంపై సుగ్రీవుడు భయంతో వణుకుతున్నాడు. వాలి తనను చంపడానికి ఎవరో వీరులను పంపాడేమోనని అనుమానిస్తున్నాడు. ఈ ఇద్దరూ తమ తమ దుఃఖాల్లో ఉన్నారు. రామునికి భార్యవియోగం; సుగ్రీవునికి రాజ్యవియోగం, భార్యవియోగం, అన్నభయం. ఈ రెండు బాధలను కలిపి పరస్పర సహాయంగా మార్చబోయే వారధి హనుమంతుడు. హనుమంతుని తొలి దర్శనం అందుకే రామాయణంలో కేవలం ఒక పరిచయం కాదు; అది భక్తి, బుద్ధి, వాక్పటిమ, సేవా సిద్ధత, దైవసంకల్పం అన్నీ ఒకే చోట కలిసిన ఘట్టం.
సుగ్రీవుడు రామలక్ష్మణులను దూరం నుండి చూసి మొదట భయపడ్డాడు. వారిద్దరూ వనవాసవేషంలో ఉన్నా, వారి చేతుల్లో ధనుస్సులు ఉన్నాయి. వారి నడకలో క్షత్రియశౌర్యం ఉంది. ముఖాల్లో దుఃఖం ఉన్నప్పటికీ, తేజస్సు అసాధారణం. సుగ్రీవుడి మనస్సు వెంటనే అనుమానంతో నిండింది. “ఇవరు వాలి పంపిన యోధులేమో. వాలి బలం, కోపం, చతురత నాకు తెలుసు. అతను నన్ను చంపడానికి ఎలాంటి మార్గమైనా ప్రయత్నిస్తాడు” అని ఆలోచించాడు. భయంతో ఉన్నవాడు అపరిచితుని ముందుగా ప్రమాదంగానే చూస్తాడు. సుగ్రీవుని భయం తప్పు కాదు; అది అతని అనుభవం వల్ల పుట్టినది. కానీ భయాన్ని పరీక్షించడానికి వివేకవంతుడు అవసరం. ఆ పని కోసం అతను హనుమంతుణ్ణి పంపించాడు.
హనుమంతుడు సుగ్రీవుని దగ్గర నిలబడి రామలక్ష్మణులను శ్రద్ధగా గమనించాడు. అతను శక్తివంతుడు మాత్రమే కాదు; అపూర్వమైన బుద్ధిమంతుడు. అతను దూరం నుంచే వారి రూపం, నడక, భావం, ఆయుధాలు, ముఖవైశాల్యం, మనస్థితి అన్నీ పరిశీలించాడు. “ఇవరు సాధారణ వేటగాళ్లు కాదు. రాక్షసులు అయితే ఈ తేజస్సు ఉండదు. వాలి పంపినవారు అయితే వారి కళ్లలో దురుద్దేశం కనిపించాలి. కానీ వీరిలో దుఃఖం ఉంది, ధర్మతేజస్సు ఉంది. వీరిని వినయంగా దగ్గరికి వెళ్లి మాట్లాడాలి” అని నిర్ణయించాడు. ఇది హనుమంతుని మొదటి మహిమ — తీర్పు ఇవ్వడానికి ముందు పరిశీలించడం. శక్తితో దూకడం కన్నా, బుద్ధితో అడుగు వేయడం గొప్పది. అతను వానరరూపంలోనే వెళ్లలేదు; తపస్వి లేదా బ్రాహ్మణవేషం ధరించి, శాంతమైన మాటలతో వారిని కలవాలని నిర్ణయించాడు. ఎందుకంటే అపరిచితుల హృదయం తెలుసుకోవడానికి మొదటి ద్వారం వాక్యం.
హనుమంతుడు వినయమైన రూపంలో పంపా తీరానికి దిగాడు. రాముడు, లక్ష్మణుడు అక్కడ నిలబడి ఉన్నారు. రాముని ముఖంలో దుఃఖం, కానీ కళ్లలో గంభీరమైన కాంతి. లక్ష్మణుడు అప్రమత్తంగా, కానీ నియంత్రితంగా ఉన్నాడు. హనుమంతుడు వారి దగ్గరకు వచ్చి చేతులు జోడించి నమస్కరించాడు. అతని వాక్యం మృదువుగా, శుద్ధంగా, గంభీరంగా మొదలైంది. “ఓ మహాతేజస్సులారా, మీరు ఎవరు? జటాధారులు, వల్కలధారులు, తపస్వుల వేషంలో ఉన్నారు. కానీ చేతుల్లో ధనుస్సులు, బాణాలు ఉన్నాయి. మీ తేజస్సు రాజులది. మీ నడక వీరులది. మీ ముఖాల్లో దుఃఖం కనిపిస్తోంది. మీరు దేవతలా? గంధర్వులా? రాజకుమారులా? ఈ పవిత్రమైన పంపా తీరానికి ఏ కారణంగా వచ్చారు? మీకు సహాయం కావాలా?” అనే భావంతో అతను మాట్లాడాడు. అతని మాటల్లో అనుమానం లేదు, గౌరవం ఉంది. జాగ్రత్త ఉంది, కానీ అపనింద లేదు. విచారణ ఉంది, కానీ అవమానం లేదు. ఇదే మధురవాక్య లక్షణం.
హనుమంతుని మాటలు విని రాముని హృదయం మొదటిసారి కొంత ఆనందించింది. సీతవియోగం తరువాత ఆయన ఎన్నో దుఃఖకరమైన మాటలు విన్నాడు — మారీచుని మాయాస్వరం, లక్ష్మణునితో బాధ, జటాయువు చివరి సందేశం. కానీ ఇప్పుడు ఆయన ముందు నిలిచింది మృదువైన వాక్కు, వినయపూర్వకమైన బుద్ధి, శుభసంకల్పం. రాముడు లక్ష్మణుని వైపు తిరిగి చెప్పాడు: “లక్ష్మణా, ఈ వానరుడు ఎంత మధురంగా మాట్లాడుతున్నాడు! ఇతని మాటల్లో శుద్ధి ఉంది. వ్యాకరణదోషం లేదు. స్వరం సమంగా ఉంది. అతడు తొందరపడకుండా, అహంకారం లేకుండా, స్పష్టంగా మాట్లాడుతున్నాడు. ఇలాంటి వాక్పటిమ కలవాడు వేదాలను, వ్యాకరణాన్ని, న్యాయాన్ని, శాస్త్రాలను తెలిసినవాడై ఉండాలి. ఇతని మాటలు హృదయాన్ని ఆకర్షిస్తున్నాయి. రాజదూతగా ఉండడానికి ఇదే యోగ్యం.” రాముడు హనుమంతుని మొదటి మాటలలోనే అతని మహత్తును గుర్తించాడు. మాట మనిషి అంతరంగాన్ని చూపిస్తుంది. హనుమంతుని వాక్యమే అతని బుద్ధి, వినయం, శాస్త్రజ్ఞానం, సేవాసిద్ధతకు తొలి పరిచయం.
రాముడు లక్ష్మణునితో కొనసాగించి అన్నట్లు భావించవచ్చు: “ఒక దూత ఎలా మాట్లాడాలో ఇతడు చూపిస్తున్నాడు. చాలా తక్కువగా మాట్లాడలేదు, అతి ఎక్కువగా మాట్లాడలేదు. గర్వంగా మాట్లాడలేదు, భయంతోనూ మాట్లాడలేదు. ప్రశ్నించాల్సినది ప్రశ్నించాడు. గౌరవించాల్సినది గౌరవించాడు. తన ఉద్దేశాన్ని దాచిపెట్టినా, శత్రుత్వం చూపలేదు. ఇతడు సాధారణ వానరుడు కాదు.” ఈ మాటలు హనుమంతునికి రాముని మొదటి అంతరంగానుమతి. రాముడు బలం మాత్రమే చూడలేదు; వాక్యశుద్ధిని, మనస్సు స్థిరత్వాన్ని, విచక్షణను చూశాడు. ధర్మకార్యంలో బలవంతుల కన్నా ముందుగా నమ్మదగిన మాటలవాళ్లు అవసరం. హనుమంతుడు ఆ గుణంతో రాముని ముందు నిలిచాడు.
లక్ష్మణుడు రాముని సంకేతాన్ని గ్రహించి హనుమంతునికి సమాధానం ఇచ్చాడు. రాముడు దుఃఖంలో ఉన్నందున, తనవంతుగా విషయాన్ని వివరించడం తమ్ముడిగా అతని బాధ్యత. లక్ష్మణుడు వినయంగా అన్నాడు: “ఓ మహావాక్యశాలి, మేము అయోధ్యాధిపతి దశరథ మహారాజు కుమారులు. ఇవిగో నా అన్న రాముడు. తండ్రి మాటను నిలబెట్టడానికి ఆయన వనవాసం చేస్తున్నాడు. నేనే లక్ష్మణుడు. ఆయన సేవ కోసం, సీతాదేవి రక్షణ కోసం ఆయనతో వచ్చాను. రాముని భార్య సీతను ఒక రాక్షసుడు అపహరించాడు. మేము ఆమెను వెతుకుతున్నాము. మార్గంలో జటాయువు అనే మహాపక్షి రావణుడు ఆమెను దక్షిణ దిశగా తీసుకెళ్లాడని తెలిపాడు. కబంధుడు మాకు సుగ్రీవుని వద్దకు వెళ్లమన్నాడు. శబరి పంపా దారి చూపింది. మేము సుగ్రీవుని కలవాలని వచ్చాము.” ఈ మాటలు వినగానే హనుమంతుని హృదయంలో వెలుగు పుట్టింది. కబంధుడు చెప్పిన దైవసంధి ఇప్పుడు నిజమవుతోంది.
హనుమంతుడు తన అసలు ఉద్దేశాన్ని వెల్లడించాడు. “నేను వానరుల్లో హనుమంతుడిని. వాయుపుత్రుడిని. సుగ్రీవుని మంత్రి. మా ప్రభువు సుగ్రీవుడు ఋశ్యమూక పర్వతంపై నివసిస్తున్నాడు. అతను తన అన్న వాలి భయంతో అక్కడ ఉన్నాడు. అతను కూడా భార్యవియోగంతో, రాజ్యవియోగంతో బాధపడుతున్నాడు. మీలాంటి మహాతేజస్సులైన వీరులను చూసి అతనికి భయం కలిగింది. అందుకే మీ స్వరూపం తెలుసుకోవడానికి నన్ను పంపించాడు. మీరు సుగ్రీవునితో మైత్రి చేస్తే, అతను మీకు సీతాన్వేషణలో తప్పకుండా సహాయం చేస్తాడు. వానరులు సమస్త దిశల్లో వెతకగలరు.” హనుమంతుడు తన మాటలతో రాముని దుఃఖంలో ఆశ నింపాడు. అతను కేవలం సందేశవాహకుడు కాదు; రెండు దుఃఖిత హృదయాలను కలపబోయే మైత్రిదూత.
హనుమంతుడు తన వేషాన్ని విడిచి వానరస్వరూపాన్ని వెల్లడించినట్లు భావించవచ్చు. అతని వినయం మారలేదు. రూపం మారినా, స్వభావం అదే. రాముడు అతన్ని ప్రేమగా చూశాడు. ఈ క్షణం రామహనుమద్భేటి యొక్క మంగళమయమైన ప్రారంభం. హనుమంతునికి ఇంకా తన జీవితపు మహాకార్యం పూర్తిగా తెలియదు. కానీ అతని హృదయం రాముని వైపు అప్రతిహతంగా ఆకర్షించబడింది. రాముడు కూడా హనుమంతునిలో అపూర్వమైన సేవాశక్తిని గుర్తించాడు. ఇద్దరి మధ్య మాటల ద్వారా మొదలైన బంధం త్వరలో భక్తి, సేవ, విశ్వాసం, పరాక్రమం, దూతధర్మం, సమర్పణలో అపారంగా వికసిస్తుంది. భవిష్యత్తులో సీతను కనుగొనేది హనుమంతుడే. లంకను దహించేది అతడే. రాముని ఉంగరాన్ని సీతకు అందించేది అతడే. సంజీవిని తెచ్చి లక్ష్మణుని ప్రాణం నిలబెట్టేది అతడే. కానీ ఆ మహాకార్యాల విత్తనం ఇక్కడ, పంపా తీరంలో, మొదటి నమస్కారంలోనే పడింది.
రాముడు హనుమంతునితో సుగ్రీవుని గురించి మరింత అడిగాడు. హనుమంతుడు సుగ్రీవుని బాధను సంక్షిప్తంగా వివరించాడు. “సుగ్రీవుడు వాలి అనే తన అన్నచేత బాధపడుతున్నాడు. ఒక అపార్థం, కోపం, అధికబలం వల్ల వాలి అతన్ని రాజ్యం నుండి దూరం చేశాడు. అతని భార్యను కూడా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. సుగ్రీవుడు భయంతో ఈ ఋశ్యమూకపై ఆశ్రయం పొందాడు. అతనికి మీలాంటి మహావీరుడి సహాయం అవసరం. మీకు సీతాన్వేషణలో వానరుల సహాయం అవసరం. కాబట్టి మీ మైత్రి ఇద్దరికీ శ్రేయస్కరం” అని చెప్పాడు. ఈ మాటల్లో హనుమంతుని రాజకీయవివేకం కనిపిస్తుంది. మైత్రి కేవలం భావోద్వేగం కాదు; పరస్పర ధర్మసహాయం. రామునికి సుగ్రీవుడు అవసరం. సుగ్రీవునికి రాముడు అవసరం. కానీ ఈ అవసరాన్ని ధర్మసంధిగా మార్చే వ్యక్తి హనుమంతుడు.
రాముని ముఖంలో కొంత వెలుగు కనిపించింది. సీతాపహరణం తరువాత మొదటిసారి ఆయనకు సహాయం పొందే స్పష్టమైన అవకాశం కనిపించింది. జటాయువు దిశ చెప్పాడు. కబంధుడు మిత్రుని సూచించాడు. శబరి దారి చూపింది. ఇప్పుడు హనుమంతుడు ఆ మిత్రుని దగ్గరకు తీసుకెళ్లడానికి సిద్ధంగా నిలిచాడు. రాముడు అన్నాడు: “హనుమంతా, నీ మాటలు మాకు ఆనందం ఇచ్చాయి. మేము సుగ్రీవునితో మైత్రి చేయడానికి సిద్ధం. అతని బాధను వింటాము. అతనికి ధర్మబద్ధంగా సహాయం చేస్తాము. అతను సీతాన్వేషణలో మాకు తోడైతే మా కార్యానికి దారి ఏర్పడుతుంది.” ఈ మాటలు మైత్రికి మొదటి అంగీకారం. లక్ష్మణుడు కూడా సంతోషించాడు. అతనికి హనుమంతుని బుద్ధి, వినయం, స్పష్టత నచ్చాయి. ఈ వానరమంత్రిలో అసాధారణ శక్తి ఉందని అతను గ్రహించాడు.
హనుమంతుడు రామలక్ష్మణులను సుగ్రీవుని దగ్గరకు తీసుకెళ్లడానికి సిద్ధమయ్యాడు. కొన్ని వర్ణనల్లో అతను వారిని తన భుజాలపై మోసుకొని ఋశ్యమూక పర్వతంపైకి తీసుకెళ్లాడని భావం వస్తుంది. ఇది కేవలం శారీరక సేవ కాదు; భక్తి సేవకు తొలి చిహ్నం. హనుమంతుడు తన స్వామిని ఇంకా పూర్తిగా స్వామిగా ప్రకటించుకోకపోయినా, అతని సేవ మొదలైపోయింది. అతను రామలక్ష్మణులను గౌరవంగా, జాగ్రత్తగా, ఆనందంగా తీసుకెళ్లాడు. ఆ ప్రయాణంలో అతని హృదయం మరింతగా రామునిపై నిలిచింది. రాముని ధైర్యం, దుఃఖం, వినయం, తేజస్సు అతన్ని ఆకర్షించాయి. హనుమంతుని భక్తి ఒక్కసారిగా బయటపడినది కాదు; మొదటి దర్శనంలోనే మొలకెత్తి, ప్రతి సేవతో పెరిగి, చివరకు సమర్పణవృక్షంగా మారింది.
ఋశ్యమూక పర్వతంపై సుగ్రీవుడు ఇంకా అప్రమత్తంగా ఎదురుచూస్తున్నాడు. హనుమంతుడు తిరిగి వస్తున్నాడు. అతని వెంట రామలక్ష్మణులు ఉన్నారు. సుగ్రీవుని భయం పూర్తిగా తొలగలేదు. కానీ హనుమంతునిపై అతనికి నమ్మకం ఉంది. హనుమంతుడు శత్రువులను ఇలా దగ్గరకు తీసుకురాడు. కాబట్టి అతనికి కొంత ధైర్యం వచ్చింది. హనుమంతుడు ముందుకు వచ్చి సుగ్రీవునికి చెప్పాడు: “ఇవరు శత్రువులు కారు. ఇవరు అయోధ్యరాజకుమారులు రాముడు, లక్ష్మణుడు. రాముని భార్య సీతను రావణుడు అపహరించాడు. వారు ఆమెను వెతుకుతున్నారు. కబంధుని సూచనతో నిన్ను కలవడానికి వచ్చారు. నీవు వీరితో మైత్రి చేస్తే నీకు ధర్మసహాయం లభిస్తుంది; వీరికి సీతాన్వేషణలో నీ సహాయం లభిస్తుంది.” హనుమంతుని మాటలు సుగ్రీవుని భయాన్ని ఆశగా మార్చాయి.
సుగ్రీవుడు రాముని చూసి మృదువుగా మాట్లాడడానికి సిద్ధమయ్యాడు. అతని హృదయంలో ఇంకా వాలి భయం ఉంది. కానీ రాముని ముఖంలో ఉన్న దుఃఖం, తేజస్సు, ధర్మం అతన్ని ఆకర్షించాయి. ఒక బాధపడుతున్నవాడు మరొక బాధపడుతున్నవాడిని చూసినప్పుడు హృదయం మృదువవుతుంది. సుగ్రీవుడు రాముని బాధను అర్థం చేసుకోగలడు. ఎందుకంటే అతనూ తన భార్య నుండి వేరుపడ్డాడు. తన అన్నచేత అవమానితుడయ్యాడు. రాజ్యం కోల్పోయాడు. రాముడు కూడా భార్యవియోగంలో ఉన్నాడు, రాజ్యాన్ని వదిలాడు, అరణ్యంలో ఉన్నాడు. ఈ రెండింటిలో ఒక అంతరంగసామ్యం ఉంది. హనుమంతుడు ఈ సామ్యాన్ని గుర్తించి వారిని కలిపాడు. ఇక్కడి నుంచే రామసుగ్రీవ మైత్రి ప్రారంభమవుతుంది.
మైత్రి కోసం అగ్నిసాక్షిగా ప్రమాణం చేయబోయే దశ త్వరలో వస్తుంది. కానీ దానికి ముందుగా నమ్మకం కావాలి. హనుమంతుడు ఆ నమ్మకానికి వంతెన. అతని మధురవాక్యాలు రాముని హృదయాన్ని గెలిచాయి. అతని స్పష్టత సుగ్రీవుని భయాన్ని తగ్గించింది. అతని వినయం రెండు పక్షాల మధ్య అపార్థం రాకుండా చేసింది. నిజమైన దూత ఇదే చేస్తాడు — రెండు వైపుల బాధను వింటాడు, భయాన్ని అర్థం చేసుకుంటాడు, సత్యాన్ని స్పష్టంగా చెబుతాడు, గౌరవంగా కలుపుతాడు. హనుమంతుడు దూతధర్మంలో ఆదర్శం. తరువాత లంకలో సీతను కలిసినప్పుడు కూడా ఇదే వాక్పటిమ, ఇదే వినయం, ఇదే ధైర్యం ఆయనలో కనిపిస్తుంది. పంపా తీరంలో మొదలైన అతని దూతధర్మం, లంకలో పరాకాష్ఠకు చేరుతుంది.
ఈ ఘట్టం మనకు వాక్యశుద్ధి గురించి గొప్ప పాఠం ఇస్తుంది. హనుమంతుడు మొదట రాముని బలంతో కాదు, మాటతో గెలిచాడు. అతని మాటలు మధురంగా ఉన్నాయి, కానీ పొగడ్తలతో నిండిన ఖాళీ మాటలు కాదు. అవి సమాచారంతో, గౌరవంతో, విచక్షణతో, వినయంతో ఉన్నాయి. మనిషి మాట్లాడే విధానం అతని అంతరంగాన్ని తెలియజేస్తుంది. కఠినమైన మాటలు సంబంధాలను విరగగలవు; మధురమైన సత్యమాటలు అపరిచితులను మిత్రులుగా మార్చగలవు. హనుమంతుడు ఇదే చేశాడు. రాముడు అతని మాటలలోనే అతని మహిమను చూసి ప్రశంసించాడు. వాక్పటిమ అనేది అలంకారం కాదు; ధర్మకార్యానికి సాధనం. మాటల ద్వారా యుద్ధాలు ఆగగలవు, మైత్రులు మొదలవగలవు, ఆశలు పుడగలవు.
ఈ భాగం భక్తి మొదలయ్యే క్షణం గురించి కూడా చెబుతుంది. హనుమంతుడు రాముని మొదటిసారి చూసినప్పుడు, అది బయటికి ఒక దూత తన పని చేయడానికి వచ్చినట్టు కనిపిస్తుంది. కానీ లోపల భక్తి విత్తనం పడింది. భక్తి కొన్నిసార్లు ఒక్క క్షణంలోనే పుడుతుంది; ఆ తరువాత సేవ ద్వారా పెరుగుతుంది. హనుమంతుని భక్తి కూడా రాముని రూపం, వాక్యం, ధర్మం, దుఃఖం, మహిమ అన్నీ చూసి మొలకెత్తింది. అతను రాముణ్ణి కేవలం సహాయం కోరే రాజకుమారుడిగా చూడలేదు. అతని హృదయం లోతుగా “ఇతడే నా స్వామి” అని గుర్తించడం ప్రారంభించింది. ఈ అంతరంగ గుర్తింపు భక్తిలో అత్యంత ముఖ్యమైనది. ఆ గుర్తింపు వచ్చిన తరువాత సేవ సహజమవుతుంది.
రామునికి కూడా హనుమంతుడు ఒక ఆశారూపంగా కనిపించాడు. సీతాపహరణం తరువాత ఆయనకు ఎదురైనవారు జటాయువు, కబంధుడు, శబరి — వీరందరూ దారి ఇచ్చారు. కానీ హనుమంతుడు దారిని కార్యంగా మార్చగలవాడు. అతను బుద్ధి కలవాడు, బలం కలవాడు, వాక్పటిమ కలవాడు, రూపాంతరం చేయగలవాడు, ఆకాశాన్ని దాటగలవాడు, ముఖ్యంగా భక్తి కలవాడు. సీతాన్వేషణకు ఈ గుణాలన్నీ అవసరం. రాముడు మొదటి మాటలలోనే అతని సామర్థ్యాన్ని గ్రహించాడు. ఇది గురువు శిష్యుని, స్వామి సేవకుని, ధర్మకార్యం తన సాధనాన్ని గుర్తించుకునే క్షణం. హనుమంతుడు రామకార్యానికి దైవం పంపిన సాధనం.
ఇలా హనుమంతుడు సుగ్రీవుని ఆజ్ఞతో రామలక్ష్మణుల దగ్గరకు వచ్చి, వినయంతో, మధురవాక్యాలతో, శాస్త్రజ్ఞానంతో వారిని సంభోదించాడు. రాముడు అతని వాక్పటిమను, బుద్ధిని ప్రశంసించి, అతను సాధారణ వానరుడు కాదని గ్రహించాడు. లక్ష్మణుడు రాముని వనవాసం, సీతాపహరణం, జటాయువు సందేశం, కబంధుని మార్గదర్శనం గురించి వివరించాడు. హనుమంతుడు తనను సుగ్రీవుని మంత్రిగా పరిచయం చేసి, సుగ్రీవుడూ వాలిచేత బాధపడుతున్నాడని, రామసుగ్రీవ మైత్రి ఇద్దరికీ శ్రేయస్కరమని తెలిపాడు. రాముడు సుగ్రీవునితో మైత్రికి సిద్ధమయ్యాడు. హనుమంతుడు వారిని ఋశ్యమూక పర్వతంపై సుగ్రీవుని దగ్గరకు తీసుకెళ్లాడు. ఇప్పుడు రాముడు, సుగ్రీవుడు ముఖాముఖిగా కలుసుకోబోతున్నారు. తదుపరి భాగంలో రామసుగ్రీవుల తొలి సంభాషణ, తమ తమ దుఃఖాల వివరణ, అగ్నిసాక్షిగా మైత్రి మరియు సీత ఆభరణాల గుర్తింపు గురించి తెలుసుకుందాం.
