రామాయణం – Part 59: శబరి భక్తి — రామదర్శన నిరీక్షణ, ఫలసేవ పవిత్రత, భక్తి పరమార్థం మరియు పంపా దిశగా ప్రయాణం

కబంధుడు శాపవిమోచనం పొందిన తరువాత రాముడు, లక్ష్మణుడు అతను చూపించిన దారిని అనుసరించి ముందుకు సాగారు. సీతను వెతకడానికి ఇప్పటివరకు వారికి దుఃఖం, దిశ, సంకల్పం మాత్రమే ఉన్నాయి. జటాయువు రావణుడు దక్షిణ దిశగా సీతను తీసుకెళ్లాడని తెలిపాడు. కబంధుడు సుగ్రీవునితో మైత్రి చేయాలని సూచించాడు. ఇప్పుడు ఆ సుగ్రీవుని చేరడానికి ముందు వారికి మరొక పవిత్రమైన ఘట్టం ఎదురవుతోంది — శబరి దర్శనం. రామాయణంలో శబరి ఘట్టం బాహ్యంగా చిన్నదిగా కనిపించినా, అంతరంగంగా అపారమైన భక్తిరసంతో నిండివుంది. జన్మ, స్థానం, విద్య, సంపద, వయస్సు, బాహ్యరూపం ఇవేమీ భగవద్భక్తికి అడ్డుకాదని ఈ ఘట్టం గొప్పగా తెలియజేస్తుంది. దండకారణ్యంలో రాక్షసులు, యుద్ధాలు, అపహరణ, దుఃఖం, రక్తం వంటి ఘోర సంఘటనల మధ్య శబరి భక్తి ఒక మృదువైన పవిత్ర దీపంలా వెలుగుతుంది. సీతవియోగంతో దుఃఖిస్తున్న రామునికి ఈ భక్తి ఒక క్షణిక ఆధ్యాత్మిక శాంతిని ఇస్తుంది. లక్ష్మణునికి కూడా ఇది భక్తి మహిమను ప్రత్యక్షంగా చూపిస్తుంది.

శబరి ఒక సాధారణ స్త్రీ. ఆమె జన్మపరంగా ఉన్నతమైన వంశానికి చెందినదిగా ప్రసిద్ధి కాదు. ఆమెకు రాజసంపద లేదు, విద్యావైభవం లేదు, బాహ్య అధికారమూ లేదు. కానీ ఆమెకు ఉన్నది ఒకటి — స్వచ్ఛమైన భక్తి. ఆమె గురువు మతంగ మహర్షి. మతంగ మహర్షి ఆశ్రమంలో ఆమె వినయంతో సేవచేసింది. ఆశ్రమం శుభ్రం చేయడం, సమిధలు సేకరించడం, నీరు తెచ్చడం, ఋషుల అవసరాలను చూసుకోవడం, పూజాస్థలాన్ని పవిత్రంగా ఉంచడం — ఇవన్నీ ఆమె జీవితమైపోయాయి. భక్తి ఎప్పుడూ గొప్ప మాటలతో మాత్రమే ఉండదు; చాలా సార్లు అది చిన్న చిన్న సేవల రూపంలో ఉంటుంది. శబరి జీవితం అలాంటి సేవాభక్తికి ఆదర్శం. ఆమె గురువు ఆమె హృదయపవిత్రతను గుర్తించాడు. ఒక రోజు తన దేహత్యాగానికి ముందు ఆమెకు ఆశీర్వాదంగా చెప్పాడు: “శబరీ, ఒక రోజు శ్రీరాముడు ఈ ఆశ్రమానికి వస్తాడు. నీవు ఆయన దర్శనం పొందుతావు. అప్పటివరకు ఇక్కడే ఉండి భక్తితో ఎదురు చూడు.” ఆ మాట ఆమె జీవితానికి శ్వాస అయింది.

గురు చెప్పిన మాటను శబరి అనుమానించలేదు. రోజులు గడిచాయి. నెలలు గడిచాయి. సంవత్సరాలు గడిచాయి. ఋషులు దేహం విడిచారు. ఆశ్రమం నిశ్శబ్దమైంది. కానీ శబరి వెళ్లలేదు. “రాముడు వస్తాడు” అనే నమ్మకం ఆమెను నిలబెట్టింది. ప్రతి ఉదయం ఆమె లేచి ఆశ్రమాన్ని శుభ్రం చేసేది. దారిలో ముల్లు ఉంటే తొలగించేది. పూలు సేకరించేది. తీపి ఫలాలు తెచ్చేది. రాముడు ఈరోజు వస్తాడేమో అని మార్గాన్ని చూస్తూ ఉండేది. ఆ రోజు రాకపోతే నిరాశ చెందేది కాదు; “రేపు వస్తారు” అని మళ్లీ సిద్ధమయ్యేది. ఇదే నిజమైన నిరీక్షణ. సాధారణ నిరీక్షణ కాలంతో అలసిపోతుంది. భక్తి నిరీక్షణ కాలంతో మరింత మధురమవుతుంది. శబరి సంవత్సరాల పాటు అదే విశ్వాసంతో జీవించింది. రాముడు వస్తాడని గురువు చెప్పాడు; గురువచనం ఆమెకు వేదవాక్యంలా పవిత్రం.

రాముడు, లక్ష్మణుడు శబరి ఆశ్రమం వైపు సాగుతున్నప్పుడు ఆ ప్రాంతంలో ఒక ప్రత్యేకమైన పవిత్రత కనిపించింది. అరణ్యం ఉన్నా, అక్కడి గాలి మృదువుగా ఉంది. ఆశ్రమం పాడైపోలేదు; ఎవరో ప్రేమతో దాన్ని శుభ్రంగా ఉంచుతున్నట్లు ఉంది. సమిధలు సక్రమంగా ఉన్నాయి. పూజాస్థలం పవిత్రంగా ఉంది. దారి శుభ్రంగా ఉంది. ఇది శబరి ప్రతిరోజూ చేసిన సేవకు చిహ్నం. సేవలో ఎవరు చూస్తున్నారు అన్న ప్రశ్న ఉండదు. భగవంతుడు వస్తాడని నమ్మినవాడు ప్రతి పనిని ఆయన కోసం చేస్తాడు. శబరి ఆశ్రమం అదే నమ్మకానికి సాక్ష్యం. రాముడు ఆ పవిత్రవాతావరణాన్ని గ్రహించాడు. లక్ష్మణుడు కూడా ఆశ్చర్యపడ్డాడు. సీతాన్వేషణ దుఃఖంలో ఉన్న ఇద్దరికీ ఇది ఒక శాంతిమయమైన నిలయం లాగా అనిపించింది.

శబరి రాముణ్ణి చూసిన క్షణం ఆమె జీవితకాల నిరీక్షణ ఫలించింది. ఆమె కళ్లలో కన్నీళ్లు ఉబికాయి. శరీరం వృద్ధమైనది. కానీ భక్తి యౌవనంగా ఉంది. ఆమె పరుగెత్తలేకపోయినా, హృదయం పరుగెత్తింది. చేతులు జోడించి నమస్కరించింది. “ప్రభూ, మీరు వచ్చారు! నా గురువుల మాట నిజమైంది. నా జీవితం ధన్యమైంది” అని ఆమె ఆనందంతో పలికింది. ఆమె మాటల్లో ఆడంబరం లేదు. దశాబ్దాల నిరీక్షణ ఒక్క క్షణంలో ఆనందసముద్రమై ఉప్పొంగింది. రాముడు ఆమెను మాతృసమాన గౌరవంతో చూశాడు. ఆయనకు శబరి జన్మగౌరవం ముఖ్యం కాదు; హృదయపవిత్రత ముఖ్యం. నిజమైన భగవంతుడు భక్తుని వంశాన్ని కాదు, భక్తి యొక్క సత్యాన్ని చూస్తాడు. శబరి తన భక్తితో రాముని స్వాగతించడానికి అర్హురాలైంది.

ఆమె రామలక్ష్మణులను ఆశ్రమంలోకి ఆహ్వానించింది. పవిత్రమైన నీరు ఇచ్చింది. కూర్చోవడానికి స్థలం సమకూర్చింది. తన చేతులతో సేకరించిన ఫలాలను తెచ్చింది. ప్రసిద్ధి చెందిన శబరి ఫలసేవ ఈ ఘట్టానికి హృదయం. ఆమె రోజూ పండ్లు సేకరించి, వాటిలో తీపి ఉన్నవే రామునికి సమర్పించాలనుకునేది. కొన్ని పరంపరల్లో ఆమె ప్రతి పండు కొద్దిగా రుచి చూసి తీపి ఉన్నదో లేదో తెలుసుకొని రామునికి ఇచ్చిందని భక్తిప్రసిద్ధి ఉంది. శాస్త్రీయంగా అతిథికి ముందుగా రుచి చూసిన పండు ఇవ్వడం నియమానికి విరుద్ధమని ఎవరో చెప్పవచ్చు. కానీ భక్తిరసంలో ఈ కథ ఒక లోతైన అర్థం చెబుతుంది — శబరి తనకు మంచి అనిపించినదాన్ని కాదు, రామునికి మధురమైనదాన్ని ఇవ్వాలనుకుంది. ఆమె ఉద్దేశం పరిపూర్ణ సేవ. భగవంతుడు బాహ్య నియమాన్ని మాత్రమే చూడడు; అంతరంగ నిష్కపటతను చూస్తాడు. అందుకే రాముడు ఆ ఫలాలను ఆనందంతో స్వీకరించాడు అని భక్తి సంప్రదాయం చెబుతుంది.

రాముడు శబరి ఇచ్చిన ఫలాలను ప్రేమతో స్వీకరించాడు. ఆ క్షణం భక్తి మహిమను ప్రపంచానికి ప్రకటించింది. రాజభవనాల్లో రాముడు ఎన్నో రుచుల భోజనాలు స్వీకరించి ఉండేవాడు. ఋషుల ఆశ్రమాల్లో పవిత్రమైన ఆతిథ్యం పొందాడు. కానీ శబరి ఇచ్చిన ఫలాల్లో అతి పెద్ద సంపద ఉంది — ప్రేమ. ఆ ఫలాలు బంగారు పాత్రల్లో లేవు. మహారాజుల వంటగదిలో వండబడలేదు. అవి అరణ్యపు సాధారణ ఫలాలు. కానీ అవి సంవత్సరాల నిరీక్షణతో, గురువచన విశ్వాసంతో, భక్తి కన్నీళ్లతో, స్వచ్ఛమైన ప్రేమతో సమర్పించబడ్డాయి. అందుకే అవి అమూల్యమైనవి. మనం భగవంతునికి ఏమి ఇస్తామన్నది కంటే, ఏ హృదయంతో ఇస్తామన్నదే ముఖ్యం. శబరి ఈ సత్యానికి అమరమైన ఉదాహరణ.

లక్ష్మణుడు ఈ దృశ్యాన్ని గంభీరంగా చూశాడు. అతనికి రాముని మహిమ కొత్తది కాదు. కానీ రాముడు శబరి వంటి నిరాడంబర భక్తురాలి ఆతిథ్యాన్ని ఎంత ప్రేమగా స్వీకరిస్తున్నాడో చూసి అతని హృదయం ఆనందించింది. రాముడు రాజ్యాధికారి, దశరథుని కుమారుడు, మహాక్షత్రియుడు, రాక్షససంహారి. అయినా ఒక వృద్ధ భక్తురాలి చేత సమర్పించబడిన ఫలాలను పరమప్రసాదంలా స్వీకరిస్తున్నాడు. ఇదే రాముని సమత్వం. ఆయన దగ్గర భక్తికి అడ్డులు లేవు. శబరి చేతుల కంపనం, కళ్ల కన్నీళ్లు, మాటల మాధుర్యం, ఫలాల సరళత — ఇవన్నీ రాముని హృదయాన్ని తాకాయి. భక్తుడు తనను ఎంత తక్కువగా భావించినా, భగవంతుడు అతన్ని ఎంత ఉన్నతంగా ఎత్తుతాడో ఇది చూపిస్తుంది.

శబరి రాముని చూసి తన గురువులను స్మరించింది. “నా గురువులు చెప్పారు, మీరు తప్పకుండా వస్తారని. నేను ఇన్ని సంవత్సరాలు ఈ ఆశ్రమంలో మీ కోసం ఎదురు చూశాను. ఈరోజు నా కళ్లకు మీ దర్శనం లభించింది. నా జన్మ ఫలించింది” అని ఆమె చెప్పింది. రాముడు ఆమె భక్తిని ప్రశంసించాడు. గురుసేవ, నిరీక్షణ, విశ్వాసం, శుచిత్వం, వినయం — ఇవి శబరి జీవితంలో ఉన్నాయి. రాముడు ఆమెను ఓదార్చి, ఆమె గురువుల మహిమను స్మరించాడు. ఈ ఘట్టంలో గురుభక్తి కూడా ప్రధానమైనది. శబరి రాముణ్ణి తన కళ్లతో చూడకముందే గురువచనంతో విశ్వసించింది. గురువు మాటను సంవత్సరాల పాటు కాపాడింది. భక్తిలో గురువిశ్వాసం ఎంత ముఖ్యం అనేది ఆమె జీవితం తెలియజేస్తుంది.

కొన్ని సంప్రదాయాల్లో రాముడు శబరికి భక్తి యొక్క ప్రధాన లక్షణాలను బోధించినట్లు చెప్పబడుతుంది. ఈ బోధను సాధారణంగా నవవిధ భక్తి భావంతో వివరించేవారు. సత్సంగం, భగవన్నామ స్మరణ, గురుసేవ, వినయం, భగవద్గుణకీర్తన, శీలం, సత్యం, దయ, సమర్పణ — ఇవన్నీ భక్తిని నిర్మించే మార్గాలు. వాల్మీకి రామాయణంలోని శబరి ఘట్టం సంక్షిప్తమైనదైనా, భక్తి సంప్రదాయం దీనిని విస్తరించి ఆధ్యాత్మిక బోధగా చూసింది. సారం ఒకటే — భక్తి పెద్ద పండితత్వం కాదు; హృదయనిష్ఠ. భక్తి పెద్ద యజ్ఞాలే కాదు; రోజువారీ సేవ. భక్తి పెద్ద బహుమతులే కాదు; ప్రేమతో సమర్పించిన ఫలం. భక్తి పెద్ద వంశగౌరవం కాదు; భగవంతుని కోసం నిలిచిన అంతరంగ స్వచ్ఛత.

శబరి రామునికి పంపా సరస్సు దారి, ఋశ్యమూక పర్వతం దిశ, సుగ్రీవుని చేరుకునే మార్గం గురించి తెలిపింది. కబంధుడు ఇప్పటికే సుగ్రీవుని గురించి చెప్పాడు. ఇప్పుడు శబరి ఆ దిశను మరింత పవిత్రంగా ధృవీకరించింది. ఆమె చెప్పింది: “ప్రభూ, పంపా సరస్సు వైపు వెళ్లండి. ఆ ప్రాంతం సుందరమైనది, పవిత్రమైనది. అక్కడి దగ్గరే ఋశ్యమూక పర్వతం ఉంది. సుగ్రీవుడు అక్కడ నివసిస్తున్నాడు. మీ కార్యానికి అతను సహాయపడతాడు.” శబరి మాటలు రామునికి మరోసారి దారి చూపించాయి. ఈ విధంగా రాముని సీతాన్వేషణలో ప్రతి ఘట్టం ఒక దిశను ఇస్తోంది. జటాయువు — రావణుడి పేరు, దక్షిణ దిశ. కబంధుడు — సుగ్రీవ మైత్రి. శబరి — పంపా, ఋశ్యమూక మార్గం. దైవకార్యం దశలవారీగా ముందుకు సాగుతోంది.

శబరి తన కర్తవ్యాన్ని పూర్తి చేసినట్లు భావించింది. గురువులు చెప్పిన రామదర్శనం లభించింది. రామునికి ఆతిథ్యం ఇచ్చింది. దారి చూపింది. ఇప్పుడు ఆమెకు ఈ శరీరంలో మిగిలిన కార్యం లేదు. ఆమె రాముని అనుమతి తీసుకొని, తన గురువుల లోకానికి వెళ్లాలని కోరింది. రాముడు ఆమె భక్తిని గౌరవించి ఆశీర్వదించాడు. శబరి తన తపస్సు, గురుసేవ, భక్తి ఫలంతో దేహాన్ని విడిచి దివ్యగతిని పొందినట్లు కథలో చెప్పబడుతుంది. ఆమె జీవితమంతా నిరీక్షణ, సేవ, భక్తి. ముగింపులో ఆమెకు రామదర్శనం, రామసేవ, రామానుమతి, ఆపై పరమగతి. ఇది భక్తి జీవితం యొక్క సంపూర్ణ చక్రం. శబరి మరణం విషాదం కాదు; సాధనపూర్ణత. భక్తుడు తన ప్రభువును చూసి, తన సేవను సమర్పించి, ఆయన ఆశీర్వాదంతో వెళ్లడం పరమసౌభాగ్యం.

రాముడు శబరి భక్తిని గంభీరంగా స్మరించాడు. సీతవియోగంతో అతని హృదయం బాధతో నిండివున్నా, శబరి భక్తి అతనికి ఒక పవిత్రమైన స్పర్శ ఇచ్చింది. దుఃఖంలో ఉన్నప్పటికీ భక్తుల ప్రేమను స్వీకరించే విశాలత ఆయనలో ఉంది. ఆయనకు సీత వెతుకులాట అత్యవసరం. అయినా శబరి జీవితకాల భక్తిని నిర్లక్ష్యం చేయలేదు. ఆమె ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించాడు. ఆమెకు అనుగ్రహం ఇచ్చాడు. ఇది రాముని హృదయసంపద. తన దుఃఖం ఎంత గొప్పదైనా, ఎదుటివారి ప్రేమను గౌరవించడం మహనీయుని లక్షణం. రాముడు అదే చూపించాడు.

శబరి ఘట్టం సామాజిక దృష్టిలో కూడా గొప్పది. ఆ కాలపు బాహ్య వ్యవస్థల్లో ఉన్నత-నీచ భేదాలు ఉండవచ్చు. కానీ రాముని దగ్గర భక్తికి భేదం లేదు. శబరి సాధారణ జీవితం గడిపింది. కానీ ఆమె భక్తి అసాధారణం. రాముడు ఆమె ఆశ్రమానికి స్వయంగా వచ్చాడు. ఆమె ఇచ్చిన ఫలాలను స్వీకరించాడు. ఆమెను గౌరవించాడు. ఇది భక్తి సమానత్వానికి గొప్ప సందేశం. భగవంతుని చేరడానికి ధనం అవసరం లేదు. వంశం అవసరం లేదు. పాండిత్యం మాత్రమే అవసరం కాదు. అవసరమైనది నిజమైన ప్రేమ, గురుసేవ, నిరీక్షణ, సమర్పణ. శబరి పేరు అందుకే అమరమైంది. ఆమె సింహాసనంపై కూర్చోలేదు, యుద్ధం చేయలేదు, రాజ్యం పాలించలేదు. కానీ భక్తితో రాముని హృదయాన్ని గెలుచుకుంది.

లక్ష్మణునికి కూడా శబరి దర్శనం ఒక మౌనబోధ. అతను సీతవియోగంతో బాధపడుతున్నాడు, తనపై పశ్చాత్తాపంతో ఉన్నాడు. శబరి జీవితం అతనికి ఒక విషయం గుర్తుచేసింది — భక్తి అంటే నిరంతర సేవ. తన సేవలో జరిగిన సంకటాల వల్ల బాధపడుతున్న లక్ష్మణుడికి శబరి సేవ ఒక శాంతి ఇచ్చి ఉండవచ్చు. ఆమె ఎన్నో సంవత్సరాలు ఆశ్రమాన్ని శుభ్రం చేసింది; ఫలాలు సేకరించింది; రాముడు వస్తాడని నమ్మింది. సేవకు వెంటనే ఫలితం రాకపోయినా, అది వృథా కాదు. లక్ష్మణుని సేవ కూడా అలాగే వృథా కాదు. సీతాపహరణం వల్ల అతను తనను నిందించుకున్నా, అతని జీవితం రామసేవకే అంకితం. శబరి భక్తి అతనికి మౌనంగా ధైర్యం ఇచ్చినట్లుగా భావించవచ్చు.

శబరి ఆశ్రమం విడిచి పంపా వైపు వెళ్లే ముందు రాముడు ఆ పవిత్రస్థలాన్ని చూసాడు. అక్కడ శబరి చేతుల శుభ్రత, గురువుల తపస్సు, భక్తి కన్నీళ్లు అన్నీ ఇంకా అనుభూతమవుతున్నాయి. ఒక ఆశ్రమం మహర్షుల తపస్సుతో పవిత్రమవుతుంది. కానీ భక్తురాలి నిరీక్షణతో అది మరింత మధురమవుతుంది. రాముడు, లక్ష్మణుడు అక్కడి నుండి బయలుదేరినప్పుడు వారి ముందున్న దారి కొంత స్పష్టంగా ఉంది. పంపా సరస్సు చేరాలి. అక్కడి ప్రకృతి సౌందర్యం రాముని సీతస్మృతులను మరింత కదిలిస్తుంది. తరువాత ఋశ్యమూక పర్వతం. అక్కడ సుగ్రీవుడు. అతని వద్ద హనుమంతుడు. రామాయణంలోని మరో మహాద్వారం తెరుచుకోబోతోంది.

పంపా వైపు ప్రయాణం ప్రారంభించిన రాముడు సీతను మరింతగా స్మరించబోతున్నాడు. ఎందుకంటే పంపా సరస్సు వసంతసౌందర్యంతో నిండి ఉంటుంది. పూలు, పక్షులు, తామరలు, మృదుగాలి, జింకలు — ఇవన్నీ సీతతో గడిపిన పంచవటి రోజులను గుర్తుచేస్తాయి. వియోగంలో ప్రకృతి సౌందర్యం కూడా బాధను పెంచుతుంది. అయితే అదే పంపా దగ్గర రామునికి జీవితాన్ని మార్చే మిత్రుడు దొరుకుతాడు. హనుమంతుడు మొదటిసారి రాముని దర్శించబోతాడు. సుగ్రీవునితో మైత్రి జరగబోతోంది. కాబట్టి శబరి ఆశ్రమం దుఃఖం నుండి మైత్రి దిశకు వెళ్లే వంతెన. భక్తి ద్వారా రాముడు కార్యసాధన మార్గానికి మరింత దగ్గరయ్యాడు.

ఈ ఘట్టం మనకు అనేక పాఠాలు ఇస్తుంది. మొదట, గురువచనంపై నిలిచిన విశ్వాసం జీవితాన్ని పవిత్రం చేస్తుంది. శబరి సంవత్సరాల పాటు రాముని కోసం ఎదురు చూసింది. రెండవది, భక్తిలో చిన్న సేవ లేదు. దారి శుభ్రం చేయడం, ఫలాలు సేకరించడం, ఆశ్రమం కాపాడడం — ఇవన్నీ భగవంతుని కోసం చేస్తే మహాసేవ. మూడవది, సమర్పణలో వస్తువు విలువ కన్నా హృదయ విలువ ముఖ్యం. శబరి ఫలాలు దీనికి ఉదాహరణ. నాలుగవది, భగవంతుడు భక్తుని సామాజికస్థితిని కాదు, అంతరంగాన్ని చూస్తాడు. ఐదవది, నిజమైన భక్తి చివరికి దిశ కూడా ఇస్తుంది. శబరి రామునికి పంపా, సుగ్రీవుని మార్గాన్ని ధృవీకరించింది. ఆధ్యాత్మిక భక్తి కార్యజీవితానికీ దారి చూపగలదు.

మరొక లోతైన పాఠం — నిరీక్షణ కూడా సాధన. మనం కోరుకున్నది వెంటనే రాకపోతే మనం అలసిపోతాం. శబరి సంవత్సరాల పాటు “ఈరోజు వస్తారా?” అనే ఆశతో జీవించింది. ప్రతి రోజు సిద్ధం అయింది. రాముడు వచ్చిన రోజు ఆమె సిద్ధంగానే ఉంది. భక్తుని పని రాక సమయాన్ని నిర్ణయించడం కాదు; రాక క్షణానికి సిద్ధంగా ఉండడం. ఇది జీవితం మొత్తానికి వర్తిస్తుంది. అవకాశం ఎప్పుడు వస్తుందో మనకు తెలియదు. కానీ మన హృదయం, మన పని, మన స్థలం, మన సేవ సిద్ధంగా ఉండాలి. శబరి అందుకే భక్తిలో సిద్ధతకు చిహ్నం.

ఇలా కబంధుడు చూపించిన మార్గంలో రామలక్ష్మణులు శబరి ఆశ్రమానికి చేరుకున్నారు. గురువైన మతంగ మహర్షి వాక్యాన్ని నమ్మి సంవత్సరాల పాటు రామదర్శనం కోసం ఎదురు చూసిన శబరి, రాముణ్ణి చూసి పరమానందం పొందింది. ఆమె ప్రేమతో ఫలాలు సమర్పించింది. రాముడు ఆమె స్వచ్ఛభక్తిని గౌరవంగా స్వీకరించాడు. శబరి గురుసేవ, నిరీక్షణ, భక్తి, సమర్పణ మహిమను చూపింది. ఆమె పంపా సరస్సు, ఋశ్యమూక పర్వతం, సుగ్రీవుని దారి తెలిపింది. రాముని అనుగ్రహంతో ఆమె దివ్యగతిని పొందింది. ఇప్పుడు రామలక్ష్మణులు పంపా వైపు సాగుతున్నారు. అక్కడ ప్రకృతి సౌందర్యం రాముని సీతస్మృతిని మళ్లీ మేల్కొలుపుతుంది; ఋశ్యమూకపై ఉన్న సుగ్రీవుని వైపు కథ మలుపుతీసుకోబోతోంది. తదుపరి భాగంలో పంపా సరస్సు సౌందర్యం, సీతవియోగంలో రాముని విలాపం, లక్ష్మణుని ధైర్యపరచడం, ఋశ్యమూకపై సుగ్రీవుడు రామలక్ష్మణులను గమనించడం గురించి తెలుసుకుందాం.