పంచవటి పర్ణశాల ఖాళీగా కనిపించిన క్షణం రాముని హృదయం విరిగిపోయింది. సీత ఎక్కడా కనిపించలేదు. ఆమె పిలుపు లేదు, ఆమె అడుగుల శబ్దం లేదు, ఆమె చేతులతో అలంకరించిన పూల దగ్గర జీవం లేదు. కొద్దిసేపటి క్రితం వరకు గృహంలా ఉన్న పర్ణశాల ఇప్పుడు శూన్యంగా మారింది. రాముడు చెట్లను, లతలను, గోదావరిని, జంతువులను ప్రశ్నించాడు. “నా సీతను చూశారా?” అని అడిగాడు. కానీ ప్రకృతి మౌనంగా నిలిచింది. ఆ మౌనం రాముని బాధను మరింత పెంచింది. లక్ష్మణుడు పక్కన నిలబడి అన్న దుఃఖాన్ని చూసి తాను లోపల కరిగిపోయాడు. సీతను ఒంటరిగా వదిలి వచ్చిన తన పరిస్థితి అతనికి భారంగా అనిపించింది. అయినా ఇప్పుడు ఆర్తిలో మునిగి కూర్చోవడం కాదు; చిహ్నాలను వెతకాలి. రాముడు, లక్ష్మణుడు నేలపై పాదముద్రలు, విరిగిన కొమ్మలు, చెల్లాచెదురైన పూలు, రథచక్రాల గుర్తులు, రక్తపు చారలు గమనిస్తూ దక్షిణ దిశగా కదిలారు.
కొద్దిదూరం వెళ్లగానే పోరాటం జరిగినట్లు స్పష్టమైన చిహ్నాలు కనిపించాయి. నేలపై బలమైన రథం దూసుకెళ్లిన గుర్తులు ఉన్నాయి. ఎక్కడో రథభాగాలు విరిగిపడి ఉన్నాయి. కొన్ని చోట్ల పెద్ద రెక్కల చలనం వల్ల నేల తడబడినట్టుగా కనిపించింది. రక్తపు చారలు గట్టిగా కనిపించాయి. రాముని హృదయంలో భయంకరమైన అనుమానం వచ్చింది. “ఇక్కడ ఎవరో సీతను తీసుకెళ్లేవారిని అడ్డుకున్నారు. ఎవరైనా మహావీరుడు సీత కోసం పోరాడాడు. కానీ అతను గాయపడి ఉండవచ్చు” అని ఆయన భావించాడు. అదే సమయంలో దూరంగా ఒక పెద్ద పక్షి భూమిపై పడివున్నట్లు కనిపించింది. దాని శరీరం రక్తంతో తడిసింది. రెక్కలు కోయబడ్డాయి. శ్వాస చాలా మందగించింది. మొదట రాముడు అప్రమత్తంగా నిలిచాడు. బాధతో కూడిన కోపంలో ఆయనకు అది సీతను హింసించిన రాక్షసరూపమేమో అనిపించింది. “ఈ పక్షి సీతను తిందా? లేక సీత కోసం పోరాడిందా?” అనే అనుమానం ఒక క్షణం ఆయనను కుదిపింది.
రాముడు దగ్గరికి వెళ్లాడు. లక్ష్మణుడు కూడా అప్రమత్తంగా ఆయుధంతో నిలిచాడు. అప్పుడు ఆ వృద్ధ పక్షి కళ్లను కష్టంగా తెరిచింది. రాముని చూశాక అతని ముఖంలో ఒక వెలుగు మెరిసింది. అది రాక్షసుని చూపు కాదు; స్నేహితుని, సేవకుని, ధర్మవీరుని చూపు. రాముడు వెంటనే గుర్తుపట్టాడు — ఇదే జటాయువు. అగస్త్యుని ఆశ్రమం నుండి పంచవటి వైపు వస్తూ పరిచయమైన దశరథుని స్నేహితుడు. “ఓ జటాయువా!” అని రాముడు గంభీరమైన దుఃఖంతో పిలిచాడు. ఆ పిలుపులో ఆశ్చర్యం, కరుణ, బాధ, గౌరవం అన్నీ కలిశాయి. కొద్ది రోజుల క్రితం సీత రక్షణకు మాటిచ్చిన ఈ పక్షిరాజు ఇప్పుడు రక్తసిక్తంగా పడివున్నాడు. రామునికి నిజం అర్థమవుతూ వచ్చింది. జటాయువు సీత కోసం పోరాడాడు.
జటాయువు కష్టంగా మాట్లాడడం ప్రారంభించాడు. అతని శ్వాస తక్కువ. శరీరం నొప్పితో నిండిపోయింది. అయినా అతని మనస్సు స్పష్టంగా ఉంది. అతను రాముని కోసం ఇంతవరకు ప్రాణం నిలబెట్టుకున్నాడు. “రామా,” అని అతను మెల్లగా అన్నాడు, “రావణుడు సీతను అపహరించాడు. లంకాధిపతి రావణుడు. అతడు సన్యాసివేషంలో వచ్చి, నీవు లేని సమయంలో సీతను బలవంతంగా ఎత్తుకెళ్లాడు. నేను ఆమె విలాపం విని అతన్ని అడ్డుకున్నాను. అతనికి ధర్మం చెప్పాను. సీతను విడిచిపెట్టమన్నాను. కానీ అతడు వినలేదు. నేను నా శక్తిమేరకు యుద్ధం చేశాను. అతని రథాన్ని దెబ్బతీశాను. అతన్ని నిలిపాను. కానీ నేను వృద్ధుణ్ణి. అతడు తన ఖడ్గంతో నా రెక్కలను కోసాడు. సీతను దక్షిణ దిశగా తీసుకెళ్లాడు.” ఈ మాటలు రాముని హృదయంలో పిడుగులా పడ్డాయి. ఇప్పటివరకు అనుమానం మాత్రమే ఉన్నది; ఇప్పుడు నిజం తెలిసింది. సీతను రావణుడు తీసుకెళ్లాడు. దిశ — దక్షిణం. ఇది రాముని వెతుకులాటకు మొదటి స్పష్టమైన మార్గసూచన.
రాముడు జటాయువును తన ఒడిలోకి తీసుకున్నాడు. కన్నీళ్లు ఆయన కళ్లలో మెదిలాయి. “ఓ మహావీరా, నీవు నా కోసం ఎంత గొప్ప కార్యం చేశావు! నీవు వృద్ధుడివి. అయినా రావణుడి వంటి మహాబలవంతుణ్ణి ఎదుర్కొన్నావు. సీత కోసం, నా కోసం, నా తండ్రి దశరథుని స్నేహం కోసం ప్రాణం పెట్టావు. నేను నిన్ను ఎలా ఋణం తీర్చగలను?” అని రాముడు బాధతో అన్నాడు. జటాయువు మాటల్లో తన వైఫల్యాన్ని బాధగా చెప్పాడు: “రామా, నేను సీతను రక్షించలేకపోయాను.” కానీ రాముని దృష్టిలో అది వైఫల్యం కాదు. తన శక్తిమేరకు ధర్మం కోసం నిలబడటం పరమవిజయం. రాముడు అతనికి అదే గౌరవం ఇచ్చాడు. “నీవు చేయాల్సిన దానికంటే ఎక్కువ చేశావు. నీ కీర్తి శాశ్వతం” అని ఆయన చూపే చెప్పింది.
లక్ష్మణుడు కూడా జటాయువును చూసి కదిలిపోయాడు. ఇంతటి ధైర్యం వృద్ధ పక్షిలో ఉండటం అతనికి మహాశ్చర్యం. అతను తలవంచి నిలిచాడు. తనలో తాను అనుకున్నాడు: “సీతామాతను రక్షించాల్సిన బాధ్యత నాకు ఉంది. నేను దూరమైన సమయంలో జటాయువు తన ప్రాణంతో ఆ బాధ్యతను నెరవేర్చడానికి ప్రయత్నించాడు. అతను పక్షి అయినా, మహాక్షత్రియుడిలా పోరాడాడు.” లక్ష్మణుని హృదయంలో జటాయువుపై అపారమైన గౌరవం పెరిగింది. అతని బాధ కూడా పెరిగింది. ఎందుకంటే జటాయువు తన ప్రాణం పెట్టిన స్థలంలో తాను ఉండలేకపోయాడు. అయినా అతను నిరాశలో మునగలేదు. రాముని పక్కన నిలబడి జటాయువు చివరి సేవకు సాక్షిగా ఉన్నాడు.
జటాయువు తన చివరి శక్తితో మరికొన్ని మాటలు చెప్పాడు. “రామా, రావణుడు దక్షిణ దిశగా వెళ్లాడు. సీత విలపిస్తూ నీ పేరే పలికింది. ఆమె నీ నమ్మకాన్ని విడిచిపెట్టలేదు. ఆమె మార్గంలో ఆభరణాలు పడవేసింది. అవి నీకు దారి చూపవచ్చు. దక్షిణ దిశలో వెతుకు.” ఈ మాటలు రామునికి అమూల్యమైనవి. సీత బ్రతికే ఉంది. ఆమె రాముని పేరే పిలుస్తోంది. ఆమె ఆశను విడవలేదు. ఆమె దారిలో సంకేతాలు ఇచ్చింది. రావణుడి పేరు తెలిసింది. దిశ తెలిసింది. ఈ సమాచారం లేకుంటే రాముని దుఃఖం దిశలేని అగ్నిలా ఉండేది. జటాయువు ఆ అగ్నికి దిశ ఇచ్చాడు. అతను తన రక్తంతో రాముని మార్గాన్ని చూపించాడు.
జటాయువు శ్వాస మరింత మందగించింది. అతని శరీరం ఇక నిలబడలేకపోయింది. కానీ రాముని ఒడిలో ఉన్నందుకు అతని ముఖంలో శాంతి కనిపించింది. అతను తన కర్తవ్యాన్ని పూర్తి చేశాడు. దశరథుని స్నేహానికి తగిన విధంగా నిలిచాడు. సీత రక్షణకోసం పోరాడాడు. రామునికి వార్త ఇచ్చాడు. ఇప్పుడు అతనికి మిగిలింది శరీరాన్ని విడిచిపెట్టడం మాత్రమే. రాముని ముఖాన్ని చూస్తూ, అతని స్వరం వింటూ, అతని స్పర్శలో ఉండి ప్రాణం విడవడం జటాయువుకు పరమపుణ్యం. రాముడు అతన్ని ఆపాలని కోరుకున్నాడు. “జటాయువా, కాస్త నిలువు. నేను నీకు చికిత్స చేస్తాను. నీవు మాకు పితృసమానుడివి” అని బాధతో అన్నాడు. కానీ జటాయువు తన శరీరాన్ని దాటిపోయే స్థితికి చేరుకున్నాడు. చివరకు అతను రాముని సన్నిధిలో ప్రాణం విడిచాడు.
జటాయువు ప్రాణత్యాగం జరిగిన క్షణం రాముడు మళ్లీ దుఃఖంలో మునిగాడు. ఒకే రోజు రెండు దెబ్బలు. సీతాపహరణం ఒకటి. జటాయువు మరణం రెండవది. రాముడు అన్నాడు: “లక్ష్మణా, తండ్రి దశరథుని మరణాన్ని నేను దూరంలో విని దుఃఖించాను. ఇప్పుడు దశరథుని స్నేహితుడు జటాయువు నా ఒడిలో ప్రాణం విడిచాడు. ఇతడు మన కోసం, సీత కోసం ప్రాణం పెట్టాడు. ఇతడు పక్షి కాదు; మహాత్ముడు. ఇతనికి తండ్రికి చేసే విధంగా గౌరవం ఇవ్వాలి.” ఈ మాటల్లో రాముని హృదయ విశాలత కనిపిస్తుంది. జాతి, రూపం, స్థానం, శరీరం — ఇవేవీ ఆయనకు సంబంధాన్ని నిర్ణయించవు. ధర్మం, స్నేహం, త్యాగం — ఇవే నిజమైన మహత్తు. జటాయువు పక్షి అయినా, రాముడు అతన్ని తండ్రిసమానుడిగా చూశాడు.
రాముడు జటాయువు అంత్యక్రియలు స్వయంగా చేయాలని నిర్ణయించాడు. ఇది అత్యంత గొప్ప ఘట్టం. సాధారణంగా రాజకుమారుడు ఒక పక్షికి ఇంతటి అంత్యక్రియలు చేయడం ప్రపంచదృష్టిలో ఆశ్చర్యంగా కనిపించవచ్చు. కానీ రామధర్మంలో ఇది సహజం. జటాయువు దశరథుని స్నేహితుడు. రాముని కోసం ప్రాణం పెట్టినవాడు. సీత రక్షణలో వీరమరణం పొందినవాడు. అతని శరీరానికి గౌరవం ఇవ్వడం రాముని కర్తవ్యం. రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి సమిధలు సేకరించాడు. పవిత్రమైన స్థలం సిద్ధం చేశాడు. జటాయువు శరీరాన్ని గౌరవంగా ఉంచాడు. కళ్లలో కన్నీళ్లు ఉన్నా, కర్మలో నిర్లక్ష్యం లేదు. దుఃఖంలో కూడా ధర్మకార్యం శ్రద్ధగా చేయాలి — రాముడు మరోసారి ఈ పాఠం చూపించాడు.
అంత్యక్రియల సమయంలో రాముడు జటాయువును స్మరించాడు. “ఓ మహావీర జటాయువా, నీవు స్నేహధర్మాన్ని నిలబెట్టావు. వృద్ధాప్యాన్ని జయించావు. రావణుడి వంటి దుష్టుడిని అడ్డుకున్నావు. సీత కోసం పోరాడావు. నీ ప్రాణం ధర్మానికి అర్పించావు. నీకు లోకాల్లో ఉత్తమగతి కలగాలి” అని ఆయన హృదయంలో ప్రార్థించాడు. లక్ష్మణుడు కూడా గౌరవంతో సహకరించాడు. ఇద్దరు రాజకుమారులు ఒక పక్షిరాజు అంత్యక్రియలు చేయడం రామాయణంలో సమానత్వం, కృతజ్ఞత, ధర్మగౌరవం యొక్క గొప్ప దృశ్యం. సేవ చేసినవాడి రూపం ముఖ్యం కాదు; సేవ యొక్క పవిత్రత ముఖ్యం. జటాయువు దేహం అగ్నికి సమర్పించబడింది. కానీ అతని కీర్తి అమరమైంది.
రాముడు తర్పణం చేసి, జటాయువుకు పితృకార్యంలా నీరు సమర్పించాడు. ఇది మరింత గంభీరమైనది. దశరథునికి తర్పణం చేసిన కుమారుడే ఇప్పుడు జటాయువుకు కూడా తర్పణం చేస్తున్నాడు. ఎందుకంటే జటాయువు పితృస్నేహాన్ని కార్యరూపంలో చూపించాడు. రాముడు కృతజ్ఞతను మాటలతో మాత్రమే కాదు, కర్మతో చూపించాడు. కృతజ్ఞత అంటే “ధన్యవాదాలు” అని చెప్పడం మాత్రమే కాదు. మన కోసం త్యాగం చేసినవారికి తగిన గౌరవం ఇవ్వడం. రాముని ఈ కార్యం లోకానికి చెబుతుంది — ధర్మం కోసం ప్రాణం పెట్టినవాడు ఏ రూపంలో ఉన్నా, అతను పూజ్యుడు. జటాయువు పక్షిగా జన్మించినా, అతని అంత్యక్రియలు రాజమర్యాదతో జరిగాయి. ఇది అతని ధర్మపరాక్రమానికి తగిన ఫలం.
జటాయువు దహనకార్యం ముగిసిన తరువాత రాముడు కొంతసేపు నిశ్శబ్దంగా నిలిచాడు. ఒక వైపు దుఃఖం, మరో వైపు దిశ. జటాయువు మరణం బాధ. కానీ అతని చివరి మాటలు మార్గదర్శనం. సీత దక్షిణ దిశగా తీసుకెళ్లబడింది. రావణుడు అపహరించాడు. ఇప్పుడు రాముని అన్వేషణకు స్పష్టమైన లక్ష్యం ఉంది. రాముడు దుఃఖంలో ఉండి కూడా చర్యకు సిద్ధమయ్యాడు. “లక్ష్మణా, మనం దక్షిణ దిశగా వెతకాలి. సీతను కనుగొనాలి. రావణుడి అధర్మానికి శిక్ష తప్పదు” అని అన్నాడు. ఆయన స్వరంలో ఇప్పుడు ఆర్తితో పాటు సంకల్పం ఉంది. దుఃఖం ధర్మసంకల్పంగా మారడం ఇదే. ప్రేమను అపహరించిన అధర్మం ఇప్పుడు రాముని శౌర్యాన్ని లంక వైపు నడిపిస్తోంది.
లక్ష్మణుడు రాముని పక్కన నిలబడి సిద్ధమయ్యాడు. అతని మనస్సులో జటాయువు వీరత్వం తాజాగా ఉంది. “మనం సీతామాతను కనుగొంటాం. రావణుడు ఎక్కడ ఉన్నా దాక్కోలేడు. జటాయువు చేసిన త్యాగం వృథా కాదు” అని అతని అంతరంగం చెప్పింది. రాముడు, లక్ష్మణుడు పంచవటి జీవితాన్ని వెనక్కి వదిలి అన్వేషణ యాత్రలోకి అడుగుపెట్టబోతున్నారు. పంచవటి ఇక గృహం కాదు; స్మృతిస్థలం. అక్కడ సీతతో గడిచిన మధురదినాలు, బంగారు మృగమాయ, మారీచుని కేక, రావణుని అపహరణ, జటాయువు రక్తం — అన్నీ కలసి ఒక విషాదపీఠంగా మారాయి. ముందున్నది తెలియని మార్గం. కానీ దక్షిణ దిశ ఇప్పుడు పిలుస్తోంది.
ఈ ఘట్టం మనకు కృతజ్ఞత గురించి గొప్ప పాఠం ఇస్తుంది. ఎవరో మన కోసం ప్రాణం పెట్టినప్పుడు, వారి రూపం, స్థానం, జాతి, శక్తి, వయస్సు చూడకూడదు. జటాయువు పక్షి. కానీ రాముడు అతన్ని తండ్రిసమానుడిగా చూశాడు. రెండవ పాఠం — ధర్మయోధుడు ఫలితం కన్నా కర్తవ్యాన్ని ముఖ్యం చేసుకుంటాడు. జటాయువు సీతను పూర్తిగా రక్షించలేకపోయాడు. కానీ తన శక్తిమేరకు పోరాడాడు. అందుకే అతను మహావీరుడు. మూడవ పాఠం — చివరి శ్వాస వరకు కూడా సేవ చేయవచ్చు. జటాయువు రాముని రాకవరకు ప్రాణం నిలబెట్టుకొని దిశ చెప్పాడు. నాలుగవ పాఠం — దుఃఖంలో కూడా కర్మను వదలకూడదు. రాముడు జటాయువు అంత్యక్రియలు శాస్త్రోక్తంగా చేశాడు. ఐదవ పాఠం — ధర్మం చేసిన త్యాగాన్ని ఎప్పుడూ మరచిపోదు. జటాయువు పేరు రామకథలో అమరమైంది.
ఇంకా ఒక లోతైన పాఠం ఉంది. జటాయువు త్యాగం రాముని వ్యక్తిగత దుఃఖాన్ని లోకకార్యంగా మార్చే వంతెన. సీత అపహరణతో రాముని హృదయం విరిగింది. కానీ జటాయువు ఇచ్చిన సమాచారం ఆ విరిగిన హృదయానికి దిశ ఇచ్చింది. దిశ ఉన్న దుఃఖం సంకల్పంగా మారుతుంది. దిశలేని దుఃఖం నిరాశగా మారుతుంది. జటాయువు రామునికి దిశ ఇచ్చాడు. అందుకే అతను కేవలం వీరమరణం పొందిన పక్షి కాదు; రామాయణ గమనాన్ని దక్షిణ దిశగా తిప్పిన మహాసాక్షి. అతని రక్తం లంకవిజయానికి మొదటి మార్గరేఖగా నిలిచింది.
ఇలా రాముడు, లక్ష్మణుడు పోరాటచిహ్నాలను అనుసరిస్తూ గాయాలతో పడివున్న జటాయువును కనుగొన్నారు. జటాయువు రావణుడు సీతను అపహరించి దక్షిణ దిశగా తీసుకెళ్లాడని చివరి శ్వాసలో తెలిపాడు. సీత రాముని పేరే పిలుస్తూ, దారిలో ఆభరణాలు పడవేసిందని కూడా చెప్పాడు. రాముడు జటాయువు ధర్మవీరత్వాన్ని గుర్తించి, అతన్ని తండ్రిసమానుడిగా గౌరవించాడు. జటాయువు రాముని ఒడిలో ప్రాణం విడిచాడు. రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి అతనికి శాస్త్రోక్తంగా అంత్యక్రియలు చేసి, తర్పణం చేశాడు. జటాయువు త్యాగం రామునికి దుఃఖంతో పాటు దిశను ఇచ్చింది. ఇప్పుడు రామలక్ష్మణులు సీతను వెతకడానికి దక్షిణ దిశగా బయలుదేరబోతున్నారు. తదుపరి భాగంలో దక్షిణ దిశగా రామలక్ష్మణుల అన్వేషణ, కబంధుని ఘట్టానికి దారి, వేరుపడిన ప్రేమ బాధలో రాముని మరింత ఆవేదన మరియు కొత్త ఆశ్రమాల వైపు ప్రయాణం గురించి తెలుసుకుందాం.
