మారీచుని మాయాస్వరం పంచవటిలో వినిపించిన తరువాత జరిగిన సంఘటనలు రామాయణంలో అత్యంత హృదయవిదారకమైన ఘట్టానికి దారి తీశాయి. రాముడు బంగారు మృగరూపంలో ఉన్న మారీచుని సంహరించి పర్ణశాల వైపు వేగంగా తిరిగి వస్తున్నాడు. మారీచుడు మరణసమయంలో రాముని స్వరంతో “హా సీతా! హా లక్ష్మణా!” అని కేక వేసి తన చివరి మాయను పూర్తి చేశాడు. ఆ కేక విన్న సీత భయంతో కలవరపడింది. లక్ష్మణుడు అది రాక్షసమాయ అని, రామునికి ఏ ప్రమాదమూ లేదని ఎంత చెప్పినా, సీత హృదయం ఆ క్షణంలో భయంతో అల్లాడిపోయింది. ఆమె కఠినమైన మాటలతో లక్ష్మణుణ్ణి రాముని దగ్గరకు వెళ్లమని ఒత్తిడి చేసింది. లక్ష్మణుడు బాధతో, కానీ విధి ముందు నిలిచినవాడిలా, చివరకు పర్ణశాల విడిచిపోయాడు. అతను వెళ్లేటప్పుడు సీతను జాగ్రత్తగా ఉండమని చెప్పాడు. కానీ రావణుడి కుట్రకు కావలసిన క్షణం వచ్చేసింది. రాముడు దూరం, లక్ష్మణుడు దూరం, సీత ఒంటరిగా పంచవటి పర్ణశాలలో ఉంది.
ఈ ఒంటరితనం సాధారణ ఒంటరితనం కాదు. ఇది విధి, మాయ, భయం, అపార్థం, దుష్టకుట్ర అన్నీ కలిసి సృష్టించిన ప్రమాదస్థితి. సీత తన మనస్సులో ఇంకా రాముని గురించి ఆందోళన చెందుతోంది. “రాముడు క్షేమంగా ఉన్నాడా? లక్ష్మణుడు సమయానికి చేరుతాడా?” అనే ఆలోచనలు ఆమెను వేధిస్తున్నాయి. పర్ణశాల చుట్టూ ప్రకృతి మౌనంగా ఉంది. కొద్దిసేపటి క్రితం వరకు గోదావరి తీరంలో ఉన్న శాంతి ఇప్పుడు ఆందోళనతో నిండిపోయినట్టనిపిస్తుంది. చెట్ల నీడలు గాఢంగా కనిపిస్తాయి. గాలి కూడా విచిత్రంగా నిశ్చలంగా ఉంది. సీతకు ఎదురుగా ఇంకా తెలియని పెద్ద ప్రమాదం వస్తోంది. కానీ ఆ ప్రమాదం రాక్షసరూపంలో కాదు; సన్యాసివేషంలో వస్తోంది. ఇదే అధర్మపు అత్యంత ప్రమాదకర రూపం — పవిత్రత వేషం వేసుకున్న పాపం.
రావణుడు ఈ అవకాశాన్ని ఎదురు చూస్తున్నాడు. మారీచుడు తన పని చేశాడు. రాముణ్ణి దూరంగా లాగాడు. మాయాస్వరంతో లక్ష్మణుణ్ణి కూడా దూరం చేయించాడు. ఇప్పుడు రావణుడు సన్యాసివేషం ధరించాడు. అతని అసలు రూపం భయంకరమైనది — దశముఖుడు, మహాబలుడు, రాక్షసరాజు, అహంకారస్వరూపుడు. కానీ అతను అలా వస్తే సీత అప్రమత్తమవుతుంది. అందుకే అతను భిక్షువు రూపం, తపస్వి రూపం, యాచకవేషం ధరించాడు. చేతిలో కమండలం, దండ, మృదువైన వాక్యాలు, వృద్ధసన్యాసిలా ప్రవర్తన — బయటకు చూస్తే అతిథి. లోపల మాత్రం అపహారకుడు. సన్యాసవేషాన్ని దుర్వినియోగం చేయడం రావణుని అధర్మాన్ని మరింత ఘోరంగా చేస్తుంది. ఎందుకంటే అతను కేవలం సీతను అపహరించబోవడం కాదు; అతిథిధర్మం, సన్యాసమర్యాద, విశ్వాసం అన్నింటినీ అవమానించబోతున్నాడు.
సీత పర్ణశాల వద్ద నిలిచి ఉన్నప్పుడు ఆ వేషధారి రావణుడు దగ్గరకు వచ్చాడు. అతను తన స్వరాన్ని మృదువుగా మార్చి భిక్ష అడిగాడు. “భిక్షాం దేహి” అనే భావంతో అతని వాక్యం వినిపించింది. సీత ఒంటరిగా ఉన్నప్పటికీ, అతిథిధర్మాన్ని విడిచిపెట్టలేని స్త్రీ. భారతీయ ధర్మంలో యాచకుడికి, అతిథికి, సన్యాసికి నీరు, భిక్ష, మృదువైన మాట ఇవ్వడం గృహస్థధర్మం. సీత రాజమహల్లో పెరిగినా, అరణ్యంలో పర్ణశాలలో ఉన్నా, ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టలేదు. వేషధారి అతిథిని చూసి ఆమె గౌరవంగా ఆహ్వానించింది. అతనికి కూర్చోవడానికి స్థలం, నీరు, ఫలమూలాలు ఇవ్వాలనుకుంది. ఆమె హృదయం పవిత్రం. అతిథిగా వచ్చినవాడు దుర్మార్గుడని ఆమెకు తెలియదు. ఇక్కడ సీత ధర్మమే రావణుడి కపటానికి అవకాశమైంది. ధర్మం తప్పు కాదు; దాన్ని దుర్వినియోగం చేసినవాడే పాపి.
రావణుడు సీతను చూసిన క్షణంలో అతని మోహం మరింత పెరిగింది. శూర్పణఖ వర్ణన అతని ఊహను రగిలించింది. కానీ సీతను ప్రత్యక్షంగా చూసినప్పుడు అతని కామాగ్ని మరింత మండింది. సీత వనవాసవేషంలో ఉన్నా, ఆమె కాంతి తగ్గలేదు. వల్కలాలు ధరించినా, ఆమె రాజసౌందర్యం మసకబారలేదు. ఆమె ముఖంలో పవిత్రత, భర్తపట్ల విశ్వాసం, దుఃఖమధ్య నిలిచిన ధైర్యం, సహజమైన లావణ్యం ఉన్నాయి. రావణుడు ఈ పవిత్రతను కూడా తన స్వార్థ దృష్టితో చూసాడు. అతనికి సీత ఒక మహాదేవీలా కనిపించాలి. కానీ అతని మనస్సు పతనమై ఉండటంతో, ఆమెను స్వాధీనపరచుకోవాల్సిన వస్తువుగా చూశాడు. ఇదే రావణుని నిజమైన ఓటమి. సౌందర్యాన్ని చూసి గౌరవం రాకుండా కామం రావడం అతని పతనానికి మూలం.
రావణుడు మొదట తనను సన్యాసిగా చూపిస్తూ సీతతో మాటలు మొదలుపెట్టాడు. ఆమె ఎవరో అడిగాడు. ఈ అరణ్యంలో ఇంత సుందరమైన స్త్రీ ఎందుకు ఉన్నదని ప్రశ్నించాడు. సీత తన స్వభావానుసారం సత్యమే చెప్పింది. ఆమె తనను జనకమహారాజు కుమార్తె, రాముని భార్య అని పరిచయం చేసుకుంది. అయోధ్య రాజు దశరథుని పెద్ద కుమారుడు రాముడు తండ్రి మాటకోసం అరణ్యంలో ఉన్నాడని తెలిపింది. తాను భర్తను విడిచి ఉండలేక అతనితో వచ్చానని చెప్పింది. లక్ష్మణుడు రాముని తమ్ముడు, సేవకుడు, రక్షకుడు అని చెప్పింది. ఆమె మాటల్లో గర్వం లేదు, ధర్మం ఉంది. తన భర్త మహిమను చెప్పడంలో ఆమెకు ఆనందం ఉంది. ఈ మాటలు విని రావణుడు వెనక్కి తగ్గాలి. “ఇది పతివ్రత. ఇది రాముని భార్య. ఆమెపై దృష్టి పెట్టడం మహాపాపం” అని ఆలోచించాలి. కానీ అతని మోహం ధర్మశ్రవణాన్ని మూసివేసింది.
రావణుడు ఇప్పుడు తన అసలు దురాశను క్రమంగా బయటపెట్టాడు. అతను సీతను పొగిడాడు. “నీ సౌందర్యం ఈ అరణ్యానికి తగదు. నీవు రత్నాల మందిరాల్లో ఉండాలి. వనవాసి రామునితో ఈ కష్టజీవితం ఎందుకు? నా లంక బంగారంతో నిండి ఉంది. నేను రాక్షసరాజు రావణుణ్ణి. దేవతలు నన్ను భయపడతారు. నాతో రా. లంకలో రాణిగా ఉంటావు. అపారమైన వైభవం, సేవకులు, రత్నాలు, ఆనందాలు నీకు లభిస్తాయి. రాముడు అరణ్యవాసి. అతను నీకు తగినవాడు కాదు” అనే భావంతో మాట్లాడాడు. ఇక్కడ అతని సన్యాసివేషం చీలిపోవడం ప్రారంభమైంది. అతిథి వేషంలో వచ్చిన వాడు ఇప్పుడు పరస్త్రీని ప్రలోభపెడుతున్నాడు. ఇది అతని ఘోర అధర్మం.
సీత ఈ మాటలు విని మొదట ఆశ్చర్యపోయింది, తరువాత ఆగ్రహంతో మండిపోయింది. ఆమెకు రామునిపై ఉన్న భక్తి, ప్రేమ, ధర్మనిశ్చయం అపారమైనవి. రావణుడు రాముని తక్కువగా చెప్పడం ఆమెకు అసహనీయమైంది. ఆమె గంభీరంగా సమాధానం చెప్పింది: “నీవెవడివైనా సరే, ఇలాంటి మాటలు చెప్పడం నీకు తగదు. నేను రాముని భార్యను. ఆయన సింహంలాంటి శూరుడు, సత్యవంతుడు, ధర్మాత్ముడు. నీవు ఆయనను తక్కువగా చెప్పడం నీ అజ్ఞానం. సూర్యకాంతిని చేతితో పట్టుకోవాలనుకోవడం ఎలా అసాధ్యమో, రాముని భార్యను పొందాలనుకోవడం కూడా అలాంటి అసాధ్యమే. నన్ను నీ మాటలతో కదిలించలేవు. నేను భర్తపట్ల నిష్ఠగల స్త్రీని. రాముని తప్ప మరెవరినీ నా మనస్సు ఊహించదు.” సీత మాటలు వజ్రాల్లా పడ్డాయి. ఆమె ఒంటరిగా ఉన్నా, ధర్మంలో అచంచలంగా నిలిచింది.
రావణుడి ముఖం ఇప్పుడు మారింది. మృదువైన సన్యాసివేషపు మాటలు కఠినమైన రాక్షసస్వరంగా మారాయి. అతను తన అసలురూపాన్ని ప్రకటించాడు. “నేనే లంకాధిపతి రావణుడు. దేవతలను జయించినవాడిని. కుబేరుని పుష్పకవిమానాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నవాడిని. లోకాలు నా శక్తిని భయపడతాయి. నీవు నా మాట విని లంకకు రావాలి. లేకపోతే బలవంతంగా తీసుకెళ్తాను” అని అన్నాడు. అతను తన మహాబలాన్ని చెప్పుకున్నాడు. కానీ తన అధర్మాన్ని దాచలేకపోయాడు. బలం గురించి ఎక్కువగా చెప్పుకునే వాడు తరచూ తన అంతరంగ బలహీనతను దాచుకుంటాడు. రావణుడు సీతను గెలవలేడు. అందుకే భయపెట్టి తీసుకెళ్లాలనుకున్నాడు. ప్రేమను పొందలేని వాడు బలాన్ని వినియోగిస్తాడు. అదే రాక్షసత్వం.
సీత అతని బెదిరింపులకు భయపడి లొంగలేదు. ఆమె మరింత ధైర్యంగా మాట్లాడింది. “రావణా, నీవు నీ శక్తిని చెప్పుకుంటున్నావు. కానీ రాముడి బాణాలు నీ గర్వాన్ని ధూళి చేస్తాయి. నీవు సింహపు స్త్రీని దొంగిలించడానికి వచ్చిన నక్కవంటివాడివి. రాముడు ఇక్కడ లేడని నీవు ధైర్యం చేస్తున్నావు. ఆయన ఉంటే నీవు ఈ మాటలు మాట్లాడే ధైర్యం చేసేవాడివి కాదు. నన్ను తాకితే నీ వినాశనం ఖాయం.” సీత మాటల్లో భయం లేదు. ఆమె శరీరంగా ఒంటరిగా ఉంది, కానీ అంతరంగంగా రామనామం ఆమెకు కవచం. ఈ మాటలు రామాయణంలో సీత మహిమను ప్రకాశింపజేస్తాయి. పతివ్రత బలం శరీరబలం కాదు; నిష్ఠబలం. రావణుని ముందు ఆమె శరీరంగా బలహీనురాలిగా కనిపించినా, ధర్మంలో ఆమె అజేయురాలు.
రావణుడు ఇక సహనం కోల్పోయాడు. అతని కామం కోపంగా మారింది. అతను తన భయంకరరూపాన్ని వెల్లడించాడు. దశముఖం, విశాలమైన భుజాలు, రాక్షసకాంతి, క్రూరనేత్రాలు — అతని అసలు స్వరూపం భయంకరంగా కనిపించింది. సీత అతన్ని చూసి క్షణం వణికినా, ధర్మంలో నిలిచింది. రావణుడు బలవంతంగా ముందుకు వచ్చి ఆమెను పట్టుకున్నాడు. సీత “రామా! లక్ష్మణా!” అని విలపించింది. ఆమె కేక పంచవటి చెట్లను కదిలించింది. గోదావరి తీరమంతా ఆర్తితో నిండిపోయినట్టనిపించింది. ఆమె చెట్లను, నదిని, పక్షులను, జంతువులను సాక్షిగా పిలిచింది. “రామునికి చెప్పండి! రావణుడు నన్ను అపహరిస్తున్నాడు!” అని ఆమె మౌనప్రకృతినీ సాక్షిగా కోరింది. ప్రకృతి కూడా ఆమె దుఃఖాన్ని చూసి మౌనంగా విలపించినట్టే.
రావణుడు తన రథాన్ని లేదా ఆకాశవాహనాన్ని సిద్ధం చేసుకున్నాడు. కొందరు వర్ణనలలో అతని రథం గాడిదలతో లాగబడినట్లు, కొందరిలో అతడు ఆకాశమార్గంలో పుష్పకసంబంధమైన శక్తితో వెళ్లినట్లు భావం ఉంటుంది. ముఖ్యమైనది ఏమిటంటే, అతను సీతను బలవంతంగా ఎత్తుకొని దక్షిణ దిశగా లంక వైపు ప్రయాణం ప్రారంభించాడు. సీత రావణుని ఒడిలో ఉండటాన్ని అసహ్యించుకుంది. ఆమె తన శరీరాన్ని వీలైనంత దూరంగా ఉంచడానికి ప్రయత్నించింది. ఆమె హృదయం ఒక్క రామునిపైనే ఉంది. ఆమె చేతులతో చెట్ల కొమ్మలను పట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించింది. భూమిని చూశింది. గోదావరిని పిలిచింది. పర్వతాలను పిలిచింది. జటాయువును పిలిచింది. ఆమె విలాపం దండకారణ్యాన్ని దుఃఖంతో నింపింది.
ఈ దృశ్యం రామాయణంలో అత్యంత విషాదమయం. సీత ఎటువంటి తప్పూ చేయలేదు. ఆమె అతిథిధర్మం పాటించింది. తన భర్తపట్ల నిష్ఠగా నిలిచింది. రావణుని ప్రలోభాలను తిరస్కరించింది. అయినప్పటికీ అధర్మి బలంతో ఆమెను అపహరించాడు. ఇది ప్రపంచంలో జరిగే అన్యాయాల స్వరూపాన్ని చూపిస్తుంది. ధర్మవంతులు కూడా దుష్టుల దాడికి గురవుతారు. కానీ ధర్మం చివరికి ఓడిపోదు. సీతాపహరణం తక్షణంగా విషాదం. కానీ అది రావణుని వినాశనానికి ఆరంభం. రావణుడు ఆ క్షణంలో తనకు విజయం లభించిందని అనుకున్నాడు. నిజానికి అతను తన మరణాన్ని తన చేతులతో లంకకు తీసుకెళ్తున్నాడు. సీత రాముని నుండి దూరమవుతోంది; కానీ అదే సీత రావణుడి పతనానికి కారణమవుతుంది.
సీత తన ఆభరణాలను జాగ్రత్తగా ఉపయోగించాలని నిర్ణయించింది. ఆకాశమార్గంలో వెళ్తూ, రాముడు తనను వెతుకుతాడని ఆమెకు నమ్మకం ఉంది. అతనికి మార్గసూచన అవసరం. కాబట్టి ఆమె తన ఆభరణాలలో కొన్నింటిని దారిలో పడవేయాలని భావించింది. ఆభరణాలు కేవలం అలంకారం కాదు; అవి ఇప్పుడు సాక్ష్యాలు, సంకేతాలు. రాముడు లేదా లక్ష్మణుడు వాటిని కనుగొంటే, తాను ఏ దిశలో తీసుకుపోబడిందో తెలుస్తుంది. కొన్ని వానరులు తరువాత ఆ ఆభరణాలను కనుగొని రామునికి చూపుతారు. ఈ చిన్న నిర్ణయం సీత ధైర్యం, వివేకం చూపిస్తుంది. ఆమె భయంతో పూర్తిగా మూర్ఛిపోలేదు. ప్రమాదంలో కూడా రాముని దారి చూపించాలనే ఆలోచన చేసింది. ఇది ఆమె అంతరంగబలం.
సీతాపహరణం జరిగేటప్పుడు జటాయువు సమీపంలో ఉన్నాడు. దశరథుని స్నేహితుడైన ఆ వృద్ధ పక్షిరాజు సీత విలాపాన్ని విన్నాడు. అతను వెంటనే అప్రమత్తమయ్యాడు. అతని వయస్సు ఎక్కువ. కానీ ధర్మహృదయం ఇంకా యౌవనంగా ఉంది. సీత “రామా!” అని విలపించినప్పుడు అతనికి అర్థమైంది — ఇది దశరథుని కోడలు, రాముని భార్య, తన రక్షణకు అప్పగించబడిన పవిత్రురాలు. రావణుడు ఆమెను అపహరిస్తున్నాడు. జటాయువు ఆకాశంలోకి ఎగిరి రావణుని అడ్డుకోవడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఈ ఘట్టం తదుపరి భాగంలో విశాలంగా వస్తుంది. కానీ ఇక్కడే జటాయువు ధర్మవీరత్వం మేల్కొంది. పక్షి అయినా, వృద్ధుడైనా, రాక్షసరాజు ఎదుట నిలబడటానికి సిద్ధపడటం అతని మహాత్మ్యం.
ఇక్కడ రావణుడు చేసిన పాపం అనేకస్థాయుల్లో ఉంది. మొదట, అతను పరస్త్రీపై దురాశ పెట్టుకున్నాడు. రెండవది, సన్యాసివేషం ధరించి మోసం చేశాడు. మూడవది, అతిథిధర్మాన్ని దుర్వినియోగం చేశాడు. నాలుగవది, సీత యొక్క స్పష్టమైన నిరాకరణను పట్టించుకోకుండా బలవంతంగా అపహరించాడు. ఐదవది, రాముడు లేని సమయంలో దొంగచాటుగా చర్య చేశాడు. ఇవన్నీ కలిపి అతని అధర్మం పరాకాష్ఠకు చేరింది. రావణుడు బలశాలి కావచ్చు. కానీ ధర్మపరంగా అతను ఆ క్షణంలో పూర్తిగా పతితుడు. మహాశక్తి ఉన్నవాడు మహాధర్మాన్ని కాపాడాలి. కానీ అతను మహాపాపం చేశాడు. అందుకే అతని శక్తి చివరికి అతన్ని రక్షించలేదు.
సీత ఇక్కడ పతివ్రతాధర్మానికి అచంచలచిహ్నంగా నిలుస్తుంది. రావణుడు వైభవం చూపించాడు. లంకరాణిగా చేయమన్నాడు. రత్నాలు, భోగాలు, రాజసౌఖ్యం అన్నీ వాగ్దానం చేశాడు. కానీ సీతకు రాముడి పాదసేవే పరమసంపద. ఆమె రాముని వల్కలవేషంలోనూ రాజులా చూస్తుంది. రావణుని బంగారు లంకలోనూ పాపంగా చూస్తుంది. ఇది నిజమైన ప్రేమ, నిజమైన ధర్మనిష్ఠ. ప్రేమ పదార్థాలపై ఆధారపడితే అది ప్రలోభానికి పడిపోతుంది. ప్రేమ ధర్మంపై నిలిస్తే అది అజేయం. సీత ప్రేమ రెండవది. అందుకే రావణుడు ఆమె శరీరాన్ని బలవంతంగా తీసుకెళ్లగలిగాడు; కానీ ఆమె మనస్సును తాకలేకపోయాడు. ఇదే సీతామహిమ.
పంచవటి పర్ణశాల ఇప్పుడు శూన్యమైంది. కొద్దిసేపటి క్రితం సీత ఉన్న స్థలం ఖాళీ అయింది. రాముడు త్వరలో తిరిగి వచ్చి ఈ ఖాళీని చూస్తాడు. లక్ష్మణుడు కూడా రామునితో కలిసి వస్తాడు. వారిద్దరూ సీతను చూడకపోతే వారి హృదయాలు విరిగిపోతాయి. రాముడు అడవంతా వెతుకుతాడు. చెట్లను, నదిని, జంతువులను ప్రశ్నిస్తాడు. లక్ష్మణుడు బాధతో నిలుస్తాడు. సీతాపహరణం రామాయణాన్ని పూర్తిగా కొత్త దశలోకి తీసుకెళ్తుంది. ఇప్పటివరకు వనవాసం ధర్మపాలన, ఋషిరక్షణ, కుటుంబసంగమం, రాక్షససంహారం వంటి దశల్లో సాగింది. ఇకపై అది అన్వేషణ, వియోగం, స్నేహసంధానం, వానరసేన, సముద్రసేతు, లంకాయుద్ధం వైపు సాగుతుంది. సీతను కోల్పోవడం రామునికి వ్యక్తిగత దుఃఖం. కానీ అదే దుఃఖం ప్రపంచాన్ని రావణాధర్మం నుండి విముక్తి చేసే దైవకార్యానికి మార్గం అవుతుంది.
ఈ ఘట్టం మనకు అత్యంత గంభీరమైన పాఠాలు ఇస్తుంది. బయట వేషం చూసి మాత్రమే విశ్వసించకూడదు. సన్యాసివేషంలో వచ్చిన రావణుడు లోపల రాక్షసుడు. ధర్మవేషం వేసుకున్న అధర్మం అత్యంత ప్రమాదకరం. రెండవది, అతిథిధర్మం పవిత్రమైనది; కానీ దానిని దుర్వినియోగం చేసే దుష్టులు ఉంటారు. మూడవది, ధర్మస్త్రీ బలవంతానికి గురైనా, ఆమె అంతరంగనిష్ఠను ఎవ్వరూ అపహరించలేరు. నాలుగవది, అధర్మం తక్షణంగా విజయంలా కనిపించినా, అది తన శిక్షను తానే ఆహ్వానిస్తుంది. రావణుడు సీతను అపహరించాడు; కానీ అదే అతని మరణానికి కారణమైంది. ఐదవది, ప్రమాదంలో కూడా వివేకం అవసరం. సీత ఆభరణాలను దారిలో పడవేయడం ద్వారా రామునికి సంకేతం ఇచ్చే ప్రయత్నం చేసింది. ఇది ఆమె ధైర్యం.
ఇలా రావణుడు సన్యాసివేషంలో పంచవటి పర్ణశాల వద్దకు వచ్చాడు. సీత అతిథిధర్మంతో అతన్ని ఆహ్వానించింది. మొదట మృదువుగా మాటలాడిన రావణుడు తరువాత తన దురాశను బయటపెట్టి, సీతను లంకకు రావాలని ప్రలోభపెట్టాడు. సీత రామునిపై తన అచంచల నిష్ఠను ప్రకటించి అతన్ని ధిక్కరించింది. రావణుడు తన అసలురూపం చూపించి, బలవంతంగా సీతను అపహరించి దక్షిణ దిశగా లంకకు తీసుకెళ్లడం ప్రారంభించాడు. సీత రామలక్ష్మణులను పిలుస్తూ, ప్రకృతిని సాక్షిగా కోరుతూ విలపించింది. దారిలో సంకేతంగా ఆభరణాలను పడవేయాలని ఆలోచించింది. జటాయువు ఆమె విలాపం విని రావణుని అడ్డుకోవడానికి సిద్ధమయ్యాడు. తదుపరి భాగంలో జటాయువు రావణునితో యుద్ధం చేయడం, వృద్ధ పక్షిరాజు ధర్మవీరత్వం, సీత కోసం ప్రాణత్యాగం మరియు రావణుడు లంకవైపు ప్రయాణం కొనసాగించడం గురించి తెలుసుకుందాం.
NextThought for 7s
వ్యాసం 54/75: జటాయువు ధర్మయుద్ధం — రావణుని అడ్డుకున్న వృద్ధ పక్షిరాజు, సీత కోసం ప్రాణత్యాగం మరియు లంకవైపు కొనసాగిన విషాదయాత్ర
రావణుడు సన్యాసివేషంలో పంచవటి పర్ణశాల వద్దకు వచ్చి, అతిథిధర్మాన్ని దుర్వినియోగం చేసి, సీతను బలవంతంగా అపహరించిన క్షణం రామాయణంలో అత్యంత ఘోరమైన అధర్మకార్యం జరిగింది. సీత తన భర్త రామునిపై అచంచల నిష్ఠతో రావణుని మాటలను తిరస్కరించింది. లంక వైభవం, రత్నాలు, రాణి స్థానం, భోగాలు — ఇవన్నీ ఆమెకు నిరర్థకమైనవి. ఆమెకు రాముని పాదసేవే పరమసంపద. రావణుడు ఈ పవిత్రమైన నిష్ఠను గౌరవించలేదు. తన కామంతో అంధుడై, తన బలంపై గర్వించి, రాముడు దూరంగా ఉన్న సందర్భాన్ని ఉపయోగించి సీతను ఎత్తుకొని ఆకాశమార్గంలో లంకవైపు బయలుదేరాడు. సీత “హా రామా! హా లక్ష్మణా!” అని విలపించింది. ఆమె కేకలు పంచవటి చెట్లను, గోదావరి తీరాన్ని, పర్వతాలను, పక్షులను, మృగాలను సాక్షులుగా పిలిచాయి. ఆమె ఒంటరిగా ఉన్నప్పటికీ, ఆమె హృదయం విరగలేదు. ఆమె రామునిపై నమ్మకాన్ని విడిచిపెట్టలేదు.
సీత విలాపం ఆకాశంలో మార్మోగుతున్నప్పుడు, సమీపంలో ఉన్న జటాయువు ఆ కేకలను విన్నాడు. జటాయువు వృద్ధ పక్షిరాజు. అతను దశరథ మహారాజు స్నేహితుడు. పంచవటి మార్గంలో రాముడు అతన్ని కలిసినప్పుడు, జటాయువు తనను దశరథుని సఖుడిగా పరిచయం చేసుకుని, “నీవు అరణ్యంలో ఉన్నంతకాలం, నా శక్తిమేరకు సీతను రక్షిస్తాను” అని చెప్పాడు. ఆ మాట అతని హృదయంలో వ్రతంలా నిలిచింది. ఇప్పుడు ఆ వ్రతాన్ని నిలబెట్టాల్సిన సమయం వచ్చింది. సీత విలాపం విన్న క్షణం జటాయువు అర్థం చేసుకున్నాడు — ఇది సాధారణ ప్రమాదం కాదు. రాముని భార్య, దశరథుని కోడలు, తన రక్షణకు అప్పగించబడిన పవిత్ర సీతను రాక్షసుడు అపహరిస్తున్నాడు. వృద్ధాప్యం అతని రెక్కలను బలహీనపరిచినా, ధర్మం అతని మనస్సును యువకుడిలా చేసింది. నిజమైన ధర్మవీరత్వం శరీరవయస్సుతో కొలవబడదు; అది హృదయనిబద్ధతతో కొలవబడుతుంది.
జటాయువు వెంటనే ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. అతని రెక్కలు వృద్ధమైనా, ఆ క్షణంలో అవి ధర్మకోపంతో బలాన్ని పొందాయి. అతను రావణుని రథాన్ని, అతని చేతుల్లో విలపిస్తున్న సీతను చూశాడు. సీత జటాయువును చూసి ఆశతో పిలిచింది. “ఓ జటాయువా! దశరథుని స్నేహితుడా! రావణుడు నన్ను బలవంతంగా అపహరిస్తున్నాడు. రామునికి చెప్పు! లక్ష్మణునికి చెప్పు! నన్ను రక్షించు!” ఆమె మాటలు జటాయువు హృదయాన్ని చీల్చాయి. అతను రావణుని ముందు నిలబడి గంభీరంగా గర్జించాడు. “రావణా! ఆపు! నీవు ఎవరిని అపహరిస్తున్నావో తెలుసా? ఆమె రఘువంశశిరోమణి రాముని భార్య సీత. దశరథుని కోడలు. పతివ్రత. ఆమెను బలవంతంగా తీసుకెళ్లడం మహాపాపం. నీవు రాజువైతే రాజధర్మం తెలుసుకోవాలి. పరస్త్రీ అపహరణ క్షత్రియులకు తగదు. వెంటనే సీతను విడిచిపెట్టు.”
జటాయువు మాటల్లో వృద్ధుని బలహీనత లేదు; ధర్మసింహపు గర్జన ఉంది. అతను రావణునికి సలహా ఇచ్చాడు. మొదట యుద్ధానికి ముందు ధర్మాన్ని గుర్తుచేశాడు. “నీవు బలవంతుడివి కావచ్చు, లంకాధిపతివి కావచ్చు, దేవతలతో యుద్ధం చేసినవాడివి కావచ్చు. కానీ రామునితో వైరం పెట్టుకోవడం నీకు శ్రేయస్కరం కాదు. అతని భార్యను అపహరిస్తే నీకు, నీ వంశానికి వినాశనం తప్పదు. ఇప్పటికైనా సీతను వదిలి వెళ్లు. నీవు చేసిన పాపం ఇక్కడితో ఆగిపోవచ్చు” అని చెప్పాడు. ఇది జటాయువు కరుణ. శత్రువుకూడా సరిదిద్దుకునే అవకాశం ఇవ్వడం ధర్మమార్గం. కానీ రావణుని మనస్సు కామం, గర్వం, అహంకారంతో మూసుకుపోయింది. జటాయువు మాటలు అతనికి హెచ్చరికగా వినిపించలేదు; అవమానంగా వినిపించాయి.
రావణుడు కోపంతో గర్జించాడు. “ఓ పక్షీ! నీవు వృద్ధుడివి. నన్ను ఆపగలవని అనుకుంటున్నావా? నేను రావణుణ్ణి. లోకాలు నన్ను భయపడతాయి. నన్ను ఎదుర్కోవడానికి దేవతలకే ధైర్యం ఉండదు. నీవు నా మార్గంలో నిలబడతావా? వెంటనే దూరంగా పో, లేక నీ ప్రాణం పోతుంది” అని బెదిరించాడు. జటాయువు ఆ బెదిరింపుకు వెనక్కి తగ్గలేదు. అతను స్పష్టంగా చెప్పాడు: “వృద్ధుడిననే కారణంతో ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టను. నీవు రాముని భార్యను బలవంతంగా తీసుకెళ్తున్నావు. నేను చూస్తూ ఉండలేను. నా శక్తి ఎంత ఉన్నా, నీ దారి అడ్డుకుంటాను. రాముని స్నేహబంధం, దశరథుని స్నేహం, సీత రక్షణ — ఇవి నా ప్రాణాలకన్నా గొప్పవి.” ఈ మాటలతో జటాయువు రావణుడిపై దాడి చేశాడు.
ఆకాశంలో భయంకరమైన యుద్ధం ప్రారంభమైంది. ఒక వైపు లంకాధిపతి రావణుడు — మహాబలవంతుడు, ఆయుధసంపన్నుడు, యుద్ధంలో అనుభవజ్ఞుడు. మరో వైపు వృద్ధ పక్షిరాజు జటాయువు — శరీరంగా బలహీనమైనా, ధర్మంగా అజేయుడు. జటాయువు తన పెద్ద రెక్కలతో రావణుని రథాన్ని అడ్డుకున్నాడు. తన గోళ్లతో రథపు భాగాలను చీల్చాడు. తన ముక్కుతో రావణునిపై దాడి చేశాడు. అతని రెక్కల దెబ్బలతో రథధ్వజం కదిలింది. రావణుని సారథి కలవరపడ్డాడు. గుర్రాలు లేదా రథాన్ని లాగే జీవులు భయపడ్డాయి. సీత ఆశతో జటాయువును చూసింది. ఒక క్షణం ఆమెకు రక్షణ సమీపంగా కనిపించింది. వృద్ధుడైన ఈ పక్షిరాజు రావణుని ఎదుట నిలబడటం ఆమె హృదయానికి ధైర్యం ఇచ్చింది.
జటాయువు యుద్ధం కేవలం శారీరక పోరాటం కాదు; అది ధర్మం అధర్మాన్ని నిలువరించే ప్రయత్నం. అతను రావణుని రథాన్ని ధ్వంసం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు. కొన్ని వర్ణనల ప్రకారం అతను రావణుని రథధ్వజాన్ని, ధనుస్సును, కవచాన్ని దెబ్బతీశాడు. అతని రెక్కలు ఆకాశంలో గర్జించాయి. అతని గోళ్లు రాక్షసరాజుపై పడినప్పుడు రావణుడు కూడా క్షణం తడబడ్డాడు. ఇది జటాయువుని ధైర్యానికి గొప్ప సాక్ష్యం. వృద్ధుడైనా, ఒంటరివాడైనా, శత్రువు మహాబలవంతుడైనా, అన్యాయం ఎదుట నిలబడినవాడు చిన్నవాడు కాదు. జటాయువు ఆకాశంలో ఒక పక్షి కాదు; ధర్మసాక్షిగా నిలిచిన వీరుడు. అతని ప్రతి రెక్కదెబ్బ రాముని పట్ల స్నేహానికి, సీతపై కరుణకు, దశరథునిపై భక్తికి చిహ్నం.
రావణుడు మొదట జటాయువును తక్కువగా చూసాడు. కానీ యుద్ధం సాగేకొద్దీ అతనికి జటాయువు ధైర్యం అర్థమైంది. వృద్ధ పక్షి అయినా అతను వెనక్కి తగ్గడం లేదు. రావణుడు కోపంతో తన ఆయుధాలను ప్రయోగించాడు. జటాయువు వాటిని తన శరీరంతోనే భరించాడు. అతని రెక్కలు గాయపడ్డాయి. శరీరం రక్తంతో తడిసింది. అయినా అతను సీతను విడిపించడానికి ప్రయత్నం ఆపలేదు. అతను రావణుని చేతులపై దాడి చేశాడు. సీతను పట్టుకున్న బలాన్ని సడలించడానికి ప్రయత్నించాడు. ఒక క్షణం రావణుడికి సీతను పట్టుకోవడం కష్టమయ్యేలా చేశాడు. సీత జటాయువు వీరత్వాన్ని చూసి కన్నీళ్లు పెట్టుకుంది. ఆమెకు అతను తండ్రిలా, రక్షకుడిలా అనిపించాడు. “ఓ మహావీరా, నీకు రాముని ఆశీర్వాదం ఉండాలి” అని ఆమె మనస్సులో ప్రార్థించింది.
కానీ రావణుడు మహాబలవంతుడు. చివరకు అతను తన ఖడ్గాన్ని ఎత్తాడు. అతని కోపం పరాకాష్ఠకు చేరింది. జటాయువు యుద్ధంతో అతనికి ఆలస్యం కలిగింది. అతని గర్వం గాయపడింది. అతను ఆ వృద్ధ పక్షిరాజు రెక్కలను కోయాలని నిర్ణయించాడు. రావణుడు ఖడ్గంతో ఘోరంగా దాడి చేశాడు. జటాయువు ఒక రెక్క కోయబడింది. తరువాత మరొక రెక్క కూడా గాయపడింది. అతని శరీరం ఆకాశంలో నిలబడలేకపోయింది. ధర్మగర్జనతో ఎగిరిన ఆ మహాపక్షి, రక్తంతో తడిసి, భూమి వైపు కూలడం ప్రారంభించాడు. సీత దృశ్యం చూసి తీవ్రంగా విలపించింది. “ఓ జటాయువా!” అని ఆమె కేక వేసింది. ఆమెకు అతని పతనం తన రక్షణాశ చివరి దీపం మసకబారినట్టనిపించింది.
జటాయువు భూమిపై పడిపోయాడు. అతని ప్రాణం ఇంకా ఉంది, కానీ శరీరం తీవ్రంగా గాయపడింది. రావణుడు మళ్లీ సీతను బలవంతంగా తీసుకొని దక్షిణ దిశగా ప్రయాణం కొనసాగించాడు. సీత జటాయువును చూసి బాధతో విలపించింది. “నీవు నా కోసం ప్రాణం పెట్టావు. రాముడు నిన్ను చూసి ధన్యుడిగా భావిస్తాడు. దయచేసి బ్రతికి ఉండి ఆయనకు ఈ వార్త చెప్పు” అని ఆమె మనస్సులో కోరుకుంది. జటాయువు కూడా తన చివరి శక్తితో రాముని కోసం బ్రతకాలని ప్రయత్నించాడు. తన యుద్ధం పూర్తికాలేదు. రావణుణ్ణి పూర్తిగా ఆపలేకపోయినా, అతను ఒక మహత్తర కర్తవ్యాన్ని మిగిల్చుకున్నాడు — రామునికి సీతాపహరణం జరిగిన దిశను చెప్పాలి. తన ప్రాణం నిలిచి ఉన్నంతకాలం ఆ వార్తను కాపాడాలి. ఇదే అతని చివరి సంకల్పం.
రావణుడు సీతను తీసుకొని మరింత వేగంగా దక్షిణ దిశగా వెళ్లాడు. సీత తన దుఃఖంలోనూ వివేకం కోల్పోలేదు. ఆమె తన ఆభరణాలను, వస్త్రభాగాలను కొన్ని చోట్ల పడవేసింది. దారి తెలుసుకోవడానికి, రాముడు వెతుకుతున్నప్పుడు సంకేతం దొరకడానికి ఆమె ఇలా చేసింది. ఆకాశమార్గంలో ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు ఆమె క్రింద కొందరు వానరులను లేదా అరణ్యవాసులను చూసి, తన ఆభరణాలను వారి మధ్య పడవేసినట్లు కథలో వస్తుంది. ఆమె ఆశ ఒకటే — రాముడు తప్పకుండా తనను వెతుకుతాడు. ఆ సంకేతాలు ఆయనకు దారి చూపుతాయి. భయం మధ్యలో కూడా ఆశను విడవకపోవడం సీత మహిమ. అధర్మి ఆమె శరీరాన్ని తీసుకెళ్తున్నాడు; కానీ ఆమె బుద్ధి, ధైర్యం, రాముపై విశ్వాసం ఇంకా జీవించి ఉన్నాయి.
రావణుడు ప్రయాణిస్తున్నంతకాలం సీత అతన్ని ధిక్కరించడమే చేసింది. ఆమె అతని వైభవానికి మోహించలేదు. “నీవు నన్ను బలవంతంగా తీసుకెళ్తున్నావు. కానీ రాముని నుండి నన్ను రక్షించుకోలేవు. ఆయన బాణాలు లంకను చేరుతాయి. నీవు చేసిన పాపానికి ఫలితం తప్పదు. నన్ను తాకిన నీ చేతులకు శాంతి ఉండదు. రాముడు నీ గర్వాన్ని ఛేదిస్తాడు” అని ఆమె గట్టిగా చెప్పింది. రావణుడు ఆమె మాటలను పట్టించుకోనట్టు నటించినా, ఆ మాటలు అతని వినాశనానికి శాపంలా ఉన్నాయి. సీత దుఃఖంలో ఉన్నా, ఆమె మాటలు సత్యవాక్యాలు. పతివ్రతా శాపం, ధర్మసత్యం, భర్తశౌర్యంపై నమ్మకం — ఇవి కలిసి రావణునిపై మౌనశిక్షగా నిలిచాయి.
ఇదే సమయంలో జటాయువు భూమిపై పడివున్నాడు. అతని శరీరం తీవ్రంగా గాయపడింది. రెక్కలు కోయబడ్డాయి. రక్తం కారుతోంది. అయినా అతను వెంటనే ప్రాణం విడవలేదు. అతను రాముని కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు. అతనికి తెలిసింది — రాముడు తిరిగి వస్తాడు. సీత కనిపించదు. రాముడు అడవంతా వెతుకుతాడు. అప్పుడు తనను కనుగొంటాడు. ఆ క్షణం వరకు జీవించాలి. సీతను అపహరించినవాడు రావణుడు అని చెప్పాలి. దక్షిణ దిశగా తీసుకెళ్లాడని చెప్పాలి. ఇదే తన చివరి సేవ. ఒక వృద్ధ పక్షి తన ప్రాణాన్ని నిలబెట్టుకోవడానికి కాదు, వార్తను నిలబెట్టుకోవడానికి బ్రతుకుతున్నాడు. ఈ ఆలోచన జటాయువును మహాత్ముడిగా నిలబెడుతుంది.
జటాయువు యుద్ధం విజయమా, ఓటమా అనే ప్రశ్నకు సాధారణ సమాధానం సరిపోదు. బాహ్యంగా చూస్తే అతను రావణుణ్ణి ఆపలేకపోయాడు. సీతను పూర్తిగా రక్షించలేకపోయాడు. అతని రెక్కలు కోయబడ్డాయి, అతను భూమిపై పడిపోయాడు. కానీ ధర్మదృష్టిలో జటాయువు మహావిజేత. ఎందుకంటే అతను తన శక్తి మేరకు అధర్మాన్ని అడ్డుకున్నాడు. కర్తవ్యాన్ని విడిచిపెట్టలేదు. వృద్ధాప్యాన్ని కారణంగా చూపలేదు. “నేను బలహీనుడిని, రావణుడు బలవంతుడు” అని తప్పించుకోలేదు. సీతను రక్షించడానికి ప్రాణాలను పణంగా పెట్టాడు. ధర్మంలో ఫలితం మాత్రమే కాదు; ప్రయత్నం కూడా పవిత్రం. జటాయువు ప్రయత్నం పరిపూర్ణం. అందుకే రాముడు తరువాత అతనికి తండ్రికి చేసే విధంగా అంత్యక్రియలు చేస్తాడు. అది జటాయువుకి లభించిన మహాగౌరవం.
ఈ ఘట్టం మనకు ఒక గొప్ప సత్యాన్ని నేర్పుతుంది. అన్యాయం జరుగుతున్నప్పుడు “నేను ఒంటరివాడిని”, “నేను వృద్ధుణ్ణి”, “నా శక్తి తక్కువ” అని మౌనంగా ఉండకూడదు. మన శక్తి ఎంత ఉంటే అంతవరకు ధర్మం కోసం నిలబడాలి. జటాయువు రావణుణ్ణి జయించలేడని తెలుసుకుని ఉండవచ్చు. అయినా నిలబడ్డాడు. ఎందుకంటే నిలబడకపోవడం తనకు పాపమని అతను భావించాడు. ఇది ధర్మవీరత్వం. ఫలితం మన చేతిలో ఉండకపోవచ్చు; కానీ కర్తవ్య ప్రయత్నం మన చేతిలో ఉంటుంది. జటాయువు ఆ ప్రయత్నానికి ఆదర్శం. అతని రెక్కలు కోయబడ్డాయి, కానీ అతని కీర్తి ఎప్పటికీ కోయబడలేదు.
జటాయువు పాత్ర రామాయణంలో స్నేహధర్మాన్ని కూడా చూపిస్తుంది. అతను దశరథుని స్నేహితుడు. దశరథుడు ఇక లేడు. అయినా స్నేహబంధం చనిపోలేదు. స్నేహితుని కుమారుడు రాముడు అరణ్యంలో ఉన్నాడు. అతని భార్య సీత ప్రమాదంలో ఉంది. కాబట్టి జటాయువు స్నేహధర్మాన్ని నిలబెట్టాడు. నిజమైన స్నేహం వ్యక్తి బ్రతికున్నప్పుడు మాత్రమే కాదు; అతని కుటుంబాన్ని, అతని ధర్మాన్ని, అతని గౌరవాన్ని కాపాడడంలో కనిపిస్తుంది. జటాయువు దశరథుని స్నేహానికి తగిన మహత్తరమైన సాక్ష్యం ఇచ్చాడు. దశరథుడు తన కుమారుని వియోగంతో మరణించాడు. జటాయువు ఆ కుమారుని భార్య కోసం మరణానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఇద్దరి ప్రేమ రామునిపై వేర్వేరు రూపాల్లో ప్రత్యక్షమైంది.
సీతకు జటాయువు యుద్ధం ఒక విషాదమైన ధైర్యం. ఆమె అపహరించబడుతున్న సమయంలో ఎవరో ఒకరు తన కోసం నిలబడ్డారు. ప్రపంచం పూర్తిగా మౌనంగా లేదు. ధర్మం ఇంకా శ్వాసిస్తోంది. ఆ ధర్మం వృద్ధ పక్షిరాజు రూపంలో రావణుని రథానికి అడ్డుగా నిలిచింది. సీతకు అది మానసిక బలం ఇచ్చి ఉండాలి. ఆమెకు తెలుసు — జటాయువు రామునికి వార్త చెప్పడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. తన ఆభరణాలు కూడా దారి చూపుతాయి. రాముడు తప్పకుండా వస్తాడు. ఈ ఆశనే ఆమె లంకకు తీసుకెళ్తుంది. అశోకవాటికలో ఆమెను నిలబెట్టేది ఇదే విశ్వాసం. సీతా ధైర్యం కేవలం తన అంతరంగబలమే కాదు; జటాయువు వంటి ధర్మసాక్షుల సేవ కూడా ఆ ధైర్యానికి తోడైంది.
రావణుడు లంకవైపు ప్రయాణం కొనసాగించాడు. అతని దృష్టిలో అతను ఒక మహావిజయం సాధించాడు. రాముణ్ణి మోసం చేశాడు. లక్ష్మణుణ్ణి దూరం చేయించాడు. సీతను అపహరించాడు. జటాయువును కూల్చాడు. కానీ ఇవన్నీ అతని దృష్టిలో విజయాలు. ధర్మదృష్టిలో ఇవన్నీ అతని పతనపు మెట్లు. ప్రతి అధర్మకార్యం అతని మరణానికి దగ్గర చేసింది. సన్యాసివేషం — పతనం. సీతాపహరణం — పతనం. జటాయువుపై దాడి — పతనం. సీత మాటలను నిర్లక్ష్యం — పతనం. రావణుడు ఆకాశంలో ఎగురుతున్నట్లు కనిపించినా, నిజానికి వినాశనగర్భంలోకి పడిపోతున్నాడు. ఇదే రామాయణం చూపించే కాలధర్మం.
ఇప్పుడు పంచవటి వైపు రాముడు త్వరగా వస్తున్నాడు. మార్గమధ్యంలో అతనికి లక్ష్మణుడు ఎదురవుతాడు. లక్ష్మణుని చూసి రాముని హృదయం మరింత కలవరపడుతుంది. “సీతను ఎందుకు ఒంటరిగా విడిచావు?” అని అతను అడుగుతాడు. ఇద్దరూ పర్ణశాలకు చేరినప్పుడు సీత కనిపించదు. అక్కడి నుండి రాముని దుఃఖం, ఆందోళన, వెతుకులాట ప్రారంభమవుతాయి. ఆయన చెట్లను, జంతువులను, నదిని ప్రశ్నిస్తాడు. నేలపై జటాయువు రక్తచిహ్నాలు, రథభాగాలు, పోరాటచిహ్నాలు కనిపిస్తాయి. తరువాత జటాయువును కనుగొంటారు. అతని చివరి మాటలు రాముని జీవితంలో మరో గొప్ప దుఃఖాన్ని తెస్తాయి. కానీ అదే మాటలు రామునికి దిశనిస్తాయి — సీతను రావణుడు దక్షిణ దిశగా తీసుకెళ్లాడు. ఈ దిశ రామాయణాన్ని కిష్కింధ, సముద్రసేతు, లంక వరకు తీసుకెళ్తుంది.
ఈ భాగం మనకు సార్వకాలిక పాఠం చెబుతుంది. ధర్మం కోసం నిలబడటానికి సంపూర్ణబలం అవసరం లేదు; నిజమైన సంకల్పం అవసరం. జటాయువు వృద్ధుడు, ఒంటరివాడు, పక్షి. ఎదుట రావణుడు మహాబలవంతుడు. అయినా జటాయువు నిలబడ్డాడు. రెండవ పాఠం — మాట ఇచ్చినవాడు దానిని నిలబెట్టాలి. జటాయువు సీత రక్షణకు ఇచ్చిన మాటను ప్రాణంతో నిలబెట్టాడు. మూడవ పాఠం — అధర్మి తాత్కాలికంగా గెలిచినట్టు కనిపించవచ్చు, కానీ అతను తన శిక్షను తానే ఆహ్వానిస్తాడు. రావణుడు సీతను తీసుకెళ్లాడు; కానీ అదే అతని లంకవినాశానికి మూలం. నాలుగవ పాఠం — బాధలో కూడా ధైర్యం అవసరం. సీత ఆభరణాలు పడవేసి సంకేతాలు ఇచ్చింది. ఐదవ పాఠం — వృద్ధుల ధర్మబలం సమాజానికి అపారమైన ఆదర్శం. జటాయువు శరీరంగా వృద్ధుడు, కానీ ధర్మంలో మహావీరుడు.
ఇలా సీతాపహరణం జరుగుతున్నప్పుడు జటాయువు రావణుని అడ్డుకున్నాడు. దశరథుని స్నేహితుడిగా, రాముని పితృసమాన మిత్రుడిగా, సీత రక్షకుడిగా అతను రావణుని ధర్మబోధతో ఆపడానికి ప్రయత్నించాడు. రావణుడు వినకపోవడంతో జటాయువు ఆకాశంలో భయంకర యుద్ధం చేశాడు. వృద్ధుడైనా తన రెక్కలు, గోళ్లు, ముక్కుతో రాక్షసరాజును ఎదుర్కొని, రథాన్ని దెబ్బతీశాడు. చివరకు రావణుడు ఖడ్గంతో అతని రెక్కలను కోసి భూమిపై పడేశాడు. సీత కన్నీళ్లతో జటాయువును చూసి, రామునికి వార్త చెప్పాలని మౌనంగా ప్రార్థించింది. రావణుడు ఆమెను తీసుకొని లంకవైపు ప్రయాణం కొనసాగించాడు. గాయాలతో పడివున్న జటాయువు రాముని రాక కోసం ప్రాణం నిలబెట్టుకున్నాడు. తదుపరి భాగంలో రాముడు మారీచుని సంహారం తరువాత తిరిగి రావడం, మార్గంలో లక్ష్మణుణ్ణి కలవడం, పర్ణశాల ఖాళీగా కనిపించడం, సీత కోసం రాముని ఆర్తి మరియు తొలి వెతుకులాట గురించి తెలుసుకుందాం.
