రాముడు బంగారు మృగాన్ని వెంబడిస్తూ పంచవటి పర్ణశాల నుండి దూరంగా వెళ్లిన తరువాత, అరణ్యంలో ఒక విచిత్రమైన నిశ్శబ్దం ఏర్పడింది. మృగం కొన్నిసార్లు దగ్గరగా కనిపించింది, కొన్నిసార్లు దూరంగా మెరిసింది. చెట్ల మధ్య బంగారు కాంతిలా పరుగెత్తింది. అది నిజమైన జింకలా నిర్లక్ష్యంగా తిరగలేదు. రాముణ్ణి ఇంకా ఇంకా లోతైన అడవిలోకి లాగాలని ఉద్దేశపూర్వకంగా కనిపిస్తూ, మరలా దాక్కుంటూ ఉండేది. రాముడు దాన్ని గమనించాడు. ఆయనకు ఇప్పుడు ఇది మాయామృగమేననే అనుమానం మరింత బలపడింది. సహజమైన మృగం ఇలా ప్రవర్తించదు. బంగారు కాంతి, రత్నాల్లాంటి మచ్చలు, అసాధారణ వేగం, మాయమై మళ్లీ కనిపించడం — ఇవన్నీ రాక్షస మాయకు స్పష్టమైన సూచనలు. అయినప్పటికీ రాముడు ఆగలేదు. ఎందుకంటే ఇప్పుడు మాయను పూర్తిగా ఛేదించాలి. సీత కోరికను గౌరవించి వచ్చినా, ఆయన అసలు కర్తవ్యం ఈ మాయారూపం వెనుక ఉన్న దుష్టుని తెలుసుకొని సంహరించడమే.
మారీచుడు లోపల భయంతో వణుకుతున్నాడు. బయటకు బంగారు మృగరూపం మెరుస్తోంది. కానీ ఆ రూపం వెనుక రామబాణం జ్ఞాపకంతో కరిగిపోతున్న రాక్షసుడు ఉన్నాడు. ఒకప్పుడు విశ్వామిత్రుని యజ్ఞాన్ని భంగపరచడానికి వచ్చినప్పుడు రాముడు ప్రయోగించిన బాణం తనను దూరంగా విసిరిన అనుభవం అతని జీవితాన్ని మార్చింది. ఆ రోజు నుండి రాముని పేరు అతనికి భయానికి ప్రతీక. ఇప్పుడు అదే రాముణ్ణి మళ్లీ తన ముందు చూస్తున్నాడు. రావణుని బెదిరింపుతో ఈ పాత్రను స్వీకరించినా, తన అంతం దగ్గరలో ఉందని అతనికి తెలుసు. అతను మాయామృగంగా పరుగెడుతూ రాముణ్ణి పర్ణశాల నుండి సాధ్యమైనంత దూరం తీసుకెళ్లాడు. అతని కుట్రలో తన ప్రాణం పోవడం ఖాయం. కానీ తన మరణం రావణుని కుట్రలో ఒక భాగమవ్వబోతుందని అతను తెలుసు. విధి ఎంత విచిత్రం! ఒకప్పుడు రాక్షసగర్వంతో రాముని ఎదిరించిన మారీచుడు, ఇప్పుడు భయంతో, బలవంతంతో, మాయగా రాముని ముందుకు వచ్చాడు.
కొంత దూరం వచ్చిన తరువాత రాముడు ఇక చాలన్నట్లు నిర్ణయించాడు. మృగం మరింత దూరం పరిగెత్తుతూ కనిపించినప్పుడు ఆయన తన ధనుస్సును ఎత్తాడు. లక్ష్యాన్ని స్థిరంగా చూసాడు. ఆ క్షణంలో రాముని దృష్టి మాయ కాంతిపై కాదు; దాని వెనుక ఉన్న అసత్యంపై. ఆయన బాణం ధర్మసంకల్పంతో బయలుదేరింది. అది గాలిని చీల్చుకుంటూ వేగంగా దూసుకెళ్లి బంగారు మృగాన్ని తాకింది. బాణం తగిలిన క్షణం మాయారూపం కదిలిపోయింది. బంగారు కాంతి మసకబారింది. రత్నాల్లాంటి మెరుపులు చెదిరిపోయాయి. మృగరూపం కూలిపోయింది. లోపలున్న మారీచుడు తన అసలు రాక్షసరూపాన్ని పొందుతూ ప్రాణాంతకంగా పడిపోయాడు. రాముడు వెంటనే గ్రహించాడు — తన అనుమానం నిజమే. ఇది మారీచుడే. రావణుని కుట్రకు ఇది ప్రారంభం కావచ్చని ఆయనకు అర్థమైంది.
మారీచుడు మరణసమయంలో కూడా రావణుడి కుట్రను పూర్తి చేయడానికి చివరి మాయను ప్రయోగించాడు. అతను రాముని స్వరాన్ని అద్భుతంగా అనుకరించాడు. దండకారణ్యం అంతా మార్మోగేలా, పంచవటి దిశగా వినిపించేలా కేక వేసాడు: “హా సీతా! హా లక్ష్మణా!” ఆ స్వరం రాముని స్వరంలా వినిపించింది. అది బాధతో, ప్రమాదంతో, ఆర్తితో నిండినట్లు అనిపించింది. ఈ కేక అతని చివరి శ్వాసతో వచ్చింది. ఆ వెంటనే మారీచుని ప్రాణం విడిచింది. కానీ అతని మాయాస్వరం తన పని ప్రారంభించింది. రాముడు ఆ కేక విన్న వెంటనే ఆందోళన చెందాడు. “ఇది మారీచుని మాయ. అతడు నా స్వరం అనుకరించి సీత, లక్ష్మణులను కలవరపెట్టాడు. ఇది ఖచ్చితంగా పెద్ద కుట్ర. రావణుడు లేదా మరొక రాక్షసుడు పంచవటికి చేరవచ్చు. నేను త్వరగా తిరిగి వెళ్లాలి” అని ఆయన ఆలోచించాడు. మారీచుని సంహరించిన రాముడు వెంటనే పర్ణశాల వైపు తిరుగు ప్రయాణం ప్రారంభించాడు. కానీ అడవి దూరం తక్కువ కాదు. కుట్ర తన తదుపరి ఘట్టాన్ని పంచవటిలో ప్రారంభించబోతోంది.
పంచవటిలో సీత, లక్ష్మణుడు రాముని కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు. సీత మొదట ఆ మృగాన్ని పట్టుకుని రాముడు తిరిగి వస్తాడని ఆశించింది. ఆ మృగం ఎంత అందంగా ఉందో ఆమె మనస్సులో ఇంకా మెరిసి ఉండొచ్చు. కానీ సమయం గడిచింది. రాముడు తిరిగి రాలేదు. అడవి లోతుల నుండి సాధారణంగా వినిపించే పక్షుల ధ్వని, గాలి శబ్దం తప్ప మరేమీ వినిపించలేదు. లక్ష్మణుడు మాత్రం అప్రమత్తంగా ఉన్నాడు. అతనికి మృగం మాయ అని మొదటి నుంచే అనిపించింది. రాముడు దానిని సంహరించి తిరిగి వస్తాడని అతనికి నమ్మకం ఉంది. అతను సీతకు ధైర్యం చెబుతూ పర్ణశాల చుట్టూ గమనిస్తున్నాడు. అంతలోనే ఆ భయంకరమైన కేక వినిపించింది — “హా సీతా! హా లక్ష్మణా!” స్వరం రామునిదిగా అనిపించింది. బాధతో నిండిన ఆ కేక సీత హృదయాన్ని చీల్చింది.
సీత ఒక్కసారిగా వణికిపోయింది. ఆమె ముఖం తెల్లబడింది. “లక్ష్మణా! వినావా? అది రాముని స్వరం. ఆయన ప్రమాదంలో ఉన్నారు. ఆయన మనల్ని పిలుస్తున్నారు. వెంటనే వెళ్లు. ఆయనకు సహాయం చేయు” అని ఆత్రంగా చెప్పింది. సీతకు ఆ క్షణంలో ధర్మవిచక్షణ కన్నా ప్రేమభయం ముందుకొచ్చింది. రాముడు ప్రమాదంలో ఉన్నాడనే అనుమానం ఆమెను తట్టుకోనివ్వలేదు. భార్య హృదయం ప్రియభర్త బాధస్వరాన్ని విన్నప్పుడు, అది నిజమా మాయా అన్నది ఆలోచించడానికి సమయం తీసుకోదు. ఆమెకు కనిపించింది ఒక్కటే — రాముడు ప్రమాదంలో ఉన్నాడు. వెంటనే లక్ష్మణుడు వెళ్లాలి. ఆమె స్వరం భయం, కన్నీరు, ఆజ్ఞ, వేడుకోలు అన్నీ కలిపి ఉంది.
లక్ష్మణుడు మాత్రం ఆ స్వరం విన్న వెంటనే అర్థం చేసుకున్నాడు. “ఇది రాముని స్వరం కాదు. ఇది రాక్షసమాయ. అన్నయ్యను ఎవ్వరూ సులభంగా జయించలేరు. రాముడు ప్రమాదంలో పడి ఇలా కేకలు వేయడు. దేవతలు, దానవులు, రాక్షసులు కలిసి వచ్చినా ఆయనను జయించలేరు. మీరు భయపడవద్దు” అని సీతను ధైర్యపరచాడు. లక్ష్మణుని మాటల్లో ధర్మవిశ్వాసం ఉంది. అతనికి రాముని శౌర్యంపై సంపూర్ణ నమ్మకం. అతను రాముని ఆజ్ఞను గుర్తుంచుకున్నాడు — “సీతను కాపాడు.” ఆ ఆజ్ఞను విడిచి వెళ్లడం అతనికి తప్పు. అతని పరిస్థితి అత్యంత కఠినం. ఒక వైపు సీత ఆత్రంగా రాముని వద్దకు వెళ్లమంటోంది. మరో వైపు రాముని స్పష్టమైన ఆజ్ఞ అతన్ని పర్ణశాల వద్దనే ఉంచుతోంది. ఇదే లక్ష్మణుని ధర్మసంకటము.
సీత భయం తగ్గలేదు. ఆమె మళ్లీ చెప్పింది: “లక్ష్మణా, నీవు ఎందుకు నిలబడి ఉన్నావు? రాముడు ఆర్తిగా పిలిచాడు. నీ అన్న ప్రమాదంలో ఉన్నాడు. నీవు వెంటనే వెళ్లాలి. నేను చెప్పేది వినడం లేదా?” లక్ష్మణుడు మరింత వినయంగా అన్నాడు: “అమ్మా, దయచేసి శాంతించండి. అది రాముని స్వరం కాదు. మారీచుడు వంటి రాక్షసులు మాయాస్వరాలు చేయగలరు. అన్నయ్యకు ఏ ప్రమాదమూ లేదు. నాకు ఆయన ఆజ్ఞ సీతామాతను కాపాడమని. నేను ఇక్కడి నుండి వెళ్లకూడదు. మీరు రక్షణలో ఉండటం ఆయన మొదటి ఆజ్ఞ.” ఇది నిజమైన ధర్మసమాధానం. కానీ భయంతో కలత చెందిన మనస్సుకు వివేకమాట కఠినంగా అనిపిస్తుంది. సీతకు లక్ష్మణుని శాంతత క్రూరంగా అనిపించింది. “రాముడు ప్రమాదంలో ఉన్నప్పుడు ఇతడు ఎందుకు ఇంత ప్రశాంతంగా ఉన్నాడు?” అనే అనుమానం ఆమె హృదయంలో మెదిలింది.
భయం కొన్ని క్షణాల్లో మన మాటలను కఠినంగా చేస్తుంది. సీత సాధారణంగా మృదువైనది, ధర్మవంతురాలు, లక్ష్మణునిపై మాతృస్నేహం కలిగినది. కానీ ఆ క్షణంలో రాముని ప్రాణభయం ఆమెను కలవరపెట్టింది. ఆమె లక్ష్మణునిపై అన్యాయమైన మాటలు పలికింది. “లక్ష్మణా, నీవు ఎందుకు వెళ్లడం లేదు? నీ మనస్సులో ఏదైనా దురాలోచన ఉందా? రామునికి ప్రమాదం వచ్చినప్పుడు నీవు ఆనందిస్తున్నావా? ఆయన లేకపోతే నన్ను పొందాలనే ఆశనా? లేక భరతునితో కలిసి ఏదైనా కుట్రనా?” అనే విధంగా ఆమె కఠినంగా మాట్లాడింది అని కథలో భావం వస్తుంది. ఈ మాటలు సీత స్వభావానికి సహజమైనవి కావు. అవి భయంతో, రామవియోగభ్రాంతితో, మాయాస్వరపు ప్రభావంతో బయటపడ్డాయి. అయినా ఆ మాటలు లక్ష్మణుని హృదయాన్ని బాణాల్లా గుచ్చాయి.
లక్ష్మణుడు ఆ మాటలు విని కదిలిపోయాడు. అతనికి సీతామాతపై అపారమైన గౌరవం. ఆమెను తల్లిగా భావించినవాడు. సుమిత్ర తల్లి చెప్పిన మాట అతని హృదయంలో ఉంది — “రాముణ్ణి తండ్రిగా, సీతను తల్లిగా భావించు.” అలాంటి సీత తనపై ఇలాంటి అనుమానం వ్యక్తం చేయడం అతనికి అసహనీయమైన దుఃఖం. కానీ అతను కోపంతో ప్రతిస్పందించలేదు. అతని కన్నీళ్లు లోపలే నిలిచాయి. అతను అన్నాడు: “అమ్మా, మీరు చెప్పిన మాటలు నాకు అర్హమైనవి కావు. నేను రాముని సేవకుడిని. మీ పాదాలను తల్లిపాదాలుగా భావిస్తాను. నాకు మీపై ఎలాంటి దురాలోచన లేదు. అన్నయ్యకు ప్రమాదం రావడం అసాధ్యం. అయినా మీరు ఇంత ఆజ్ఞాపిస్తే, నేను వెళ్లక తప్పదు. కానీ మీరు పర్ణశాల విడవకండి. జాగ్రత్తగా ఉండండి.” ఈ మాటల్లో బాధ, వినయం, విధేయత అన్నీ ఉన్నాయి.
ఇక్కడ లక్ష్మణుని ధర్మసంకటము మరింత తీవ్రమవుతుంది. రాముని ఆజ్ఞను పాటిస్తే సీత కోపంతో, భయంతో తట్టుకోలేకపోతుంది. సీత ఆజ్ఞను పాటిస్తే రాముని ఆజ్ఞను అతిక్రమించినట్లవుతుంది. అతను ఏది ఎంచుకున్నా బాధే. కానీ సీత తనను అనుమానిస్తూ, రాముని ప్రాణంపై ఆర్తిగా కేకలు వేస్తున్నప్పుడు, ఆమెను బలవంతంగా ఆపడం అతనికి సాధ్యం కాలేదు. ఆమె మాటలు అన్యాయమైనవని తెలిసినా, ఆమె భయం నిజమైనదని అతను గ్రహించాడు. ఆమె రాముని ప్రేమలో కలవరపడుతోంది. కాబట్టి అతను వెళ్లాలని నిర్ణయించాడు. కొన్ని సంప్రదాయాల్లో లక్ష్మణుడు వెళ్లే ముందు పర్ణశాల చుట్టూ రక్షణ రేఖ గీసాడని ప్రసిద్ధి. వాల్మీకి రామాయణంలో ఆ రేఖ ఘట్టం స్పష్టంగా లేకపోయినా, ప్రజాప్రచారంలో అది లక్ష్మణుని రక్షణసంకల్పానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. భావం ఏమిటంటే — లక్ష్మణుడు వెళ్లినా, సీత భద్రత కోసం చివరి జాగ్రత్త తీసుకున్నాడు.
లక్ష్మణుడు చివరిసారి సీతను చూసాడు. అతని ముఖంలో దుఃఖం, ఆందోళన. “అమ్మా, నేను అన్నయ్యను చూసి వెంటనే తిరిగి వస్తాను. దయచేసి ఒంటరిగా బయటకు రావద్దు. ఎవరైనా విచిత్రంగా వచ్చినా జాగ్రత్తగా ఉండండి” అని చెప్పి అడవిలోకి బయలుదేరాడు. అతని ప్రతి అడుగూ భారంగా ఉంది. అతను రాముని వైపు వెళ్తున్నాడు, కానీ సీతను ఒంటరిగా వదిలి వెళ్తున్నాడు. ఈ క్షణమే రావణుని కుట్రకు కావలసిన అవకాశం. రాముడు దూరంగా ఉన్నాడు. లక్ష్మణుడు ఇప్పుడు వెళ్తున్నాడు. సీత పర్ణశాల వద్ద ఒంటరిగా మిగిలింది. మాయాస్వరం తన పని చేసింది. మారీచుడు చనిపోయినా, అతని చివరి కేక విధి చక్రాన్ని కదిలించింది.
రాముడు ఈలోపు మారీచుని సంహరించి పంచవటి వైపు త్వరగా వస్తున్నాడు. మార్గమధ్యంలో అతని మనస్సు కలత చెందింది. మారీచుడు తన స్వరంలో కేక వేసిన విషయం ఆయనకు తెలుసు. “సీతా, లక్ష్మణులు ఆ స్వరాన్ని విని ఏమనుకుంటారో? లక్ష్మణుడు జ్ఞానవంతుడు. అతను మాయ అని గ్రహిస్తాడు. కానీ సీత భయపడవచ్చు. ఆమె ఒత్తిడితో లక్ష్మణుడు పర్ణశాల విడిచి వచ్చి ఉండవచ్చు. అప్పుడు సీత ఒంటరిగా ఉంటుంది. ఇది రావణుని కుట్ర అయితే ప్రమాదం పెద్దది” అని రాముడు ఆలోచించాడు. ఆయన అడుగులు వేగంగా పంచవటి వైపు పరిగెత్తాయి. ధర్మపురుషుడికి కూడా ప్రియమైనవారి భద్రతపై ఆందోళన ఉంటుంది. రాముడు ఇప్పుడు యుద్ధవీరుడు కాదు; భార్యను కాపాడుకోవాలని ఆత్రంగా పరిగెత్తే భర్త.
పంచవటిలో సీత ఒంటరిగా మిగిలిన క్షణం అత్యంత కీలకం. ఇంతవరకు ఆమె రాముని సమీపంలో లేదా లక్ష్మణుని రక్షణలోనే ఉంది. విరాధుడు వచ్చినప్పుడు రామలక్ష్మణులు ఉన్నారు. శూర్పణఖ దూకినప్పుడు రామలక్ష్మణులు ఉన్నారు. ఖరదూషణ యుద్ధంలో లక్ష్మణుడు ఆమెకు రక్షణగా ఉన్నాడు. ఇప్పుడు మొదటిసారి కుట్ర వల్ల ఇద్దరూ దూరమయ్యారు. ఇదే రావణుడు ఎదురుచూసిన అవకాశం. అతడు సన్యాసివేషంలో రావబోతున్నాడు. బాహ్యంగా యాచకుడు, అంతరంగంగా అపహారకుడు. ఇక్కడ మాయ యొక్క రెండవ రూపం కనిపిస్తుంది. ముందు బంగారు మృగం రూపంలో అందంగా వచ్చింది. ఇప్పుడు సన్యాసి రూపంలో పవిత్రంగా వస్తుంది. మాయకు రెండు ముఖాలు — ఆకర్షణ మరియు మోసపూరిత పవిత్రత.
ఈ ఘట్టం మనకు చాలా లోతైన పాఠాలు ఇస్తుంది. మొదట, మాయ కేవలం వస్తువుల రూపంలో కాదు, స్వరాల రూపంలో కూడా వస్తుంది. మారీచుని “హా సీతా! హా లక్ష్మణా!” అనే కేక భయాన్ని ఉపయోగించింది. రెండవది, భయం మన వివేకాన్ని కదిలిస్తుంది. సీత ధర్మస్వరూపిణి అయినప్పటికీ, రాముని ప్రాణభయంతో లక్ష్మణునిపై కఠినమాటలు పలికింది. ఇది ఆమె స్వభావదోషంగా కాక, ఆ క్షణంలోని మానవ కలవరంగా చూడాలి. మూడవది, సేవకధర్మం కొన్నిసార్లు అసాధారణమైన సంకటాన్ని తెస్తుంది. లక్ష్మణుడు రాముని ఆజ్ఞ, సీత ఆజ్ఞ మధ్య చీలిపోయాడు. నాలుగవది, దుష్టకుట్ర విజయవంతం కావడానికి పెద్ద శక్తి అవసరం కాకపోవచ్చు; మన మధ్య అనుమానం, భయం, ఆవేశం చాలు. రావణుని కుట్రలో బంగారు మృగం, మాయాస్వరం, భావోద్వేగ కలత — ఇవే ప్రధాన సాధనాలు.
ఇంకా ఒక పాఠం — అనుమానం వచ్చినప్పుడు మృదువుగా మాట్లాడాలి. సీత కఠినమాటలు పలికింది; లక్ష్మణుడు బాధపడ్డాడు. కానీ అతను ప్రతిగా కఠినంగా మాట్లాడలేదు. తన గౌరవాన్ని కాపాడుకుంటూనే ఆమెను తల్లిగా గౌరవించాడు. ఇది లక్ష్మణుని మహిమ. అవమానాన్ని భరించడం, ఆజ్ఞను పాటించడం, బాధలో కూడా సేవభావం విడవకపోవడం అతనిలో కనిపిస్తుంది. సీత మాటలు అతనికి గాయమైనా, అతను ఆమె రక్షణ కోసం చివరి జాగ్రత్తలు చెప్పి వెళ్లాడు. నిజమైన సేవ అంటే ప్రశంసలు వచ్చినప్పుడు మాత్రమే కాదు, అపార్థం వచ్చినప్పటికీ ధర్మాన్ని విడవకపోవడం.
మారీచుని చివరి కేకతో రామాయణం తన అత్యంత దుఃఖభరిత ఘట్టానికి అంచున నిలిచింది. రాముడు దూరంలో ఉన్నాడు. లక్ష్మణుడు ఇప్పుడు పర్ణశాల విడిచి వెళ్లాడు. సీత ఒంటరిగా ఉంది. రావణుడు సమీపంలో ఉంది. ప్రకృతి కూడా ఆ క్షణంలో గంభీరంగా మారి ఉండాలి. గాలి మెల్లగా ఆగినట్టుండాలి. పక్షులు నిశ్శబ్దంగా ఉండి ఉండాలి. గోదావరి ప్రవాహం కూడా ఒక దుఃఖసాక్షిలా మృదువుగా వినిపించి ఉండాలి. కొద్దిసేపట్లో ఒక సన్యాసి వేషంలో రావణుడు పర్ణశాల ముందు ప్రత్యక్షమవుతాడు. సీత అతిథిధర్మంతో అతనిని గౌరవిస్తుంది. ఆ గౌరవాన్నే రావణుడు దుర్వినియోగం చేస్తాడు. ఇదే అధర్మం యొక్క మరొక రూపం — పవిత్రమైన అతిథిసత్కారాన్ని అపహరణకు అవకాశంగా మార్చడం.
ఇలా రాముడు బంగారు మృగాన్ని వెంబడించి దూరంగా వెళ్లి, అది మారీచుని మాయారూపమని గ్రహించి బాణంతో సంహరించాడు. మరణసమయంలో మారీచుడు రాముని స్వరంలో “హా సీతా! హా లక్ష్మణా!” అని కేక వేసాడు. ఆ స్వరం పంచవటికి చేరి సీత హృదయాన్ని కలవరపరిచింది. లక్ష్మణుడు అది మాయాస్వరమని చెప్పి, రాముని శౌర్యంపై నమ్మకం ఉంచమని వివరించినా, సీత భయంతో అతన్ని వెంటనే రాముని వద్దకు వెళ్లమని ఒత్తిడి చేసింది. ఆమె కఠినమాటలతో బాధపడ్డ లక్ష్మణుడు, రాముని ఆజ్ఞను వదిలి వెళ్లాల్సిన ధర్మసంకటంలో పడిపోయాడు. చివరకు సీతను జాగ్రత్తగా ఉండమని చెప్పి రాముని వెతుక్కునేందుకు బయలుదేరాడు. పంచవటిలో సీత ఒంటరిగా మిగిలింది. తదుపరి భాగంలో రావణుడు సన్యాసివేషంలో రావడం, సీత అతిథిధర్మంతో ఆహ్వానించడం, రావణుడు తన అసలురూపాన్ని వెల్లడించి సీతను అపహరించడం గురించి తెలుసుకుందాం.
