కౌసల్యాదేవి వద్దకు వెళ్లి అరణ్యవాస విషయాన్ని తెలిపిన తరువాత, రాముడు సీతాదేవి వద్దకు వెళ్లాడు. ఇప్పటివరకు రాముడు ఎదుర్కొన్న ప్రతి క్షణం హృదయాన్ని పరీక్షించింది. కోపభవనంలో కైకేయి నోట తనకు అరణ్యవాసం నిర్ణయించబడినట్టు విన్నాడు. తండ్రి దశరథుడు మాటరాని దుఃఖంలో కరిగిపోతున్నాడు. తల్లి కౌసల్య తన ఆనందం ఒక్కసారిగా దుఃఖంగా మారడంతో విలపించింది. లక్ష్మణుడు అన్యాయాన్ని సహించలేక ఆగ్రహంతో రగిలిపోయాడు. ఈ అన్నింటిలో రాముడు పర్వతంలా నిలిచాడు. కానీ ఇప్పుడు అతను సీతకు చెప్పవలసినది అతని హృదయానికి మరొక కఠినమైన పని. సీత అతని భార్య. అతని సహధర్మచారిణి. ఆమెను ప్రేమతో, గౌరవంతో చూసే రాముడు, ఆమెను అరణ్యపు కష్టాల్లోకి తీసుకువెళ్లడం సరి కాదని భావించాడు. తనకు తండ్రి మాట తప్పనిసరి; కానీ సీతకు అదే కష్టం రావలసిన అవసరం లేదని అతను భావించాడు.
ఆ సమయంలో సీతాదేవి రాముని యువరాజ్యాభిషేకం కోసం సిద్ధమై ఉండవచ్చు. రాజభవనంలో అభిషేక మంగళం జరుగబోతోందనే వార్తతో ఆమె హృదయం ఆనందంగా ఉండాలి. తన భర్త రాజ్యాధికారాన్ని స్వీకరించబోతున్నాడు; తాను అతనితో పాటు ధర్మపాలనలో భాగమవుతానని ఆమె భావించి ఉండవచ్చు. కానీ రాముడు ఆమె ముందుకు వచ్చినప్పుడు అతని ముఖంలో వింత గంభీరతను గమనించింది. ఆయన ఎప్పుడూ ప్రశాంతుడే, కానీ ఆ రోజు ఆ ప్రశాంతతలో ఒక కఠిన నిర్ణయపు నీడ ఉంది. సీత రాముణ్ణి చూసి వెంటనే అతని మనస్సులో ఏదో భారముందని గ్రహించింది. భార్యకు భర్త ముఖం చదవడం సహజం. మాట పలకకముందే హృదయస్థితి అర్థమవుతుంది. సీత వినయంగా అడిగింది: “ప్రభూ, మీ ముఖంలో ఈ గంభీరత ఎందుకు? అభిషేక సమయం దగ్గరపడుతోంది. కానీ మీరు ఆనందంగా కనిపించడం లేదు. ఏదైనా జరిగింది?”
రాముడు సీతను మృదువుగా చూశాడు. ఆమెకు ఈ వార్త చెప్పడం అతనికి సులభం కాదు. అయినా నిజం దాచడం అతని స్వభావం కాదు. అతను శాంతంగా అన్నాడు: “సీతా, నేడు నా యువరాజ్యాభిషేకం జరగదు. తండ్రి ఒకప్పుడు కైకేయి తల్లికి రెండు వరాలు ఇచ్చారు. ఆమె ఇప్పుడు ఆ వరాలు కోరింది. మొదటి వరంగా భరతుడు యువరాజు కావాలి. రెండవ వరంగా నేను పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అరణ్యానికి వెళ్లాలి. తండ్రి మాట నిలబడాలి. కాబట్టి నేను ఈరోజే అరణ్యానికి బయలుదేరబోతున్నాను.” ఈ మాటలు వినగానే సీత హృదయం కదిలినా, ఆమె తనను తాను స్థిరంగా నిలబెట్టుకుంది. ఆమెకు రాముని స్వభావం తెలుసు. ఆయన తండ్రి మాట కోసం ప్రాణాలైనా వదిలేస్తాడు. కాబట్టి ఆయన ఈ నిర్ణయం మార్చుకోరని ఆమె గ్రహించింది.
రాముడు వెంటనే తన ఉద్దేశాన్ని వివరించాడు. “సీతా, నీవు అయోధ్యలోనే ఉండాలి. నేను అరణ్యానికి వెళ్తాను. అక్కడ జీవితం చాలా కఠినం. రాజమందిరంలోని సౌకర్యాలు ఉండవు. పట్టు వస్త్రాలు ఉండవు. రుచికరమైన భోజనం ఉండదు. మృగాలు, సర్పాలు, రాక్షసులు, ముల్లు, రాళ్లు, గాఢమైన అడవులు ఉంటాయి. వర్షం, వేడి, చలి అన్నీ భరించాలి. నేలపై నిద్రించాలి. ఆకులు, మూలాలు, ఫలాలు తినాలి. నీకు ఇవి తగవు. నీవు జనక మహారాజు కుమార్తె, సుకుమారి, అయోధ్యకు రాజకుమార్తె. ఇక్కడ తల్లులను సేవించు. కౌసల్యాదేవిని, కైకేయిని, సుమిత్రను గౌరవించు. భరతుడు రాజ్యాన్ని పాలిస్తాడు; అతన్ని గౌరవించు. నేను పద్నాలుగు సంవత్సరాల తరువాత తిరిగి వస్తాను. అప్పటివరకు నీవు రాజభవనంలో సురక్షితంగా ఉండాలి.”
రాముని మాటల్లో ప్రేమ ఉంది. అతను సీతను తనతో తీసుకుపోకూడదనుకోవడం ఆమెపై అనాసక్తి వల్ల కాదు; ఆమెను కాపాడాలనే భావం వల్ల. భర్తగా అతని మనస్సు, అరణ్యకష్టాల నుండి భార్యను రక్షించాలని కోరుకుంది. ఆమెకు సుఖం కలగాలని అనుకున్నాడు. కానీ సీత ఈ మాటలను విన్న వెంటనే తన ధర్మాన్ని స్పష్టంగా ప్రకటించడానికి సిద్ధమైంది. ఆమెకు రాజభోగం కన్నా భర్తసమీపమే గొప్పది. ఆమెకు రాజమహల్ కన్నా రాముని పాదాల దగ్గర అరణ్యమే ప్రియం. ఆమె రాముని మాటను వినయంతో విన్నా, ఆ నిర్ణయాన్ని అంగీకరించలేదు. ఆమె స్వరం మృదువుగానే ఉన్నా, దృఢంగా మారింది.
సీత రామునితో చెప్పింది: “ఆర్యపుత్రా, మీరు నన్ను అయోధ్యలో ఉండమంటున్నారు. కానీ భార్య భర్తను విడిచి ఎలా జీవించగలదు? వివాహ సమయంలో నా తండ్రి నన్ను మీకు సహధర్మచారిణిగా ఇచ్చారు. మీ సుఖంలోనే కాదు, మీ దుఃఖంలోనూ నేను భాగం కావాలి. రాజమందిరంలో మీరులేకుండా నాకు సుఖం లేదు. మీరు అరణ్యంలో ఉంటే నాకు అయోధ్య అరణ్యంలాంటిదే. మీరు నా పక్కన ఉంటే అరణ్యమే అయోధ్యలాంటిది. భర్త ఎక్కడ ఉంటాడో భార్యకు అదే గృహం. నేను మీతో వస్తాను.” ఈ మాటలు సీత ధర్మనిశ్చయానికి మొదటి ప్రకటన. ఆమెకు భర్తతో జీవించడం కేవలం భావోద్వేగం కాదు; అది ఆమె వివాహధర్మం.
రాముడు మళ్లీ ఆమెను సమాధానపరిచే ప్రయత్నం చేశాడు. అతనికి సీత కష్టాలు పడడం భరించలేని విషయం. “సీతా, నీ ప్రేమ నాకు తెలుసు. కానీ అరణ్యం నీ ఊహలో ఉన్నంత సులభం కాదు. అడవిలో పులులు గర్జిస్తాయి. ఏనుగులు తిరుగుతాయి. రాక్షసులు మాయగా వస్తారు. నీకు అలవాటు లేని ఆహారం తినాలి. మృదువైన మంచాలు ఉండవు. ముల్లుల నేలపై నడవాలి. రాత్రి చీకటిలో భయం ఉంటుంది. నీ సుకుమార పాదాలు రాళ్లను, ముల్లులను ఎలా భరిస్తాయి? నీకు ఏదైనా కష్టం వస్తే నేను తట్టుకోలేను. అందుకే నీవు ఇక్కడే ఉండాలి” అని అన్నాడు. ఈ వివరణలో భర్త ప్రేమ, రక్షణ భావం, అరణ్యవాస్తవికత అన్నీ ఉన్నాయి.
సీత ఈ మాటలకు మరింత గంభీరంగా సమాధానం ఇచ్చింది. “ప్రభూ, మీరు చెప్పిన కష్టాలు నాకు కష్టాలుగా అనిపించవు. మీతో పాటు ముల్లులపై నడిచినా అది నాకు పుష్పశయ్య లాంటిది. మీతో పాటు మూలఫలాలు తిన్నా అది నాకు అమృతం. మీరులేక రాజభోగం నాకెందుకు? రాజభవనంలో బంగారు మంచం ఉన్నా, మీరు అరణ్యంలో నేలపై నిద్రిస్తే ఆ మంచం నాకు అగ్నిలా ఉంటుంది. నేను మీ భార్యను. మీకు వచ్చిన వ్రతం నాకు కూడా వర్తిస్తుంది. మీరు అరణ్యానికి వెళ్తే నేను మీతో రావడం నా ధర్మం.” సీత మాటల్లో భర్తపట్ల ప్రేమ మాత్రమే కాదు; తన స్థానం గురించి స్పష్టమైన అవగాహన ఉంది. ఆమె తనను బలహీనురాలిగా చూడమని కోరడం లేదు. ఆమె కష్టాన్ని పంచుకునే హక్కును కోరుతోంది.
ఇక్కడ సీతాదేవి వ్యక్తిత్వం గొప్పగా ప్రత్యక్షమవుతుంది. ఆమె రాముని వెనుక నడిచే మౌనస్త్రీ మాత్రమే కాదు; ధర్మాన్ని అర్థం చేసుకున్న, తన స్థానం స్పష్టంగా తెలిసిన, తన నిర్ణయాన్ని ధైర్యంగా చెప్పగల మహాసతీ. ఆమె వినయం బలహీనత కాదు. ఆమె మృదుత్వం నిర్ణయహీనత కాదు. భర్తను అనుసరించడం ఆమెకు బలవంతం కాదు; అది ఆమె స్వచ్ఛంద ధర్మనిశ్చయం. ఆమె రాజమందిరంలో ఉండి సుఖపడే అవకాశాన్ని వదులుతోంది. భవిష్యత్తు కష్టాలు తెలిసినా రామునితో వెళ్లాలని పట్టుదల చూపుతోంది. ఇది సీతా మహిమలో ఒక ముఖ్యమైన దశ.
సీత మరింతగా తన వాదనను బలపరిచింది. “నా తండ్రి నన్ను మీకు ఇచ్చినప్పుడు, నేను మీ జీవితంలో భాగం అయ్యాను. తండ్రి గృహం గతమైంది; భర్తగృహమే నా వర్తమానం. ఇప్పుడు మీ గృహం అరణ్యమైతే, అది నా గృహం కూడా. మీరు నన్ను విడిచి వెళ్తే, నేను జీవించలేను. మీరులేని అయోధ్య నాకు శూన్యం. మీరు నన్ను తీసుకెళ్లకపోతే నేను ప్రాణాలు విడిచిపెడతాను” అనే భావంతో ఆమె దృఢంగా చెప్పింది. ఈ మాటలు రాముణ్ణి లోతుగా తాకాయి. సీత తనతో రావడం కేవలం భావోద్వేగపు తొందర కాదు; అది అచంచలమైన సంకల్పం అని ఆయన గ్రహించాడు.
రాముడు ఇంకా చివరి ప్రయత్నం చేశాడు. “సీతా, నేను నిన్ను ప్రేమిస్తున్నాను కాబట్టి ఆపుతున్నాను. నీకు కష్టం రాకూడదనుకుంటున్నాను. అరణ్యంలో నేను క్షత్రియుడిగా, వనవాసిగా ఉండాలి. ప్రతిరోజూ ప్రమాదం ఉండవచ్చు. నీవు ఇక్కడ ఉంటే తల్లులను సేవిస్తూ సురక్షితంగా ఉండగలవు. నేను తిరిగి వచ్చినప్పుడు మళ్లీ కలిసి జీవిస్తాం” అని చెప్పాడు. కానీ సీతకు ఈ వాదన సరిపోలేదు. ఆమెకు సురక్షితమైన ఒంటరితనం కన్నా ప్రమాదమున్న సహవాసం ప్రియం. ఆమె తన ధర్మాన్ని మరింత లోతుగా వివరించింది: “భర్తను విడిచి సుఖంగా ఉండడం భార్యకు మహాపాపం. నేను మీ పక్కన ఉండకపోతే నా జీవితం అర్థరహితం. మీ బాధలో నేను భాగం కాకపోతే సహధర్మచారిణి అనే పేరుకు అర్థం ఏమిటి?”
సీత మాటల్లో మరొక సున్నితమైన భావం ఉంది. ఆమె అరణ్యాన్ని భయంగా చూడలేదు. ప్రకృతిని ప్రేమగా స్వీకరించడానికి సిద్ధంగా ఉంది. “నేను మీతో కలిసి అడవిలో పూలు చూస్తాను. నదీతీరాల్లో సంచరిస్తాను. ఋషుల ఆశ్రమాలను దర్శిస్తాను. మూలఫలాలతో జీవిస్తాను. మీకు సేవ చేస్తాను. మీ పక్కన ఉంటే ఇవన్నీ నాకు ఆనందకరమే” అనే భావం ఆమె మాటల్లో కనిపిస్తుంది. రాజకుమార్తెగా పెరిగిన సీత, రాజభోగాలను బలంగా పట్టుకోలేదు. ఆమెకు భర్తసన్నిధి సర్వస్వం. ఆమె అంతరంగంలో ఉన్న భూమాత స్వభావం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — ఎలాంటి నేల అయినా స్వీకరించే సహనం, కష్టాన్ని పుణ్యంగా మార్చే శక్తి.
రాముడు చివరకు సీత దృఢనిశ్చయాన్ని అంగీకరించాడు. అతను ఆమెను ఆపడం ప్రేమతో చేశాడు; ఆమె రావడం ధర్మంతో కోరుతోంది అని గ్రహించాడు. ఆమెను బలవంతంగా అయోధ్యలో ఉంచడం సరైనది కాదని అర్థం చేసుకున్నాడు. ఆయన అన్నాడు: “సీతా, నీ ధర్మనిశ్చయం నాకు తెలిసింది. నీవు నా జీవితంలో నిజమైన సహచరివి. నన్ను విడిచి ఉండలేవు అని చెప్పిన నీ మాటలు పవిత్రమైనవి. నీవు నాతో రావచ్చు. కానీ అరణ్యానికి తగిన విధంగా సిద్ధం కావాలి. ఆభరణాలు, రాజసుఖాలపై ఆసక్తి విడవాలి. వల్కలాలు ధరించాలి. మూలఫలాలతో జీవించాలి. ఋషుల ఆశ్రమాలలో వినయంతో ఉండాలి.” సీత ఈ మాటలు వినగానే సంతోషించింది. ఆమెకు రాజ్యాన్ని కోల్పోయిన బాధ కంటే, రామునితో రావడానికి అనుమతి లభించిన ఆనందం ఎక్కువ.
ఈ ఘట్టంలో సీతారాముల సంబంధం మరింత స్పష్టమవుతుంది. రాముడు ధర్మాన్ని ముందుకు పెడతాడు. సీత కూడా అదే ధర్మాన్ని తన జీవితంలో స్వీకరిస్తుంది. ఇద్దరిలో ప్రేమ ఉంది, కానీ అది ధర్మానికి విరుద్ధంగా కాదు. రాముడు సీతను కాపాడాలనుకున్నాడు; సీత రాముడితో బాధ పంచుకోవాలనుకుంది. చివరకు రాముడు ఆమె ధర్మస్వాతంత్ర్యాన్ని గౌరవించాడు. ఇది చాలా ముఖ్యమైన అంశం. సీతను బలహీనురాలిగా కాక, తన నిర్ణయం తీసుకోగల సహచరిగా రాముడు స్వీకరించాడు. అందుకే సీత రామాయణంలో కేవలం రక్షించబడే పాత్ర కాదు; ధర్మాన్ని నిలబెట్టే పాత్ర.
ఇంతలో లక్ష్మణుడు కూడా తన నిర్ణయంతో రాముని వద్దకు వచ్చాడు. అతను అన్నాడు: “అన్నయ్యా, నేను కూడా మీతో వస్తాను. మీరు అరణ్యానికి వెళ్తే నేను అయోధ్యలో ఉండలేను. నేను మీకు సేవ చేస్తాను. కట్టెలు తెస్తాను. నీళ్లు తెస్తాను. పర్ణశాల నిర్మిస్తాను. రాక్షసులు, మృగాలు, ప్రమాదాలు ఏవి వచ్చినా అడ్డుకుంటాను. మీరు సీతతో కలిసి ధర్మవ్రతంలో ఉండండి; నేను మీ రక్షణలో ఉంటాను.” లక్ష్మణుని మాటల్లో ప్రేమ, సేవ, కర్తవ్యనిశ్చయం కనిపించింది. రాముడు మొదట అతనిని కూడా ఆపాలని ప్రయత్నించాడు. “లక్ష్మణా, తల్లులను సేవించు. అయోధ్యలో ఉండి పెద్దలను చూసుకో” అని చెప్పాడు. కానీ లక్ష్మణుని నిర్ణయం కూడా సీతలాగే దృఢమైనది. రాముని లేక అతనికి జీవితం లేదు. చివరకు రాముడు లక్ష్మణుని అనుమతించాడు.
ఈ మూడు సంకల్పాలు కలిసి అరణ్యయాత్రకు రూపం ఇచ్చాయి — రాముని తండ్రి వాక్యపాలన, సీత సహధర్మచారిణి ధర్మం, లక్ష్మణుని అన్నసేవ. రామాయణంలో అరణ్యవాసం కేవలం శిక్ష కాదు; ఈ మూడు ధర్మాల మహాయాత్ర. రాముడు రాజ్యాన్ని వదులుతున్నాడు. సీత రాజసుఖాన్ని వదులుతోంది. లక్ష్మణుడు భార్య ఊర్మిళను, కుటుంబసుఖాన్ని, రాజమందిరాన్ని వదులుతున్నాడు. ముగ్గురూ వేర్వేరు కారణాలతో వస్తున్నా, వారి లక్ష్యం ఒకటే — ధర్మం. ఈ అరణ్యయాత్రలోనే రామాయణం లోతైన మానవత్వం, త్యాగం, ప్రేమ, పరీక్షలు అన్నీ వికసిస్తాయి.
సీత తన ఆభరణాలు, ధనం, రాజసామగ్రి గురించి ఆసక్తి చూపలేదు. కానీ అరణ్యానికి వెళ్లే ముందు బ్రాహ్మణులకు, సేవకులకు దానం చేయాలని రాముడు నిర్ణయించాడు. రాజ్యాభిషేకం కోసం సిద్ధమైన సంపద ఇప్పుడు త్యాగయాత్రకు ముందు దానంగా మారబోతోంది. ఇది రాముని అనాసక్తిని చూపిస్తుంది. సంపద తనది కాదు; అది ధర్మకార్యానికి ఉపయోగపడాలి. సీత కూడా తన ఆభరణాలను దానం చేయడానికి సిద్ధమైంది. త్వరలో వారు పట్టు వస్త్రాలను విడిచి వల్కలాలు ధరించాలి. అయోధ్య ప్రజలు ఇది తెలిసినప్పుడు వారి హృదయాలు పగిలిపోతాయి. కానీ ఈ క్షణంలో గృహాంతరంలో సీత తన నిర్ణయాన్ని ప్రకటించి, రాముని అరణ్యయాత్రకు సహచరిగా నిలిచింది.
సీతా ధర్మనిశ్చయం మనకు నేటికీ గొప్ప పాఠం ఇస్తుంది. దాంపత్యం అంటే కేవలం సుఖాన్ని పంచుకోవడం కాదు. కష్టాన్ని కూడా పంచుకోవడం. ప్రేమ అంటే సౌకర్యంలో ఉండటం కాదు; అవసరమైనప్పుడు సౌకర్యాన్ని వదలి తోడుగా నిలవడం. అయితే ఈ తోడ్పాటు అంధానుసరణం కాదు. సీత రాముని మాటకు వెంటనే తలవంచలేదు. తన ధర్మాన్ని తర్కంతో, గౌరవంతో, దృఢత్వంతో వివరించింది. రాముడు ఆమె మాటను గౌరవించి అంగీకరించాడు. ఇది పరస్పర గౌరవంతో కూడిన దాంపత్యం. అందుకే సీతారాములు యుగయుగాలకు ఆదర్శదంపతులు.
ఇలా రాముడు సీతకు అరణ్యవాస వార్త చెప్పాడు. ఆమెను అయోధ్యలో ఉండమని ప్రేమతో సూచించాడు. అరణ్యపు కష్టాలను వివరించాడు. కానీ సీత తన సహధర్మచారిణి ధర్మాన్ని దృఢంగా ప్రకటించింది. భర్త ఎక్కడ ఉంటే భార్యకు అదే గృహం, రాముని లేక రాజభోగం శూన్యం, అరణ్యమే తనకు మంగళం అని చెప్పింది. రాముడు ఆమె ధర్మనిశ్చయాన్ని గౌరవించి తనతో రావడానికి అనుమతించాడు. లక్ష్మణుడు కూడా అన్నసేవ కోసం అరణ్యానికి రావాలని దృఢంగా నిర్ణయించాడు. ఇప్పుడు ముగ్గురూ అరణ్యవాసానికి సిద్ధమవుతున్నారు. తదుపరి భాగంలో రాముడు దానధర్మాలు చేయడం, వల్కల వస్త్రాల ఘట్టం, కౌసల్య–సుమిత్రల చివరి ఆశీర్వాదాలు, అయోధ్య ప్రజలకు అరణ్యవాస వార్త తెలిసి కలిగిన దుఃఖం గురించి తెలుసుకుందాం.
