రామాయణం అనేది కేవలం ఒక రాజకుమారుని జీవనగాథ మాత్రమే కాదు. అది ధర్మం ఎలా ఉండాలో, మనిషి కష్టకాలంలో ఎలా నిలబడాలో, మాటకు విలువ ఏమిటో, కుటుంబ బంధాలు ఎంత పవిత్రమో, రాజధర్మం ఎంత బాధ్యతగలదో చెప్పే మహాగ్రంథం. ఈ కథలో శ్రీరాముడు దేవునిగా పూజించబడినా, వాల్మీకి మహర్షి ఆయనను ముందుగా ఒక ఆదర్శ మనిషిగా చూపించారు. అందుకే రామాయణం ప్రతి కాలానికీ కొత్తగా అనిపిస్తుంది. చిన్నవాడు చదివినా అర్థమవుతుంది, పెద్దవాడు ఆలోచించినా లోతు కనిపిస్తుంది. రాముని జీవితం మనకు “ధర్మం కోసం తన సుఖాన్ని కూడా వదులుకోవడం” అనే గొప్ప సత్యాన్ని చూపిస్తుంది. సీతమ్మవారి జీవితం పవిత్రత, సహనం, గౌరవం అనే విలువలను నేర్పిస్తుంది. లక్ష్మణుని జీవితం అన్నభక్తి, సేవ, అప్రమత్తతకు ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. భరతుడు అధికారాన్ని తృణప్రాయంగా చూసి, అన్న పాదుకలను రాజ్యసింహాసనంపై పెట్టిన మహాత్ముడు. హనుమంతుడు భక్తి, బలం, బుద్ధి, వినయము కలిసిన మహావీరుడు. ఈ మహాగాథను సరిగ్గా అర్థం చేసుకోవాలంటే, మొదట అది ఎలా ప్రారంభమైందో తెలుసుకోవాలి.
ఒకప్పుడు వాల్మీకి అనే మహర్షి ఉన్నారు. ఆయన గొప్ప తపస్వి, జ్ఞాని, శాంతస్వభావి. ఆయన ఆశ్రమం పవిత్రమైన వాతావరణంలో ఉండేది. అక్కడ శిష్యులు వేదాలు నేర్చుకుంటూ, ఋషులు తపస్సు చేస్తూ, ప్రకృతి నిశ్శబ్దంలో దైవచింతనతో జీవించేవారు. వాల్మీకి మహర్షి మనస్సులో ఒక గొప్ప ప్రశ్న పుట్టింది. ఈ ప్రపంచంలో సర్వగుణసంపన్నుడు ఎవరు? సత్యవంతుడు ఎవరు? ధర్మజ్ఞుడు ఎవరు? కృతజ్ఞుడు ఎవరు? వాగ్దానం చేస్తే నిలబెట్టుకునే వాడు ఎవరు? పరాక్రమశాలి అయినా వినయంతో ఉండే వాడు ఎవరు? కోపాన్ని జయించిన వాడు ఎవరు? అందరికీ హితం కోరే వాడు ఎవరు? ప్రజలు చూసి ఆదర్శంగా తీసుకునే మానవుడు ఎవరు? ఇలాంటి మనిషి నిజంగా భూమిపై ఉన్నాడా అని ఆయన ఆలోచించారు. ఇది సాధారణ ప్రశ్న కాదు. వాల్మీకి మహర్షి ఒక కథ కోసం అడగలేదు. మనిషి జీవితం ఎలా ఉండాలో చూపించగల మహాపురుషుడిని తెలుసుకోవాలనుకున్నారు.
అప్పుడే దైవసంకల్పంతో నారద మహర్షి వాల్మీకి ఆశ్రమానికి వచ్చారు. నారదుడు దేవలోకంలోనూ, భూలోకంలోనూ సంచరించే మహాజ్ఞాని. ఆయనకు గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తు గురించి విశాలమైన జ్ఞానం ఉంది. ఆయన రాకను చూసి వాల్మీకి మహర్షి ఎంతో గౌరవంగా స్వాగతించారు. ఆతిథ్యం ఇచ్చి, కూర్చోబెట్టి, తన మనస్సులో ఉన్న ప్రశ్నను అడిగారు. “మహర్షీ, ఈ లోకంలో సద్గుణాలు అన్నీ కలిగిన వాడు ఎవరు? సత్యం మాట్లాడేవాడు, ధర్మాన్ని కాపాడేవాడు, ప్రజలకు ప్రియమైనవాడు, తన మనస్సును జయించినవాడు, శత్రువులను జయించగలవాడు, కానీ అహంకారం లేని వాడు ఎవరు?” అని ప్రశ్నించారు. వాల్మీకి ప్రశ్న విని నారదుడు సంతోషించారు. ఎందుకంటే ధర్మస్వరూపుడైన రాముని కథను చెప్పడానికి ఇదే సరైన సమయం అని ఆయనకు తెలిసింది.
నారద మహర్షి వాల్మీకికి ఇలా చెప్పారు: “ఓ మహర్షీ, మీరు అడిగిన సర్వగుణసంపన్నుడు ఈ భూమిపై ఉన్నాడు. ఆయన ఇక్ష్వాకువంశంలో జన్మించిన రాముడు. అయోధ్య అనే మహానగరానికి రాజైన దశరథుని పెద్ద కుమారుడు. ఆయన పేరు రాముడు. ఆయన మహాబలశాలి, మహావీరుడు, ధర్మజ్ఞుడు, సత్యసంధుడు. ఆయన ప్రజలకు చంద్రునిలా శాంతిని ఇస్తాడు. యుద్ధంలో విష్ణువులా పరాక్రమం చూపుతాడు. కోపంలో కాలాగ్నిలా భయంకరుడు, కానీ సహనంలో భూమిలా స్థిరుడు. ఆయన వాక్యానికి విలువ ఉంది. ఆయన హృదయం కరుణతో నిండినది. ఆయన ముఖం చూసినవారికి ఆనందం కలుగుతుంది. ఆయనకు రాజకుమారుడిగా గర్వం లేదు; ప్రజల పట్ల ప్రేమ ఉంది. పెద్దలను గౌరవిస్తాడు, చిన్నవారిని ఆదరిస్తాడు, శత్రువులపైనా అవసరమైనంత మాత్రమె శిక్ష చూపిస్తాడు.”
నారదుడు తర్వాత రామకథను సంక్షిప్తంగా చెప్పారు. అయోధ్యలో దశరథ మహారాజుకు సంతానం లేక బాధపడిన విషయం, పుత్రకామేష్టి యాగం చేసిన విషయం, దాని ఫలంగా రాముడు, భరతుడు, లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు జన్మించిన విషయం చెప్పారు. రాముడు చిన్నప్పటి నుంచే శౌర్యం, వినయం, విద్య, నీతి, ఆయుధవిద్యలో ప్రతిభ చూపినట్లు వివరించారు. విశ్వామిత్ర మహర్షి యాగాన్ని రాక్షసుల నుండి కాపాడటానికి రామలక్ష్మణులను తీసుకెళ్లిన విషయం, తాటక వధ, మారీచుని తరిమివేయడం, సుబాహును సంహరించడం, తర్వాత మిథిలాకు వెళ్లడం, అక్కడ శివధనుస్సును విరిచి సీతమ్మవారిని వివాహం చేసుకున్న విషయం చెప్పారు. ఈ వివాహం కేవలం ఒక రాజకుటుంబ సంబంధం కాదు; భూమిపై ధర్మం మరియు పవిత్రత కలిసిన మహాసంబంధం అని అర్థమవుతుంది.
నారదుడు కథను కొనసాగిస్తూ, దశరథుడు రాముడిని యువరాజుగా పట్టాభిషేకం చేయాలనుకున్నాడు అని చెప్పారు. అయోధ్య ఆనందంతో నిండింది. కానీ అదే సమయంలో మంత్ర అనే దాసి ప్రభావంతో కైకేయి మనస్సు మారింది. ఆమె దశరథుని దగ్గర రెండు వరాలు కోరింది. భరతుడు రాజు కావాలి, రాముడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అరణ్యానికి వెళ్లాలి అని అడిగింది. దశరథుడు తన మాటకు బంధుడై బాధతో కుప్పకూలిపోయాడు. అయితే రాముడు దీనిని కోపంతో చూడలేదు. తండ్రి ఇచ్చిన మాట నిలబడాలి అని భావించి, రాజ్యాన్ని, ఐశ్వర్యాన్ని, సింహాసనాన్ని తృణప్రాయంగా వదిలి అరణ్యానికి వెళ్లడానికి సిద్ధమయ్యాడు. సీతమ్మ కూడా భర్తను విడిచి రాజభవనంలో ఉండలేనని చెప్పి వెంటపడ్డారు. లక్ష్మణుడు అన్న సేవ కోసం వారితో పాటు అడవికి వెళ్లాడు.
నారదుడు ఇంకా చెప్పారు: అరణ్యంలో రాముడు అనేక ఋషులను రక్షించాడు. రాక్షసులను శిక్షించాడు. కానీ విధి మరింత కఠినమైన పరీక్షను తెచ్చింది. శూర్పణఖ అనే రాక్షసి రావడం, ఆమె అవమానానికి ప్రతీకారంగా రావణుడు కుట్ర పన్నడం, మారీచుని బంగారు మృగంగా పంపడం, రామలక్ష్మణులు దూరమైన సమయంలో రావణుడు సీతమ్మవారిని అపహరించడం — ఇవన్నీ రామజీవితంలో మహా దుఃఖానికి కారణమయ్యాయి. సీతమ్మను వెతుకుతూ రాముడు కిష్కింధకు చేరుకున్నాడు. అక్కడ సుగ్రీవునితో స్నేహం చేశాడు. వాలి వధ జరిగింది. సుగ్రీవుడు వానరసేనను పంపాడు. హనుమంతుడు సముద్రం దాటి లంకలో సీతమ్మను కనుగొన్నాడు. తర్వాత రాముడు వానరులతో కలిసి సముద్రంపై సేతువు కట్టి లంకకు వెళ్లాడు. రావణుడితో మహాయుద్ధం చేసి, చివరికి రావణుని సంహరించి, సీతమ్మను తిరిగి పొందాడు. తర్వాత అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చి పట్టాభిషేకం పొందాడు. రామరాజ్యం ప్రారంభమైంది. ప్రజలు సుఖంగా, ధర్మంగా, భయరహితంగా జీవించారు.
నారదుడు ఈ కథను సంక్షిప్తంగా చెప్పిన తర్వాత వాల్మీకి మహర్షి హృదయం రామకథతో నిండిపోయింది. రాముడి జీవితం ఆయనను లోతుగా తాకింది. అటువంటి ఆదర్శపురుషుని కథను ప్రపంచానికి తెలియజేయాలని ఆయన మనసులో ఒక పవిత్రమైన భావం కలిగింది. నారదుడు వెళ్లిన తర్వాత కూడా వాల్మీకి ఆలోచనలు రాముని చుట్టూ తిరుగుతూనే ఉన్నాయి. “ఇంత గొప్ప ధర్మజీవితం కేవలం విన్నవారి వద్ద ఆగిపోకూడదు. భవిష్యత్తు తరాలకు ఇది మార్గదర్శకం కావాలి” అనే భావన ఆయనలో పెరిగింది.
ఒక రోజు వాల్మీకి మహర్షి తన శిష్యుడైన భరద్వాజునితో కలిసి తమసా నది తీరానికి వెళ్లారు. ఆ నది నిర్మలంగా, ప్రశాంతంగా ప్రవహిస్తోంది. చుట్టూ చెట్లు, పక్షులు, ప్రకృతి సౌందర్యం ఉన్నాయి. ఆ ప్రదేశాన్ని చూసి వాల్మీకి మహర్షి, “ఈ జలం సజ్జనుని మనస్సులా నిర్మలంగా ఉంది” అని అన్నారు. అంతలో ఆయన ఒక క్రౌంచ పక్షుల జంటను చూశారు. ఆ రెండు పక్షులు ప్రేమగా కలిసి సంచరిస్తున్నాయి. అవి ఒకదానితో ఒకటి అనురాగంతో ఉండటం చూసి మహర్షి మనసు సంతోషించింది. కాని అకస్మాత్తుగా ఒక వేటగాడు బాణం వేసి ఆ జంటలో మగపక్షిని చంపాడు. ఆ పక్షి నేలపై పడిపోయింది. దాని జత అయిన ఆడపక్షి దుఃఖంతో విలపించింది. అది భర్తను కోల్పోయిన స్త్రీలాగా అరుస్తూ తిరిగింది. ఈ దృశ్యం వాల్మీకి హృదయాన్ని కదిలించింది.
ఆ క్షణంలో వాల్మీకి మహర్షి నోట ఒక శాపవాక్యం వచ్చింది. “ఓ వేటగాడా, ప్రేమగా ఉన్న పక్షి జంటలో ఒకదాన్ని చంపావు. నీకు శాశ్వతమైన కీర్తి కలగదు” అనే భావంతో ఆయన పలికిన మాటలు సాధారణ వాక్యాలు కావు. అవి ఒక ప్రత్యేకమైన ఛందస్సులో వెలువడ్డాయి. వాల్మీకి ఆశ్చర్యపోయారు. తన నోట ఆ విధంగా లయబద్ధంగా పదాలు ఎలా వచ్చాయో ఆయన ఆలోచించారు. దుఃఖం నుండి పుట్టిన ఆ శ్లోకం కవిత్వంగా మారింది. అందుకే “శోకమే శ్లోకమైంది” అని చెప్పబడుతుంది. ఇది రామాయణ రచనకు దైవసూచనగా నిలిచింది.
ఆ తర్వాత వాల్మీకి మహర్షి ఆశ్రమానికి తిరిగి వచ్చారు. ఆయన మనస్సు ఇంకా ఆ క్రౌంచ పక్షి దుఃఖంతో, రామకథలోని సీతారాముల వియోగంతో నిండిపోయింది. అప్పుడు బ్రహ్మదేవుడు స్వయంగా ఆయన ముందుకు ప్రత్యక్షమయ్యారు. బ్రహ్మను చూసి వాల్మీకి మహర్షి నమస్కరించి భక్తితో నిలబడ్డారు. బ్రహ్మదేవుడు ఆయనకు ఆశీర్వాదం ఇచ్చి, “నీవు పలికిన ఆ శ్లోకం నా సంకల్పంతోనే నీ నోట వెలువడింది. నీవు రాముని జీవితం మొత్తం కవిత్వరూపంలో రచించు. నారదుడు చెప్పిన కథను ఆధారంగా తీసుకో. రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు, భరతుడు, రావణుడు, హనుమంతుడు, ఇతరుల మనస్సుల్లో జరిగిన విషయాలు కూడా నీకు దివ్యజ్ఞానంతో తెలుస్తాయి. నీవు రాసే రామాయణం భూమిపై నదులు, పర్వతాలు ఉన్నంతకాలం నిలిచి ఉంటుంది” అని అన్నారు.
బ్రహ్మదేవుని ఆజ్ఞ వాల్మీకి మహర్షికి మహత్తర బాధ్యతను ఇచ్చింది. ఇక ఆయన రచన కేవలం ఒక కవి రచన కాదు; అది దైవప్రేరణతో జన్మించిన ధర్మకావ్యం. వాల్మీకి మహర్షి ధ్యానం చేసి, రాముని జీవితాన్ని మొదటి నుండి చివరి వరకు దర్శించినట్లుగా తన అంతరంగంలో చూశారు. ఆయన రామకథను శ్లోకాలుగా నిర్మించారు. ఈ మహాకావ్యం ఇరవై నాలుగు వేల శ్లోకాలతో, ఏడు కాండలతో ప్రసిద్ధి పొందింది. బాలకాండ, అయోధ్యాకాండ, అరణ్యకాండ, కిష్కింధాకాండ, సుందరకాండ, యుద్ధకాండ, ఉత్తరకాండలుగా అది విస్తరించింది. ప్రతి కాండలో రామజీవితంలోని ఒక దశ ఉంది. బాల్యంలో విద్య, వివాహం; అయోధ్యలో రాజ్యపట్టాభిషేకం ముందు వచ్చిన విపత్తు; అరణ్యంలో కష్టాలు; కిష్కింధలో స్నేహం; సుందరకాండలో హనుమంతుని మహాకార్యం; యుద్ధకాండలో రావణ సంహారం; ఉత్తరకాండలో రామరాజ్యం మరియు చివరి జీవనవిషయాలు ఉన్నాయి.
వాల్మీకి మహర్షి రామాయణాన్ని రచించిన తర్వాత దానిని ఎవరు పాడాలి, ఎవరు ప్రపంచానికి వినిపించాలి అనే ప్రశ్న వచ్చింది. ఆ సమయంలో ఆశ్రమంలో కుశుడు, లవుడు అనే ఇద్దరు బాలులు ఉన్నారు. వారు తెలివైనవారు, మధురమైన స్వరంతో పాడగలవారు, శీలవంతులు. వాల్మీకి వారికి రామాయణాన్ని నేర్పించారు. వారు శ్లోకాలను కేవలం జ్ఞాపకం పెట్టుకోలేదు; భావంతో గ్రహించారు. రాముని దుఃఖం వచ్చిన చోట దుఃఖంతో, వీరత్వం వచ్చిన చోట ఉత్సాహంతో, ధర్మం వచ్చిన చోట గంభీరంగా పాడగలిగారు. తర్వాత వారు రామాయణాన్ని సభల్లో, ఋషుల మధ్య, ప్రజల ముందు గానం చేశారు. అది విన్నవారు ఆశ్చర్యపోయారు. ఆ గానం కేవలం సంగీతం కాదు; మనస్సును శుద్ధి చేసే ధర్మశ్రవణం.
ఇలా రామాయణం ప్రారంభమైంది. ఒక మహర్షి అడిగిన ప్రశ్నతో, ఒక దైవదూత చెప్పిన కథతో, ఒక పక్షి దుఃఖంతో పుట్టిన శ్లోకంతో, బ్రహ్మదేవుని ఆశీర్వాదంతో ఈ మహాకావ్యం లోకానికి వచ్చింది. ఈ ఆరంభంలోనే రామాయణం యొక్క సారాంశం దాగి ఉంది. మనిషి జీవితంలో ప్రశ్న ఉండాలి; ఆ ప్రశ్న ధర్మానికి సంబంధించినదై ఉండాలి. ధర్మాన్ని తెలుసుకోవాలనే తపన ఉంటే దైవజ్ఞానం చేరుతుంది. ఇతరుల దుఃఖాన్ని చూసి మనసు కదలాలి; అప్పుడు మన మాటలో కరుణ ఉంటుంది. కరుణతో కూడిన వాక్యం కవిత్వం అవుతుంది. ధర్మంతో కూడిన కవిత్వం యుగయుగాలకు మార్గదర్శకం అవుతుంది. రామాయణం అలా పుట్టింది. ఇక ముందు మనం రాముని వంశం, అయోధ్య మహిమ, దశరథుని రాజ్యం, రాముని జననానికి దారి తీసిన సంఘటనలను ఒక్కొక్కటిగా తెలుసుకుందాం.
