శ్రీరాముడు, భరతుడు, లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు జన్మించిన తర్వాత అయోధ్యలో రాజమందిరం ఆనందంతో కళకళలాడింది. నలుగురు రాజకుమారులు పెరుగుతున్న కొద్దీ దశరథ మహారాజు హృదయంలో ఉన్న పాత దుఃఖం పూర్తిగా తొలగిపోయింది. ఒకప్పుడు వారసుడు లేక వేదన పడిన రాజు, ఇప్పుడు నలుగురు గుణవంతులైన కుమారులను చూసి ప్రతిరోజూ ఆనందించాడు. కానీ దశరథుడు కేవలం తండ్రి మాత్రమే కాదు; అతను రాజు కూడా. అందువల్ల అతని కుమారులు రాజకుమారులుగా తగిన విద్య, సంస్కారం, ధర్మబుద్ధి, పరాక్రమం, వినయం అన్నీ పొందాలని అతను కోరుకున్నాడు. రాజ్యాన్ని పాలించబోయే వాడికి జననం గొప్ప కుటుంబంలో ఉండటం సరిపోదు. అతనికి శాస్త్రజ్ఞానం ఉండాలి, శస్త్రజ్ఞానం ఉండాలి, ప్రజల మనసును అర్థం చేసుకునే కరుణ ఉండాలి, తప్పు చేసినవారిని శిక్షించే ధైర్యం ఉండాలి, తన కోరికలపై నియంత్రణ ఉండాలి. ఈ లక్షణాలు ఒక్కరోజులో రావు. బాల్యం నుంచే శ్రద్ధగా పెంపొందించాలి.
నలుగురు బాలకులు చిన్ననాటి సంస్కారాలను పూర్తి చేసుకున్నారు. తల్లుల ఒడిలో ప్రేమను పొందారు. తండ్రి దశరథుని నుండి రాజమర్యాదలు, క్షత్రియ గౌరవం చూశారు. రాజగురు వశిష్ఠ మహర్షి ఆధ్వర్యంలో వారిలో ధర్మబుద్ధి మొలకెత్తింది. ప్రాచీన భారతీయ జీవన విధానంలో విద్య అనేది కేవలం అక్షరాల జ్ఞానం కాదు. అది జీవనాన్ని సరిగ్గా నడిపించే మార్గం. గురువు విద్యార్థికి వేదాలు నేర్పుతాడు, కానీ వాటి అర్థాన్ని కూడా జీవనంలో పెట్టడం నేర్పుతాడు. శాస్త్రాలు చెబుతాడు, కానీ వినయం లేకపోతే ఆ జ్ఞానం ప్రమాదకరమని బోధిస్తాడు. ఆయుధాలు నేర్పుతాడు, కానీ అవి ఎప్పుడు ఉపయోగించాలో, ఎప్పుడు అదుపులో పెట్టాలో కూడా నేర్పుతాడు. దశరథుని కుమారులు ఇలాంటి సమగ్ర విద్యను పొందారు.
రాముడు విద్యాభ్యాసంలో అసాధారణమైన ప్రతిభ చూపించాడు. ఆయనకు జ్ఞాపకశక్తి గొప్పది, కానీ అంతకంటే గొప్పది ఆయన శ్రద్ధ. గురువు చెప్పిన మాటను మధ్యలో ఆపకుండా వినేవాడు. సందేహం ఉంటే వినయంగా అడిగేవాడు. నేర్చుకున్నది ప్రదర్శన కోసం కాదు, ఆచరణ కోసం అని తెలుసుకున్నాడు. వేదాలు, వేదాంగాలు, ధర్మశాస్త్రాలు, రాజనీతి, న్యాయవిధానం, యజ్ఞకర్మల నియమాలు, ప్రజాపాలనకు సంబంధించిన విషయాలు — ఇవన్నీ ఆయనకు నేర్పబడ్డాయి. రాజు కోర్టులో కేసులు ఎలా వినాలి, వృద్ధుల మాటకు ఎలా గౌరవం ఇవ్వాలి, శత్రువును ఎలా అంచనా వేయాలి, మిత్రుడిని ఎలా కాపాడాలి, ప్రజలలో భయం కాక విశ్వాసం ఎలా కలిగించాలి — ఇవన్నీ రాజకుమారునికి అవసరమైన విద్యలు. రాముడు వీటిని ఆసక్తితో నేర్చుకున్నాడు.
భరతుడు కూడా విద్యలో శ్రద్ధగలవాడు. అతని స్వభావం మృదువైనది, వినయపూర్వకమైనది. రామునిలా గంభీరత అతనిలో ఉన్నా, అతని మనసులో ఒక ప్రత్యేకమైన భక్తి, సౌమ్యత కనిపించేది. భరతుడు తనకు వచ్చిన గౌరవాన్ని సహజంగా స్వీకరించేవాడు కానీ గర్వించేవాడు కాదు. రాజకుమారుడిని చూసి ఇతరులు నమస్కరించినప్పుడు అతను వారికి కరుణగా, మర్యాదగా పలకేవాడు. ఇది చిన్న విషయం లాగా కనిపించినా, భవిష్యత్తులో భరతుని మహాత్మ్యానికి ఇది పునాది. అతను రాజ్యాన్ని పొందే అవకాశాన్ని దూరం పెట్టి, రాముని పాదుకలను రాజ్యాధికారానికి గుర్తుగా పెట్టే స్థాయికి ఎదగబోతున్నాడు. ఆ త్యాగం ఒక్కసారిగా రాదు; బాల్యంలోనే అతని హృదయం స్వార్థరహితంగా పెరిగింది.
లక్ష్మణుడు చురుకుదనం, ఉత్సాహం, ధైర్యం కలిగినవాడు. అతనిలో క్షత్రియశక్తి ఎంతో బలంగా కనిపించింది. గురువులు ఆయుధవిద్య నేర్పినప్పుడు లక్ష్మణుడు ఆసక్తిగా సాధన చేసేవాడు. ధనుర్విద్య, ఖడ్గవిద్య, గదాయుద్ధం, రథనియంత్రణ, గుర్రస్వారీ, ఏనుగు నియంత్రణ, కవచధారణ, యుద్ధరంగంలో వేగంగా నిర్ణయాలు తీసుకోవడం — ఈ విద్యల్లో అతనికి సహజమైన వేగం కనిపించింది. కానీ లక్ష్మణుని గొప్పతనం కేవలం పరాక్రమంలో లేదు. అతని పరాక్రమం రాముని సేవలో నిలిచింది. చిన్నప్పటి నుంచే అతను రాముని విడిచి ఉండలేకపోయేవాడు. రాముడు భోజనం చేస్తేనే లక్ష్మణుడు తృప్తిగా ఉండేవాడు; రాముడు విశ్రాంతి తీసుకుంటేనే లక్ష్మణునికి విశ్రాంతి అనిపించేది. ఈ అనుబంధం శరీర సంబంధం కాదు; అది హృదయ సంబంధం. రాముని ధర్మయాత్రలో లక్ష్మణుడు నీడలా ఉండబోతున్నాడని బాల్యంలోనే సూచన కనిపించింది.
శత్రుఘ్నుడు పేరు చెప్పినంత మాత్రాన రామాయణంలో తక్కువగా మాట్లాడే పాత్రగా చాలామంది భావిస్తారు. కానీ అతని లోపల గట్టి శక్తి, ధైర్యం, కార్యనిర్వాహణ సామర్థ్యం ఉంది. అతను భరతునితో అత్యంత సన్నిహితంగా ఉండేవాడు. భరతుని ఆలోచనలకు, ధర్మనిర్ణయాలకు సహాయకుడిగా ఉండే స్వభావం అతనిలో చిన్నప్పటి నుంచే ఉంది. శత్రుఘ్నుడు శాంతంగా కనిపించేవాడు కానీ అవసరమైనప్పుడు కఠినంగా నిలబడగలవాడు. మన జీవితంలో కొంతమంది గొప్పవారు ముందు వరుసలో కనిపించరు; కానీ వారు లేకపోతే ప్రధాన కార్యం నిలవదు. శత్రుఘ్నుడు అలాంటి వాడు. భవిష్యత్తులో మంత్రపై అతని ఆగ్రహం, భరతునికి అతని తోడ్పాటు, లవణాసుర వధ వంటి విషయాలు అతని అంతర్గత శౌర్యాన్ని చూపుతాయి. ఈ బాల్యదశలోనే అతను నిశ్శబ్దమైన బలానికి ప్రతీకగా పెరిగాడు.
నలుగురు అన్నదమ్ముల మధ్య ఉన్న ప్రేమ అయోధ్యకు ఆదర్శంగా మారింది. వేర్వేరు తల్లుల కుమారులు అయినప్పటికీ వారిలో విభేదం లేదు. ఇది చాలా ముఖ్యమైన విషయం. రాజభవనాల్లో వారసత్వం, అధికారం, తల్లుల మధ్య గౌరవభేదాలు, రాజకీయ ప్రయోజనాలు కొన్నిసార్లు విభేదాలకు కారణం కావచ్చు. కానీ రామాయణంలోని ఈ దశలో నలుగురు అన్నదమ్ముల మధ్య పవిత్రమైన ప్రేమ కనిపిస్తుంది. రాముడు పెద్దవాడిగా అందరినీ ప్రేమతో చూసేవాడు. అతని ప్రేమలో అధికారం లేదు; బాధ్యత ఉంది. భరతుడు రాముని గౌరవించాడు. లక్ష్మణుడు రాముని సేవలో ఆనందించాడు. శత్రుఘ్నుడు భరతుని పట్ల భక్తితో ఉండేవాడు. ఇలాంటి కుటుంబసంబంధం ఒక రాజ్యానికి కూడా శుభం. రాజకుటుంబం లోపల శాంతి ఉంటే ప్రజలకు కూడా నమ్మకం ఉంటుంది.
వారి ఆయుధవిద్య ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోవాలి. క్షత్రియ కుమారులుగా వారు యుద్ధకళలు నేర్చుకోవడం అవసరం. కానీ ప్రాచీన ధర్మంలో యుద్ధం అనేది హింసాస్వభావం కోసం కాదు; రక్షణ కోసం. ఆయుధం చేతిలో ఉన్నప్పుడు మనస్సు నియంత్రణలో ఉండాలి. కోపంతో ఆయుధం వాడితే అది అధర్మం. ధర్మరక్షణ కోసం, దుర్మార్గులను అడ్డుకోవడం కోసం, బలహీనులను కాపాడడం కోసం వాడితే అది క్షత్రియధర్మం. రాముడు ఈ విషయాన్ని చాలా లోతుగా గ్రహించాడు. అందుకే ఆయన తరువాత అనేక సందర్భాల్లో శత్రువుపైనా పరిమితి పాటించాడు. యుద్ధంలో రావణుని వంటి మహాశత్రువుకూ ఆయుధం లేని సమయంలో కొంత గౌరవం చూపడం, సమయం ఇవ్వడం వంటి లక్షణాలు ఈ క్షత్రియధర్మ జ్ఞానానికి ఉదాహరణలు. ఆ బుద్ధి విద్యాభ్యాస దశ నుంచే ఏర్పడింది.
రాజకుమారుల రోజువారీ జీవితం నియమంతో సాగేది. ఉదయం లేచి శుభ్రత, దేవతారాధన, గురువులకు నమస్కారం, విద్యాభ్యాసం, శస్త్రసాధన, వృద్ధుల సేవ, తల్లిదండ్రులతో సమయం, రాజ్యవ్యవహారాల పాఠాలు — ఇవి వారి జీవనంలో భాగం. ఒక రాజకుమారుడు సుఖాల్లో పెరిగితే బలహీనుడు అవుతాడు. కేవలం కఠిన సాధనలో ప్రేమ లేకపోతే అతని హృదయం గట్టిపడుతుంది. అందుకే దశరథుడు, వశిష్ఠుడు, రాణులు కలిసి వారికి సమతుల్యమైన పెంపకం ఇచ్చారు. ప్రేమ ఉంది, కానీ నియమం కూడా ఉంది. సౌకర్యం ఉంది, కానీ శ్రమ కూడా ఉంది. గౌరవం ఉంది, కానీ వినయం కూడా ఉంది. ఇదే నిజమైన రాజకుమారుల సంస్కారం.
అయోధ్య ప్రజలు రాముని చూసినప్పుడు ప్రత్యేకంగా ఆనందించేవారు. రాముడు నగరంలోకి వచ్చినప్పుడు ప్రజలు అతని ముఖాన్ని చూడాలని కోరుకునేవారు. ఎందుకంటే ఆయనలో ఒక శాంతి ఉంది. ఆయన కళ్లలో కరుణ ఉంది. యువకుడిగా ఎదుగుతున్న కొద్దీ ఆయన రూపసౌందర్యం, గంభీరత, మాధుర్యం మరింత స్పష్టమయ్యాయి. కానీ ఆయన అందం కేవలం శరీరసౌందర్యం కాదు; అది అంతరంగసౌందర్యం వల్ల ప్రకాశించినది. మంచి మాట, మర్యాద, వినయం, ధైర్యం, నియంత్రణ — ఇవన్నీ కలిసినప్పుడు మనిషి ముఖంలో ఒక ప్రత్యేకమైన కాంతి కనిపిస్తుంది. రాముని వద్ద అది కనిపించింది. అందుకే వాల్మీకి మహర్షి రాముడిని ప్రజల మనసును ఆకర్షించే వాడిగా వర్ణిస్తారు.
దశరథునికి రాముడిపై ప్రత్యేకమైన మమకారం పెరిగింది. పెద్ద కుమారుడు కావడం వల్ల మాత్రమే కాదు; రాముడు అతనికి తన వంశధర్మానికి ప్రతిరూపంగా కనిపించాడు. దశరథుడు రాజ్యపాలనలో నిపుణుడు, యుద్ధంలో మహావీరుడు. కానీ అతను రాముడిలో మరింత సంపూర్ణమైన రాజును చూసేవాడు. రాజుకు కావాల్సిన గుణాలు — సత్యం, దయ, శౌర్యం, వినయం, ధర్మజ్ఞానం, ప్రజాప్రేమ — అన్నీ రాముడిలో కనిపించాయి. తండ్రిగా అతనికి ప్రేమ; రాజుగా అతనికి ఆశ; వంశధిపతిగా అతనికి గర్వం. కానీ ఈ ప్రేమే తరువాత అతనికి తీవ్రమైన దుఃఖానికి కారణమవుతుంది. రామాయణం మనకు జీవితం ఎంత సంక్లిష్టమో చూపిస్తుంది. మనం అత్యంత ప్రేమించిన వారితోనే మనకు గొప్ప ఆనందం వస్తుంది; కొన్నిసార్లు గొప్ప వేదన కూడా వస్తుంది.
ఇలా రాజకుమారుల బాల్యం, యౌవనారంభం అయోధ్యలో శుభంగా సాగుతున్న సమయంలో భూమిపై మరో పరిస్థితి పెరుగుతోంది. అరణ్యాలలో నివసించే ఋషులు రాక్షసుల వల్ల తీవ్రంగా బాధపడుతున్నారు. యజ్ఞాలు చేయడానికి ప్రయత్నిస్తే రాక్షసులు వచ్చి వాటిని భంగం చేస్తున్నారు. పవిత్రమైన హవిస్సులను అపవిత్రం చేస్తున్నారు. ఋషుల తపస్సును అడ్డుకుంటున్నారు. ఇది కేవలం వ్యక్తిగత బాధ కాదు; ధర్మానికి వ్యతిరేకమైన దాడి. యజ్ఞం అంటే లోకక్షేమం కోసం చేసే పవిత్రకర్మ. దాన్ని ధ్వంసం చేయడం అంటే ధర్మాన్ని అవమానించడం. రాక్షసులు బలహీనులపై దాడి చేస్తున్నారు. తపస్సు చేసే ఋషులు యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉండరు; వారు శాపశక్తి కలిగినవారైనా, యజ్ఞనియమాల వల్ల కొన్నిసార్లు కోపంతో ప్రతీకారం తీసుకోరు. అలాంటి సమయంలో క్షత్రియుడు రక్షణకు రావాలి. ఇదే రాజధర్మం.
ఈ సమస్యకు పరిష్కారం కోసం విశ్వామిత్ర మహర్షి ముందుకు వచ్చాడు. విశ్వామిత్రుడు అసాధారణమైన ఋషి. ఆయన ఒకప్పుడు రాజు. గొప్ప పరాక్రమశాలి, గర్వవంతుడు, శక్తిమంతుడు. తరువాత వశిష్ఠునితో జరిగిన సంఘటనల ద్వారా తపస్సులో ప్రవేశించి, చివరకు మహర్షిత్వాన్ని పొందాడు. రాజశక్తి నుండి బ్రహ్మశక్తికి ఎదిగిన మహనీయుడు. ఆయనకు క్షత్రియబలం తెలుసు, తపస్సుబలం తెలుసు, ధర్మరక్షణ అవసరం తెలుసు. ఆయన చేసే యజ్ఞాన్ని తాటక, మారీచ, సుబాహు వంటి రాక్షసులు భంగం చేస్తున్నారు. తాను తపస్సు, యజ్ఞవ్రతం వల్ల వారిని స్వయంగా శపించి నాశనం చేయకూడదని నిర్ణయించాడు. యజ్ఞరక్షణకు క్షత్రియబలం కావాలని భావించాడు. అందుకే అతని దృష్టి అయోధ్యపై పడింది.
విశ్వామిత్రుడు సాధారణంగా ఎవరి దగ్గరికీ చిన్న అవసరంతో వెళ్లే వాడు కాదు. అతను మహాతపస్వి, గర్వాన్ని జయించినవాడు, శక్తిమంతుడు. అలాంటి మహర్షి దశరథుని సభకు రావడం అంటే అది ఒక గొప్ప సంఘటన. దైవసంకల్పంలో కూడా ఇది ముఖ్యమైన మలుపు. ఇప్పటివరకు రాముడు రాజభవనంలో పెరిగాడు, గురువుల వద్ద విద్య నేర్చుకున్నాడు, ఆయుధసాధన చేశాడు. కానీ నేర్చుకున్న విద్య లోకరక్షణలో ఉపయోగపడాల్సిన సమయం వచ్చింది. విశ్వామిత్రుని రాకతో రాముడి జీవితంలో మొదటి బాహ్యధర్మకార్యం ప్రారంభమవుతుంది. ఇది కేవలం రాక్షసుల్ని సంహరించే చిన్న సంఘటన కాదు; రాముడు రాజమందిరం నుండి ప్రపంచధర్మ రంగంలోకి అడుగు పెట్టే ప్రారంభం.
ఈ దశలో రామాయణం మనకు ఒక ముఖ్యమైన సూత్రం నేర్పిస్తుంది. విద్య నేర్చుకోవడం మొదటి దశ. ఆ విద్యను ధర్మానికి ఉపయోగించడం రెండవ దశ. రాముడు ఆయుధవిద్యలో నిపుణుడయ్యాడు, కానీ అది రాజభవనంలో ప్రదర్శన కోసం కాదు. ఋషుల యజ్ఞాలను కాపాడేందుకు, నిరపరాధులను రక్షించేందుకు, అధర్మాన్ని అడ్డుకునేందుకు ఆ విద్య ప్రయోజనం పొందబోతోంది. అలాగే తండ్రి ప్రేమ, తల్లి మమకారం, రాజ్యసుఖాలు అన్నీ ఉన్నప్పటికీ, ధర్మపిలుపు వచ్చినప్పుడు రాముడు బయటకు వెళ్లాలి. ధర్మపథం చాలా సార్లు సౌకర్యాన్ని దాటి ముందుకు నడిపిస్తుంది. ఈ పాఠం విశ్వామిత్రుని రాకతో ప్రారంభమవుతుంది.
అయోధ్య రాజసభలో త్వరలో ఒక మహాసంభాషణ జరగబోతోంది. విశ్వామిత్రుడు దశరథుని దగ్గరకు వచ్చి రాముడిని కోరబోతున్నాడు. దశరథుడు తన ప్రియమైన కుమారుడిని అడవిలో రాక్షసులతో యుద్ధానికి పంపడానికి తొలుత భయపడబోతున్నాడు. తండ్రి హృదయం, రాజధర్మం, గురువుల మాట, ఋషి ఆజ్ఞ — ఇవన్నీ ఒకే సమయంలో పరీక్షించబడబోతున్నాయి. రాముడు ఇంకా యువకుడు అయినా, అతని దైవకార్యం మొదలుకాబోతోంది. లక్ష్మణుడు కూడా అతని వెంట వెళ్లబోతున్నాడు. రాజకుమారుల విద్యాభ్యాసం ఇప్పుడు కర్మభూమిలో పరీక్షించబడబోతోంది.
ఇలా నలుగురు రాజకుమారులు విద్యలో, వినయంలో, పరాక్రమంలో, కుటుంబప్రేమలో ఎదిగారు. అయోధ్య వారికి ప్రేమతో, గౌరవంతో చూసింది. దశరథుడు వారి భవిష్యత్తుపై ఆనందంతో నిండిపోయాడు. కానీ ప్రపంచం వారిని ఎదురుచూస్తోంది. ఋషుల యజ్ఞాలను రక్షించాల్సిన సమయం వచ్చింది. రాక్షసాధర్మాన్ని మొదటిసారిగా ఎదుర్కొనే రోజు దగ్గరపడింది. విశ్వామిత్ర మహర్షి అయోధ్యకు వచ్చే ఆ మహత్తర ఘట్టం రామాయణంలో ఒక కొత్త ద్వారం తెరుస్తుంది. తదుపరి భాగంలో విశ్వామిత్రుని అయోధ్య ప్రవేశం, దశరథుని సభలో జరిగిన సంభాషణ, రాముడిని కోరిన మహర్షి అభ్యర్థన, దశరథుని మనోవేదన, వశిష్ఠుని ధర్మసూచన గురించి తెలుసుకుందాం.
