చిత్రకూటంలో రాముడు, భరతుడు, లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు, సీతాదేవి, తల్లులు, గురువులు, మంత్రులు, ప్రజలు అందరూ ఒకే చోట చేరిన ఆ ఘట్టం రామాయణంలో అత్యంత గంభీరమైన ధర్మసభగా నిలుస్తుంది. ఇది సాధారణ కుటుంబచర్చ కాదు. ఇది రాజ్యాధికారంపై జరిగే వాదప్రతివాదం మాత్రమే కాదు. ఇక్కడ ధర్మం అనేక రూపాల్లో ఎదురెదురుగా నిలిచింది. ఒక వైపు తండ్రి వాక్యపాలన. మరో వైపు ప్రజల శ్రేయస్సు. ఒక వైపు రాముని అరణ్యవ్రతం. మరో వైపు అయోధ్యకు అవసరమైన రాజు. ఒక వైపు భరతుని అన్నభక్తి. మరో వైపు రాముని పితృఆజ్ఞ. ఇక్కడ ఎవ్వరూ స్వార్థంతో మాట్లాడడం లేదు. అందుకే ఈ సంభాషణ చాలా గొప్పది. లోభులు వాదిస్తే అది కలహం అవుతుంది. ధర్మవంతులు వాదిస్తే అది జ్ఞానసభ అవుతుంది. చిత్రకూటంలో జరిగినది అలాంటి జ్ఞానసభ.
దశరథ మహారాజుకు తర్పణకార్యాలు చేసిన తరువాత, భరతుడు మళ్లీ రాముని పాదాల దగ్గర వినయంగా నిలిచాడు. అతని మనస్సులో ఒకే సంకల్పం — రాముడు తిరిగి అయోధ్యకు రావాలి. అతను మళ్లీ మళ్లీ చెప్పాడు: “అన్నయ్యా, రాజ్యం మీది. తండ్రి మరణించారు. ఆయన చివరి కోరిక మీ సాన్నిధ్యమే అయి ఉండాలి. ఆయన మోహంలో, వాక్యబంధంలో కైకేయి వరాలను నెరవేర్చారు. కానీ ఇప్పుడు ప్రజల శ్రేయస్సు ముందుంది. అయోధ్య రాజులేని స్థితిలో ఉంది. నేను మీ స్థానాన్ని ఎప్పటికీ స్వీకరించలేను. మీరు తిరిగి రావాలి.” భరతుని మాటల్లో కన్నీరు ఉంది, కానీ తర్కం కూడా ఉంది. అతను కేవలం ప్రేమతో ఏడవలేదు; రాజధర్మాన్ని కూడా గుర్తుచేశాడు. పెద్ద కుమారుడు, గుణవంతుడు, ప్రజాప్రియుడు, రాజ్యానికి యోగ్యుడు — ఈ అన్ని లక్షణాలు రామునిలో ఉన్నాయని చెప్పాడు.
రాముడు భరతుని ప్రేమను గౌరవంగా విన్నాడు. అతనికి భరతుని హృదయం స్ఫటికంలా శుభ్రమని తెలుసు. అయినా ఆయన తన నిర్ణయాన్ని మార్చలేదు. “భరతా, తండ్రి నన్ను అరణ్యానికి పంపించాడు. నీకు రాజ్యాన్ని ఇచ్చాడు. తండ్రి వాక్యం నాకు పరమధర్మం. తండ్రి లేకపోయినా, ఆయన మాట జీవించి ఉంది. కుమారుడిగా నేను దానిని నిలబెట్టాలి. నేను పద్నాలుగు సంవత్సరాలు పూర్తిచేసి తిరిగి వస్తాను. నీవు అప్పటివరకు అయోధ్యను పాలించు” అని అన్నాడు. ఈ మాటల్లో రాముని ధర్మస్పష్టత కనిపిస్తుంది. ఆయనకు రాజ్యం తిరిగి రావడం కష్టం కాదు. అందరూ కోరుతున్నారు. గురువులు, తల్లులు, ప్రజలు సాక్షిగా ఉన్నారు. అయినా ఆయనకు బాహ్య ఒత్తిడి ధర్మాన్ని మార్చదు. ఒకసారి స్వీకరించిన వ్రతం పూర్తయ్యేవరకు నిలబెట్టాలి అనేది ఆయన స్థిరనిశ్చయం.
భరతుడు మరింతగా వేడుకున్నాడు. “అన్నయ్యా, నేను రాజ్యాన్ని పాలించలేను. నేను మీ సేవకు మాత్రమే యోగ్యుడిని. తండ్రి ఇచ్చిన ఆజ్ఞలో నా మనస్సు లేదు. అది నా కోరిక కాదు. నేను దానిని స్వీకరిస్తే, అది రాముని రాజ్యాన్ని దోచుకున్నట్టవుతుంది. ప్రజలు నన్ను ఎలా చూస్తారు? నేను నన్ను నేను ఎలా క్షమించుకుంటాను? మీరు తిరిగి రాకపోతే నేను అయోధ్యకు వెళ్లను. మీరు అరణ్యంలో ఉంటే నేనూ ఇక్కడే ఉంటాను” అని అన్నాడు. భరతుని ఈ మాటలు అక్కడున్న వారందరినీ కదిలించాయి. ఒక రాజ్యం ఒక యువరాజు పాదాల వద్ద పడివుంది; కానీ అతను దానిని తీసుకోవడం లేదు. ఇది సాధారణ వైరాగ్యం కాదు. ఇది రామభక్తితో కూడిన ధర్మవైరాగ్యం.
ఈ సమయంలో జాబాలి అనే మంత్రి లేదా ఋషి వాదన ముందుకు వచ్చింది. జాబాలి తెలివైనవాడు. అతను రాముణ్ణి తిరిగి అయోధ్యకు తీసుకురావాలని కోరుకున్నాడు. అతని ఉద్దేశం రాజ్యశ్రేయస్సే. కానీ అతను ఉపయోగించిన వాదన భిన్నమైనది. అతను కొంత ప్రాయోగికంగా, కొంత లోకాయత దృష్టితో అన్నాడు: “రామా, జీవితం అనేది మన ముందున్న వాస్తవం. మరణించినవారి మాట కోసం బ్రతికినవారు అంత కష్టం పడటం ఎందుకు? దశరథుడు ఇక లేరు. రాజ్యం నీ కోసం ఎదురు చూస్తోంది. ప్రజల శ్రేయస్సు నీ చేతిలో ఉంది. అరణ్యంలో ఉండి ఏమి సాధిస్తావు? రాజ్యాన్ని స్వీకరించి ప్రజలను రక్షించు. తండ్రి కోసం, పితృలోకం కోసం, వాక్యాల కోసం నీ జీవితాన్ని ఇలా వృథా చేయకు.” జాబాలి మాటలు వినడానికి తర్కబద్ధంగా అనిపించవచ్చు. అతని లక్ష్యం రాముణ్ణి తిరిగి రావించడం. కానీ అతని వాదంలో శాశ్వతధర్మానికి తగని అంశాలు ఉన్నాయి.
జాబాలి వాదనలో ఒక ప్రమాదం ఉంది. అది తక్షణ ప్రయోజనాన్ని మాత్రమే చూస్తుంది. “ఇప్పుడు ప్రజలకు రాజు కావాలి, కాబట్టి రాముడు రావాలి” అనే భాగం సరైనదే. కానీ “మరణించిన తండ్రి మాటకు విలువ ఏమిటి?” అనే భావం ధర్మానికి విరుద్ధం. రాముడు ఈ విషయం వెంటనే గ్రహించాడు. ఆయన జాబాలి వాదనను కఠినంగా, కానీ ధర్మస్పష్టతతో తిరస్కరించాడు. “జాబాలి, నీ మాటలు పైకి మధురంగా కనిపించినా, అవి ధర్మాన్ని కదిలించే మాటలు. మనిషి సత్యాన్ని విడిచిపెడితే సమాజం నిలవదు. తండ్రి మాట, గురువు ఆజ్ఞ, వేదధర్మం, పితృభక్తి — ఇవి కేవలం కల్పనలు కావు. వీటిపైనే కుటుంబం, రాజ్యం, సమాజం నిలుస్తాయి. రాజు సత్యాన్ని విడిచిపెడితే ప్రజలు కూడా సత్యాన్ని విడిచిపెడతారు. నేను తండ్రి మాటను ఎలా నిర్లక్ష్యం చేయగలను?” అని అన్నాడు.
రాముని ధర్మస్పష్టత ఇక్కడ మహత్తరంగా కనిపిస్తుంది. ఆయన జాబాలి ఉద్దేశం చెడ్డదని చెప్పలేదు; కానీ వాదం తప్పు అని స్పష్టంగా చెప్పాడు. మంచి లక్ష్యం కోసం కూడా తప్పు మార్గం ఉపయోగించకూడదు. రాముడు తిరిగి వస్తే ప్రజలకు తక్షణ సంతోషం కలిగేది. కానీ అది తండ్రి వాక్యభంగంతో జరిగితే, రాముని సత్యనిష్ఠ దెబ్బతింటుంది. సత్యం కోల్పోయి వచ్చిన సుఖం నిలవదు. అందుకే రాముడు అన్నాడు: “సత్యమే రాజధర్మానికి మూలం. సత్యం లేక యజ్ఞం లేదు, దానం లేదు, తపస్సు లేదు, కీర్తి లేదు. నేను సత్యాన్ని విడిచి రాజ్యాన్ని స్వీకరిస్తే, అది రాజ్యం కాదు; అది అధర్మాసనం.” ఈ బోధ రామాయణ ధర్మసారం. సత్యం అనేది పరిస్థితికి అనుకూలంగా మార్చుకునే వస్తువు కాదు; అది జీవనానికి ఆధారం.
జాబాలి తరువాత తన వాదం ఉద్దేశం రాముణ్ణి తిరిగి రప్పించడమే అని సూచించాడు. అయినా రాముడు ధర్మమూలాన్ని నిలబెట్టాడు. ఆయన మాటలు భరతునికీ, ప్రజలకీ, గురువులకీ ఒక స్పష్టమైన సందేశం ఇచ్చాయి — రాముని తిరిగి తీసుకురావడానికి ప్రేమ సరిపోదు; ధర్మం ఒప్పుకోవాలి. ధర్మం ఒప్పుకోనప్పుడు రాముడు తన ప్రియుల కన్నీళ్లకీ వంగడు. ఇది కఠినంగా అనిపించినా, ఇదే ఆయన మహిమ. ఆయన హృదయం మృదువు, కానీ ధర్మనిశ్చయం వజ్రంలా దృఢం. ఎవరో చెప్పినట్లు, రాముని కరుణ సముద్రంలా విస్తారమైనది, కానీ ఆయన సత్యం హిమాలయంలా అచంచలమైనది.
తరువాత వశిష్ఠ మహర్షి సంభాషణలో ప్రవేశించాడు. వశిష్ఠుడు రఘువంశ గురువు. ఆయనకు వంశచరిత్ర, రాజధర్మం, శాస్త్రధర్మం అన్నీ తెలుసు. ఆయన రామునితో వంశపారంపర్యాన్ని గుర్తుచేశాడు. ఇక్ష్వాకు వంశం సత్యం, ధర్మం, వాక్యపాలన, ప్రజారక్షణకు ప్రసిద్ధి. ఆ వంశంలో పుట్టినవాడు వంశగౌరవాన్ని కాపాడాలి. అలాగే రాజ్యపాలన కూడా ధర్మం. పెద్ద కుమారుడు రాజ్యానికి యోగ్యుడైతే అతనే పాలించాలి. వశిష్ఠుడు రాముని మహిమను గుర్తు చేస్తూ, ప్రజల అభిలాషను కూడా చెప్పాడు. “రామా, అందరూ నిన్నే కోరుతున్నారు. భరతుడూ నిన్నే కోరుతున్నాడు. తల్లులు నిన్నే కోరుతున్నారు. రాజ్యం నీ కోసం ఎదురు చూస్తోంది” అనే భావంతో ఆయన మాట్లాడాడు. గురువుగా ఆయన రాముని తిరిగి రావాలని కోరినా, రాముని ధర్మస్థితిని కూడా అర్థం చేసుకున్నాడు.
రాముడు వశిష్ఠుని మాటలను అత్యంత గౌరవంగా విన్నాడు. గురువుకు ఆయన ఎప్పుడూ ప్రతిస్పందనలో మర్యాదను విడవడు. కానీ ఆయన తన నిర్ణయాన్ని మార్చలేదు. “గురుదేవా, మీ మాటలు నాకు పవిత్రం. రాజ్యధర్మం నాకు తెలుసు. ప్రజల ప్రేమ నాకు తెలుసు. భరతుని వినయం నాకు తెలుసు. అయినా తండ్రి వాక్యం మీద నేను నిలబడాలి. తండ్రి నన్ను అరణ్యానికి పంపినప్పుడు నేను ఆజ్ఞను స్వీకరించాను. పద్నాలుగు సంవత్సరాలు పూర్తయ్యేవరకు తిరిగి రావడం నా ధర్మానికి విరుద్ధం. ఆ కాలం పూర్తయిన తరువాత నేను మీ అందరి ఆజ్ఞతో అయోధ్యకు వచ్చి రాజ్యాన్ని స్వీకరిస్తాను” అని అన్నాడు. రాముడు ఇక్కడ రాజ్యాన్ని శాశ్వతంగా తిరస్కరించడం లేదు; కాలనియమాన్ని పాటిస్తున్నాడు. తండ్రి ఆజ్ఞలో చెప్పిన కాలం పూర్తి కావాలి.
భరతుడు ఈ మాటలు విని మరింత దుఃఖించాడు. అతను అన్నాడు: “అన్నయ్యా, పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నాకు యుగాల్లా ఉంటాయి. అయోధ్య మీ లేక శూన్యంగా ఉంటుంది. మీరు రాకపోతే నేను రాజభవనంలో ఎలా ఉంటాను? కిరీటం ఎలా ధరించగలను? ప్రజల ముందు ఎలా నిలబడగలను?” రాముడు అతనిని ధైర్యపరచాడు. “భరతా, నీవు నా తమ్ముడు. నీలో ధర్మం ఉంది. నీవు పాలిస్తే ప్రజలు రక్షించబడతారు. రాజ్యం పాలించడం నీవు కోరిన భోగం కాదు; నాకు బదులుగా నీవు నిర్వర్తించాల్సిన బాధ్యత. నన్ను ప్రేమిస్తే, నా మాటను పాటించు. అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లి తల్లులను రక్షించు, గురువులను గౌరవించు, ప్రజలను కాపాడు” అని అన్నాడు. ఈ మాటల్లో రాముడు భరతుని రాజ్యపాలనను అధికారం కాదు, సేవగా నిర్వచించాడు. ఇది భరతుని హృదయానికి కొంత మార్గం చూపింది, కానీ అతని దుఃఖం ఇంకా తగ్గలేదు.
ఇక్కడ అన్నదమ్ముల మధ్య అద్భుతమైన ధర్మపోటీ కనిపిస్తుంది. రాముడు తన వ్రతాన్ని విడవడు. భరతుడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించడు. ఇద్దరూ తమ తమ స్థానంలో ధర్మాన్ని కాపాడుతున్నారు. అందువల్ల సమస్యకు ఒక మధ్యమార్గం అవసరం. భరతుడు రాముని మాట విని కూడా అయోధ్యకు వెళ్లి రాజాసనంపై కూర్చోవడం తనకు సాధ్యం కాదని భావించాడు. రాముడు తిరిగి రాకపోతే, రాముని ప్రతినిధి రూపంలో ఏదో పవిత్రమైన చిహ్నం అవసరం. రాజ్యం రామునిదేనని, తాను కేవలం సేవకుడని ప్రజలకు ప్రకటించాల్సిన చిహ్నం అవసరం. ఈ ఆలోచన తరువాత పాదుకల వద్దకు తీసుకువెళ్తుంది. రాముని పాదుకలు రాజ్యాధికారానికి ప్రతీకగా మారబోతున్నాయి.
కైకేయి ఈ ధర్మసభలో నిశ్శబ్దంగా ఉండి ఉంటుంది. ఆమెకు భరతుని విన్నపం, రాముని క్షమ, తల్లుల దుఃఖం, ప్రజల విలాపం అన్నీ కనిపిస్తున్నాయి. తాను కోరిన రాజ్యం భరతునికి ఆనందం ఇవ్వలేదు. రాముడు తనపై కోపం చూపలేదు. భరతుడు తన కార్యాన్ని తీవ్రంగా ఖండించాడు. వశిష్ఠుడు ధర్మాన్ని చెప్పారు. జాబాలి వాదనను రాముడు సత్యంతో తిరస్కరించాడు. ఈ సమస్తం కైకేయి అంతరంగంలో పశ్చాత్తాపాన్ని మరింత పెంచి ఉండాలి. రామాయణం ఇక్కడ ఆమె మాటలను ఎక్కువగా చూపకపోయినా, ఆమె మౌనం చాలా చెప్పుతుంది. అధర్మ నిర్ణయం తీసుకున్నవాడు ధర్మసభలో నిశ్శబ్దంగా నిలబడాల్సిన పరిస్థితి ఎంత బాధాకరం!
సీతాదేవి కూడా ఈ వాదనలన్నింటికి సాక్షిగా ఉంది. ఆమెకు రాముని తిరిగి వెళ్లాలని ప్రజలు కోరుతున్నారని తెలుసు. తనకూ అయోధ్యలో తల్లుల సాన్నిధ్యం, రాజమహల్, భద్రత అన్నీ గుర్తొచ్చి ఉండవచ్చు. కానీ ఆమె రాముని సహధర్మచారిణి. రాముడు తండ్రి మాటకోసం వనవాసం కొనసాగిస్తే, ఆమె కూడా అదే మార్గంలో ఉంటుంది. ఆమెకు భర్తధర్మం, రాముని సత్యం అత్యంత పవిత్రం. భరతుని వినయం ఆమెను కదిలించింది; రాముని ధర్మస్థిరత్వం ఆమెను మరింత గౌరవంతో నింపింది. సీత నిశ్శబ్దం ఇక్కడ బలహీనత కాదు; అది ధర్మానికి మౌనసమ్మతి.
లక్ష్మణుడు కూడా ఈ సంభాషణలో ముఖ్యమైన అంతరంగ మార్పును అనుభవించాడు. మొదట భరతునిపై అనుమానం పెట్టిన అతను, ఇప్పుడు భరతుని మహత్యాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్నాడు. భరతుడు రాజ్యాన్ని తిరస్కరించడం, రాముని పాదాల వద్ద పడటం, తిరిగి రావాలని వేడుకోవడం లక్ష్మణుని హృదయాన్ని కరిగించింది. లక్ష్మణుని సేవ అరణ్యంలో; భరతుని సేవ అయోధ్యలో ఉండబోతోంది. ఇద్దరి సేవల రూపం వేరు, కానీ లక్ష్యం ఒకటే — రామధర్మాన్ని నిలబెట్టడం. ఈ అవగాహన లక్ష్మణునిలో భరతుపై మరింత ప్రేమను కలిగించింది. రఘుకుల అన్నదమ్ముల బంధం ఈ సంఘటనతో మరింత పవిత్రమైంది.
చిత్రకూట ధర్మసభ నెమ్మదిగా ఒక నిర్ణయానికి చేరువైంది. రాముడు తిరిగి రావడంలేదు. భరతుడు రాజ్యాన్ని తనదిగా స్వీకరించడంలేదు. గురువులు, తల్లులు, ప్రజలు రాముని నిర్ణయాన్ని పూర్తిగా మార్చలేకపోయారు. ఇక భరతుడు రాముని ప్రతినిధిగా ఏదో పవిత్రమైన గుర్తును తీసుకెళ్లాలి. ఆ గుర్తు రాముని పాదుకలు. పాదుకలు అంటే కేవలం చెప్పులు కాదు; రాముని పాదస్పర్శతో పవిత్రమైన చిహ్నం. రాముని పాదాలు ధర్మమార్గాన్ని సూచిస్తాయి. ఆ పాదుకలను సింహాసనంపై ఉంచితే రాజ్యం రామునిదేనని, భరతుడు కేవలం పరిపాలన బాధ్యతను నిర్వహిస్తున్నాడని స్పష్టమవుతుంది. ఈ ఆలోచన భరతుని హృదయానికి తగిన మార్గంగా కనిపించింది.
అయితే పాదుకల ఘట్టం ఇంకా తదుపరి దశ. ఈ భాగంలో ప్రధానంగా నిలిచేది రాముని ధర్మస్పష్టత. జాబాలి వాదన ద్వారా జీవితంలో తక్షణ ప్రయోజనం, శాశ్వత ధర్మం మధ్య తేడా తెలుస్తుంది. భరతుని విన్నపం ద్వారా ప్రేమ ఎంత వినయంగా ఉండగలదో తెలుస్తుంది. వశిష్ఠుని మాటల ద్వారా వంశధర్మం, రాజధర్మం, గురుదర్శనం విలువ తెలుస్తుంది. రాముని సమాధానాల ద్వారా సత్యం ఎంత అచంచలంగా ఉండాలో తెలుస్తుంది. ఇక్కడ ఎవరు గెలిచారు, ఎవరు ఓడిపోయారు అనే ప్రశ్న లేదు. ధర్మమే గెలిచింది. భరతుని ప్రేమ ఓడిపోలేదు; అది పాదుకాపట్టాభిషేకంగా మారబోతోంది. రాముని వనవాసం ఆగలేదు; కానీ అయోధ్య రామధర్మం నుండి విడిపోలేదు.
ఈ ఘట్టం మన జీవితానికి కూడా చాలా లోతైన పాఠం ఇస్తుంది. కొన్నిసార్లు మన ముందు రెండు మంచివిషయాలు నిలుస్తాయి. కుటుంబప్రేమ ఒకటి, ఇచ్చిన మాట మరోటి. ప్రజల తక్షణ శ్రేయస్సు ఒకటి, దీర్ఘకాల సత్యనిష్ఠ మరోటి. అలాంటి సందర్భంలో ఏది ఎంచుకోవాలో చాలా కష్టం. రాముడు సత్యాన్ని ఎంచుకున్నాడు. భరతుడు అన్నభక్తిని ఎంచుకున్నాడు. కానీ ఇద్దరూ పరస్పరం ద్వేషించలేదు. విభిన్న ధర్మస్థానాలు ఉన్నా, ప్రేమ నిలిచింది. ఇదే గొప్ప పాఠం. మన అభిప్రాయం వేరు అయినా, హృదయం శుద్ధంగా ఉంటే సంబంధం విరగదు. చిత్రకూటం ఈ సత్యానికి సాక్షి.
ఇలా చిత్రకూట ధర్మసభలో భరతుడు రాముని తిరిగి రావాలని కన్నీళ్లతో విన్నవించాడు. జాబాలి తక్షణ ప్రయోజనాన్ని ముందుకు పెట్టి రాముని రాజ్యానికి రమ్మని వాదించాడు. రాముడు ఆ వాదనను సత్యధర్మంతో తిరస్కరించి, తండ్రి వాక్యపాలన శాశ్వతమని స్పష్టంగా చెప్పాడు. వశిష్ఠ మహర్షి వంశధర్మం, రాజ్యబాధ్యతను గుర్తుచేసినా, రాముడు పద్నాలుగు సంవత్సరాల వ్రతం పూర్తయ్యే వరకు తిరిగి రానని నిలబడ్డాడు. భరతుడు రాజ్యాన్ని తనదిగా స్వీకరించలేనని మరింత దృఢంగా చెప్పాడు. ఇప్పుడు రాముని పాదుకలను రాజ్యానికి ప్రతినిధిగా తీసుకెళ్లే మహాఘట్టానికి మార్గం ఏర్పడింది. తదుపరి భాగంలో రాముని పాదుకల స్వీకారం, భరతుని పాదుకాపట్టాభిషేక సంకల్పం, నందిగ్రామ వ్రతజీవితం మరియు అయోధ్యకు తిరుగు యాత్ర గురించి తెలుసుకుందాం.
