దశరథ మహారాజు అంత్యక్రియలు శాస్త్రోక్తంగా పూర్తయిన తరువాత అయోధ్యలో శోకం కొంత క్రమబద్ధమైన దుఃఖంగా మారింది. మొదటి దెబ్బలో ప్రజలు మాటరాక నిలిచిపోయారు. రాముడు అరణ్యానికి వెళ్లిపోయాడు. దశరథుడు పుత్రవియోగంతో మరణించాడు. కైకేయి చేసిన కార్యం రాజమందిరాన్ని, ప్రజల హృదయాలను, వంశమర్యాదను కుదిపేసింది. ఇప్పుడు భరతుడు వచ్చాడు. అతని రాకతో కొంతమంది మొదట భయపడ్డారు — అతను నిజంగా రాజ్యాన్ని స్వీకరిస్తాడా? కైకేయి చేసిన పని అతని కోరికతోనే జరిగిందా? కానీ భరతుని మాటలు, కన్నీళ్లు, కైకేయిపై అతని ధర్మాగ్ని, రామునిపై అతని భక్తి చూసిన తరువాత అయోధ్య ప్రజల హృదయాల్లో అతనిపై అపారమైన గౌరవం పెరిగింది. “భరతుడు నిరపరాధి. అతనికి రాజ్యమోహం లేదు. అతను రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావాలని కోరుతున్నాడు” అనే వార్త నగరమంతా వ్యాపించింది. రాముని లేని శోకంలో మునిగిపోయిన అయోధ్యకు భరతుని ధర్మసంకల్పం ఒక ఆశాకిరణంలా కనిపించింది.
దశరథుని మరణానంతర కర్మలు పూర్తి చేసిన తరువాత, వశిష్ఠ మహర్షి, మంత్రులు, సభాసదులు రాజ్యస్థిరత్వం గురించి ఆలోచించారు. రాజ్యం ఎక్కువకాలం రాజులేకుండా ఉండకూడదు. ప్రజలకు దిశ కావాలి. శత్రువులు రాజ్యబలహీనతను గమనించవచ్చు. అంతర్గత వ్యవస్థ కుదేలవవచ్చు. అందువల్ల రాజ్యపాలనకు త్వరగా నిర్ణయం అవసరం. కానీ భరతుడు స్పష్టంగా చెప్పాడు: “రాముడు బ్రతికుండగా, రాముడు పెద్ద కుమారుడై ఉండగా, రాముడు ధర్మవంతుడై ఉండగా, రాజ్యాన్ని నేను ఎలా స్వీకరిస్తాను? నేను కిరీటం ధరించను. నేను రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావడానికి వెళ్తాను. ఆయన తిరిగి వచ్చి పట్టాభిషేకం పొందాలి. ఇదే నా ధర్మం.” ఈ మాటలతో రాజసభలోని అందరూ కదిలిపోయారు. వశిష్ఠుడు భరతుని ధర్మాన్ని గౌరవించాడు. మంత్రులు ఆనందంతో, కళ్లలో కన్నీళ్లతో అతన్ని చూశారు. రాజ్యానికి తాత్కాలికంగా కష్టం ఉన్నా, భరతుని హృదయం శుద్ధమైనదని అందరికీ ధైర్యం వచ్చింది.
భరతుడు చిత్రకూటానికి వెళ్లడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఇది సాధారణ అన్నను చూడడానికి వెళ్లే ప్రయాణం కాదు; ఇది ధర్మయాత్ర. తండ్రి మరణవార్తను రామునికి చెప్పాలి. తల్లుల దుఃఖాన్ని తెలియజేయాలి. అయోధ్య ప్రజల విలాపాన్ని చెప్పాలి. కైకేయి చేసిన అధర్మాన్ని తనదిగా అంగీకరించకుండా, రాముని పాదాల వద్ద క్షమాపణ కోరాలి. ముఖ్యంగా రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావాలి. భరతుడు ఒంటరిగా వెళ్లాలనుకోలేదు. ఎందుకంటే ఇది తన వ్యక్తిగత కోరిక మాత్రమే కాదు; మొత్తం అయోధ్య కోరిక. కాబట్టి గురువులు, మంత్రులు, తల్లులు, శత్రుఘ్నుడు, పెద్దలు, బ్రాహ్మణులు, ప్రజాప్రతినిధులు, సైన్యం — అందరూ కలిసి రావాలని ఏర్పాట్లు జరిగాయి. ఈ యాత్రలో రాజశోభ ఉండినా, దాని అంతరంగం వినయంతో నిండింది. భరతుడు సింహాసనాన్ని స్వీకరించడానికి కాదు, సింహాసనానికి నిజమైన అధికారి అయిన రాముణ్ణి తిరిగి పిలవడానికి బయలుదేరుతున్నాడు.
అయోధ్య ప్రజలు ఈ యాత్రలో భాగం కావాలని ఆసక్తిగా ముందుకు వచ్చారు. రాముణ్ణి మళ్లీ చూడాలి. ఆయనను తిరిగి తీసుకురావడానికి భరతుని వెంట ఉండాలి. కొన్ని రోజుల క్రితం రాముడి రథం వెనుక ఏడుస్తూ పరుగెత్తిన వారు ఇప్పుడు మరోసారి ఆశతో బయలుదేరారు. కానీ ఈసారి ఆ ఆశలో శోకంతో పాటు ఒక ధర్మప్రార్థన ఉంది. “రాముడు తిరిగి వస్తే అయోధ్య మళ్లీ జీవిస్తుంది” అని వారు నమ్మారు. కౌసల్య, సుమిత్ర, కైకేయి కూడా బయలుదేరడానికి సిద్ధమయ్యారు. కౌసల్య తన కుమారుణ్ణి చూడాలనే తపనతో ఉంది. సుమిత్ర లక్ష్మణుణ్ణి, సీతను చూడాలనుకుంది. కైకేయి కూడా వెళ్లింది; ఆమె హృదయం అప్పటికే గర్వం కోల్పోయి పశ్చాత్తాపపు నీడలోకి జారిపోతోంది. కానీ రాముని ముందు ఆమె ఎలా నిలుస్తుంది? భరతుని ధర్మవాక్యాలు ఆమె హృదయాన్ని గాయపరిచాయి. అయినప్పటికీ ఆమె కూడా ఈ యాత్రలో భాగమైంది.
భరతుని యాత్రవాహిని గొప్పది. రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, సైనికులు, సేవకులు, గురువుల వాహనాలు, తల్లుల పల్లకీలు, ప్రజలు — ఇలా అయోధ్య నుండి ఒక పెద్ద సమూహం బయలుదేరింది. కానీ ఇది యుద్ధయాత్ర కాదు. అయినా బయటికి చూస్తే సైన్యంతో కూడిన పెద్ద వాహిని. మార్గమధ్యంలోని ప్రజలు ఆశ్చర్యంతో చూశారు. భరతుడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించి తిరిగి రాముణ్ణి ఎదుర్కోవడానికి వెళ్తున్నాడా? లేక రాముణ్ణి గౌరవంగా తీసుకురావడానికి వెళ్తున్నాడా? ఈ ప్రశ్న దూరం నుండి చూసేవారికి సహజం. నిజమైన ఉద్దేశ్యం భరతుని హృదయంలో ఉంది — రామపాదాలకు శరణు. కానీ బయట ప్రదర్శన మాత్రం ఒక రాజవాహినిలా కనిపించింది. ఈ వ్యత్యాసమే తరువాత గుహుని అనుమానానికి కారణమవుతుంది.
ప్రయాణం ప్రారంభమైనప్పుడు భరతుని మనస్సు భారంగా ఉంది. ప్రతి అడుగూ అతనికి రాముని వైపు తీసుకెళ్తున్నా, హృదయంలో ఒక భయం ఉంది — “అన్న రాముడు నన్ను ఎలా చూస్తాడు? నా తల్లి చేసిన కార్యం వల్ల ఆయనకు బాధ కలిగింది. ఆయన నన్ను నిందించకపోయినా, నా మనస్సు నన్నే నిందిస్తోంది. ఆయన తిరిగి రావడానికి అంగీకరిస్తారా? తండ్రి మరణవార్త ఆయనను ఎంత బాధిస్తుంది?” అని ఆలోచించాడు. భరతుడు రాజ్యాన్ని తిరస్కరించాడు, కానీ దాంతో అతని బాధ ముగియలేదు. నిజమైన ప్రేమ మనం నిరపరాధులమని తెలుసుకున్నా, ప్రియమైనవారికి జరిగిన నష్టానికి పశ్చాత్తాపపడుతుంది. భరతుని హృదయం అలా బాధపడుతోంది. శత్రుఘ్నుడు అతని పక్కన ఉన్నాడు. అతని ఆగ్రహం ఇంకా పూర్తిగా చల్లారలేదు. కానీ భరతుని సంకల్పం అతనికి దిశనిచ్చింది.
మార్గంలో వారు గంగాతీరానికి చేరువయ్యారు. అదే ప్రాంతం — శృంగవేరపురం, గుహుని రాజ్యం. కొద్ది రోజుల క్రితం రాముడు అక్కడికి వచ్చి, గుహుని ప్రేమను స్వీకరించి, గంగను దాటి వెళ్లాడు. ఇప్పుడు భరతుడు పెద్ద సైన్యంతో అదే ప్రాంతానికి వస్తున్నాడు. గుహునికి ఈ వార్త తెలిసింది. అతను అప్రమత్తమయ్యాడు. అతని హృదయంలో రాముపట్ల అపారమైన ప్రేమ. అతను రాముణ్ణి తన ప్రాణస్నేహితుడిగా భావించాడు. ఇప్పుడు కైకేయి కుమారుడు భరతుడు పెద్ద సైన్యంతో వస్తున్నాడని విన్నప్పుడు అతనికి అనుమానం కలిగింది. “భరతుడు రాముణ్ణి హాని చేయడానికి వస్తున్నాడా? రాజ్యాన్ని పొందిన తరువాత రాముడు అడవిలో బ్రతికి ఉంటే తనకు భయం అని భావించి అతన్ని చంపడానికి వస్తున్నాడా?” అనే సందేహం అతని హృదయంలో మెదిలింది. ఇది గుహుని దురాశ కాదు; రాముపట్ల రక్షకభక్తి.
గుహుడు వెంటనే తన నిషాదులను సిద్ధం చేశాడు. నదిదాటులను కాపాడమన్నాడు. పడవలను దాచమన్నాడు. అవసరమైతే యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉండమన్నాడు. “రాముడు నా వద్ద విశ్రాంతి తీసుకున్నాడు. అతను నా ఆశ్రయంలో గంగ దాటాడు. అతనికి హాని చేయడానికి ఎవరైనా వస్తే, నేను నా ప్రాణాలతో అడ్డుకుంటాను” అనే భావం గుహునిలో ఉంది. ఒక నిషాదరాజు అయిన అతని వద్ద అయోధ్య సైన్యానికి సరిపడే బలం ఉండకపోవచ్చు. కానీ భక్తి బలం కొలవలేనిది. అతను రాముని కోసం తన శక్తిమేరకు నిలబడటానికి సిద్ధపడ్డాడు. ఈ అనుమానంలో కూడా అతని ప్రేమ పవిత్రమే. రాముని భద్రత గురించి ఆలోచించేవాడు ఎవరు అయినా రామాయణంలో మహనీయుడు. గుహుడు అలాంటి వాడు.
అయితే గుహుడు జాగ్రత్తగా ముందుగా భరతుని ఉద్దేశ్యం తెలుసుకోవాలని నిర్ణయించాడు. అతను కానుకలతో, తేనె, ఫలాలు, మూలాలు, నీరు, తన ప్రాంతానికి తగిన ఆతిథ్యంతో భరతుని వద్దకు వెళ్లాడు. భరతుని ముఖాన్ని గమనించాడు. నిజమైన మనసు ముఖంలో కనిపిస్తుంది. భరతుని ముఖంలో గర్వం లేదు, రాజ్యమోహం లేదు; దుఃఖం, వినయం, ఆత్రుత కనిపించాయి. గుహుడు వినయంగా అడిగాడు: “రాజకుమారుడా, మీరు పెద్ద వాహినితో వచ్చారు. మీ ప్రయాణ లక్ష్యం ఏమిటి? రాముడు ఇక్కడి నుండి గంగ దాటి వెళ్లాడు. మీరు అతనిని చూడటానికా, లేక మరే కార్యానికా వచ్చారు?” ఈ ప్రశ్నలో ప్రత్యక్షంగా అనుమానం లేకపోయినా, అంతరంగంలో అప్రమత్తత ఉంది.
భరతుడు గుహుని మాటలు విని వెంటనే అతని హృదయాన్ని అర్థం చేసుకున్నాడు. గుహుడు రాముని స్నేహితుడు. అతనికి రాముడిపై ప్రేమ ఉంది. తనపై అనుమానం రావడం సహజం. భరతుడు కన్నీళ్లతో అన్నాడు: “గుహా, నీవు రాముని ప్రియస్నేహితుడు. అందువల్ల నీవు ధన్యుడు. నాకు రాజ్యంపై ఆసక్తి లేదు. నా తల్లి చేసిన కార్యం నాకు తెలియదు. రాముణ్ణి అరణ్యానికి పంపడం నా కోరిక కాదు. నేను అతన్ని తిరిగి తీసుకురావడానికి వచ్చాను. అతను అయోధ్యకు రాజు కావాలి. నేను అతని పాదాల వద్ద సేవకుడిగా నిలవాలి. నన్ను రామునికి విరోధిగా అనుకోకు. నేను రాముని దాసుడిని.” ఈ మాటలు విన్న గుహుని అనుమానం కరిగిపోయింది. అతను భరతుని ధర్మాన్ని గౌరవించాడు. అతని కళ్లలో కన్నీళ్లు వచ్చాయి. “ఇలాంటి తమ్ముడు ఉన్న రాముడు ఎంత ధన్యుడు! ఇలాంటి అన్న ఉన్న భరతుడు ఎంత ధన్యుడు!” అని అతను భావించాడు.
గుహుడు భరతునికి రాముడు అక్కడ గడిపిన రాత్రి విషయాలను చెప్పాడు. “రాముడు ఇక్కడికి వచ్చినప్పుడు వల్కలధారి. సీతాదేవి అతనితో ఉంది. లక్ష్మణుడు కాపలా నిలిచాడు. నేను రాజసౌకర్యాలు అందించాలనుకున్నాను, కానీ రాముడు వనవాసవ్రతం వల్ల స్వీకరించలేదు. రామసీతలు నేలపై నిద్రించారు. లక్ష్మణుడు రాత్రంతా నిద్రపోకుండా కాపలా నిలిచాడు. ఉదయం వారు జటలు ధరించి గంగ దాటి వెళ్లారు” అని వివరించాడు. ఈ మాటలు విన్న భరతుని హృదయం మళ్లీ బాధతో నిండింది. రాముడు నేలపై నిద్రించాడా? సీత వల్కలాలతో గంగ దాటిందా? లక్ష్మణుడు రాత్రంతా కాపలా నిలిచాడా? ఈ దృశ్యాలు అతని మనస్సులో కత్తుల్లా గుచ్చుకున్నాయి. అతను మరింతగా తన తల్లి చేసిన కార్యాన్ని తిట్టుకున్నాడు.
భరతుడు గుహునితో ఆ రాత్రి రాముడు విశ్రాంతి తీసుకున్న స్థలాన్ని చూపమని కోరాడు. గుహుడు చూపించాడు. అక్కడ రాముడు నేలపై పడుకున్న చోట, సీత విశ్రాంతి తీసుకున్న చోట, లక్ష్మణుడు కాపలా నిలిచిన చోట భరతుడు నిలబడి కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నాడు. అతనికి ఆ స్థలం దేవాలయంలా అనిపించింది. రాముని పాదస్పర్శతో పవిత్రమైన నేల. అతను దాన్ని చూసి విలపించాడు: “రాముడు రాజ్యానికి అర్హుడు. అతను మృదువైన శయ్యలపై విశ్రాంతి తీసుకోవాలి. కానీ నా పేరుతో జరిగిన అధర్మం వల్ల నేలపై నిద్రించాడు. సీత, భూమిదేవి కుమార్తె, వనవాసిని అయింది. లక్ష్మణుడు తన సుఖాన్ని వదిలాడు. దీనికి నేను ఎలా ప్రశాంతంగా ఉంటాను?” అని బాధపడ్డాడు. భరతుని కన్నీళ్లు గుహుని హృదయాన్ని పూర్తిగా గెలుచుకున్నాయి. ఇప్పుడు అతనికి భరతుడు రాముని శత్రువు కాదు, రామభక్తుడని పూర్తిగా తెలిసింది.
ఆ రాత్రి భరతుని వాహిని గంగాతీరంలో విశ్రాంతి తీసుకుంది. గుహుడు తన వంతు ఆతిథ్యాన్ని ఇచ్చాడు. అతని అనుమానం స్నేహంగా మారింది. భరతుడు అతనిని గౌరవించాడు. సామాజికస్థానం చూసి కాదు, రాముడిపై అతని ప్రేమ చూసి. రామాయణంలో ఇది చాలా అందమైన దృశ్యం. రాముని ప్రేమించినవారు పరస్పరం స్నేహితులవుతారు. గుహుడు నిషాదుడు, భరతుడు రాజకుమారుడు. కానీ రామభక్తి వారిని ఒకే స్థాయిలో నిలబెట్టింది. భక్తి భేదాలను కరిగిస్తుంది. భరతుడు గుహుని ప్రేమను గౌరవించాడు; గుహుడు భరతుని ధర్మాన్ని గౌరవించాడు. ఈ పరస్పర గౌరవం రామాయణపు విశాల హృదయాన్ని చూపిస్తుంది.
మరుసటి ఉదయం గంగను దాటే ఏర్పాట్లు జరిగాయి. గుహుడు అనేక పడవలను సిద్ధం చేయించాడు. ఇంత పెద్ద వాహిని దాటడం సులభం కాదు. రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, సైనికులు, గురువులు, తల్లులు, ప్రజలు — అందరినీ సురక్షితంగా దాటించాలి. గుహుడు తన నిషాదులతో కలిసి ఈ పని భక్తితో చేశాడు. కొద్దిసేపటి క్రితం అనుమానంతో పడవలను దాచమన్నవాడు, ఇప్పుడు భరతుని ధర్మం గ్రహించి అదే పడవలను సేవగా అందిస్తున్నాడు. ఇది హృదయం సత్యాన్ని గుర్తించినప్పుడు వచ్చే మార్పు. భరతుడు గంగను దాటే ముందు రాముడు దాటిన దిశను గౌరవంతో చూశాడు. “అన్నయ్యా, నేను వస్తున్నాను. నిన్ను తిరిగి తీసుకురావడానికి వస్తున్నాను” అనే మౌనప్రార్థన అతని హృదయంలో ఉంది.
గంగదాటిన తరువాత యాత్ర భరద్వాజ మహర్షి ఆశ్రమం వైపు సాగింది. రాముడు కూడా గంగ దాటిన తరువాత అదే మహర్షి ఆశ్రమానికి వెళ్లాడు. ఇప్పుడు భరతుడు అదే మార్గంలో వెళ్తున్నాడు. ఇది బాహ్యంగా ఒక ప్రయాణం అయినా, అంతరంగంగా భరతుని వినయయాత్ర. ప్రతి అడుగు అతన్ని రాముని దగ్గరికి తీసుకెళ్తోంది. కానీ ప్రతి అడుగూ అతని హృదయంలో పశ్చాత్తాపాన్ని కూడా పెంచుతోంది. అతను రాజ్యాన్ని తీసుకోవడానికి కాదు, రాజ్యాన్ని తిరిగి ఇవ్వడానికి వెళ్తున్నాడు. ఈ భావం అతని యాత్రను పవిత్రం చేసింది.
భరద్వాజ మహర్షి ఆశ్రమానికి చేరువైనప్పుడు మహర్షికి పెద్ద వాహిని రాక తెలిసింది. ఆయన దూరం నుంచే వారి ఉద్దేశ్యాన్ని గ్రహించగల ఋషి. భరతుడు మహర్షి సమక్షానికి వచ్చి వినయంతో నమస్కరించాడు. తన స్థితిని వివరించాడు. “మహర్షీ, నేను రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావడానికి వచ్చాను. నా తల్లి చేసిన కార్యం నాకు తెలియదు. నేను రాజ్యాన్ని కోరను. రాముడే రాజు కావాలి” అని చెప్పాడు. భరద్వాజుడు భరతుని హృదయాన్ని పరీక్షించినట్లు కొన్ని వర్ణనలు చెబుతాయి. ఎందుకంటే రాజ్యమోహం లేనివాడని మాటలతో చెప్పడం ఒకటి; అంతరంగం నిజంగా శుద్ధమా అన్నది ఋషి తెలుసుకోవాలి. భరతుని వినయం, కన్నీళ్లు, ధర్మనిశ్చయం చూసి మహర్షి సంతోషించాడు. ఆయన భరతుణ్ణి ఆశీర్వదించాడు. రాముని మార్గం, చిత్రకూట స్థానం గురించి సూచించాడు.
భరద్వాజ మహర్షి భరతుని వాహినికి ఆతిథ్యం ఇచ్చిన ఘట్టం కూడా ప్రసిద్ధి. మహర్షి తపస్సుబలంతో ఆ సమూహానికి తగిన ఆహారం, విశ్రాంతి, సౌకర్యాలు కల్పించాడు అని వర్ణన వస్తుంది. ఇది ఋషితపస్సు మహిమను చూపిస్తుంది. భరతుడు మాత్రం ఈ ఆతిథ్యంలో గర్వంతో మునిగిపోలేదు. అతని మనస్సు రామునిపై నిలిచింది. తాత్కాలిక విశ్రాంతి అవసరం, కానీ లక్ష్యం చిత్రకూటం. అతను రాత్రి మహర్షి ఆశ్రమంలో ఉండి, మరుసటి రోజు చిత్రకూటానికి బయలుదేరడానికి సిద్ధమయ్యాడు. భరద్వాజుడు అతనికి దారి చూపించాడు. “చిత్రకూట పర్వతం వైపు వెళ్లండి. అక్కడ రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు పర్ణశాలలో ఉన్నారు” అనే సూచన అతని హృదయంలో ఆశను కలిగించింది. ఇప్పుడు రామదర్శనం దగ్గరలో ఉంది.
ఈ ప్రయాణంలో భరతుని ధర్మం అనేక రీతుల్లో వెలుగుతుంది. కైకేయిపై అతని ఆగ్రహం ధర్మవేదన. కౌసల్య ముందు అతని వినయం నిరపరాధిత్వం. గుహుని ముందు అతని కన్నీళ్లు రామభక్తి. భరద్వాజుని ముందు అతని నమ్రత రాజ్యత్యాగం. ప్రజల ముందు అతని సంకల్పం నాయకత్వం. అతను రాజు కిరీటాన్ని తిరస్కరించినా, ధర్మంలో రాజులా నిలిచాడు. నిజానికి రాజ్యం అనేది సింహాసనంపై కూర్చోవడమే కాదు; ధర్మాన్ని కాపాడే హృదయం కలిగి ఉండడం. భరతుడు ఆ హృదయాన్ని చూపిస్తున్నాడు. అందుకే రామాయణంలో భరతుడు ప్రత్యేకమైన మహాత్ముడు. అతను రాముడి స్థానాన్ని స్వీకరించలేదు; రాముడి స్థానాన్ని రక్షించాడు.
చిత్రకూటం వైపు యాత్ర మరింత గంభీరంగా సాగింది. తల్లుల పల్లకీల్లో కౌసల్య, సుమిత్ర, కైకేయి ఉన్నారు. కౌసల్య రాముణ్ణి చూడబోతున్నాననే ఆశతో, తండ్రి మరణవార్త చెప్పాల్సిన బాధతో ఉంది. సుమిత్ర లక్ష్మణుణ్ణి చూడాలని తపిస్తోంది, కానీ అతని సేవధర్మంపై గర్వంగా ఉంది. కైకేయి మాత్రం లోపల భయం, పశ్చాత్తాపం, సిగ్గు మధ్య ఉంది. రాముడు తనను ఎలా చూస్తాడు? భరతుడు తనను ఇప్పటికే కఠినంగా మందలించాడు. కౌసల్య దుఃఖం ఆమెకు కనిపిస్తోంది. ప్రజల నిశ్శబ్ద నింద ఆమెను వెంటాడుతోంది. ఈ యాత్ర ఆమెకు కూడా అంతరంగశిక్షగా మారింది. ఆమె కోరుకున్న రాజ్యం, ఇప్పుడు తనకు అపకీర్తిగా మారింది.
శత్రుఘ్నుడు భరతుని పక్కన ఉన్నాడు. అతని హృదయం కూడా రామదర్శనం కోసం ఆత్రుతగా ఉంది. అతను అన్న భరతుని ధర్మాన్ని గౌరవిస్తున్నాడు. ఇంత పెద్ద సమూహం చిత్రకూటానికి చేరుకుంటే రాముడు ఆశ్చర్యపోతాడు. లక్ష్మణుడు దూరం నుండి వాహినిని చూసి మొదట అనుమానించవచ్చు. ఎందుకంటే పెద్ద సైన్యం వస్తున్నట్లు కనిపిస్తుంది. “భరతుడు యుద్ధానికి వస్తున్నాడా?” అనే సందేహం లక్ష్మణునికి కలగవచ్చు. రాముడు మాత్రం భరతుని స్వభావం తెలుసు. ఆయన తమ్ముడిపై అనుమానం పెట్టడు. ఈ గొప్ప సంభాషణ త్వరలో జరుగబోతోంది. చిత్రకూటం ఆ మహాసంగమానికి సిద్ధమవుతోంది.
ఈ భాగం మనకు ఒక లోతైన పాఠం ఇస్తుంది. మన ఉద్దేశ్యం శుద్ధమైనదైనా, బయట రూపం కొన్నిసార్లు అనుమానం కలిగించవచ్చు. భరతుడు రాముణ్ణి గౌరవంగా తీసుకురావడానికి వస్తున్నాడు. కానీ పెద్ద సైన్యంతో రావడం గుహునికి అనుమానం కలిగించింది. కాబట్టి శుద్ధ హృదయం ఉన్నవాడు తన ఉద్దేశ్యాన్ని వినయంగా వివరించాలి. భరతుడు అదే చేశాడు. అతను “నేను రాజకుమారుడిని, నన్ను అనుమానించవద్దు” అని గర్వంగా మాట్లాడలేదు. “నేను రాముని దాసుడిని” అని కన్నీళ్లతో చెప్పాడు. వినయం అనుమానాన్ని కరిగిస్తుంది. నిజాయితీ శత్రుత్వాన్ని స్నేహంగా మార్చుతుంది. గుహుడు, భరతుడు కలయిక దీనికి ఉదాహరణ.
ఇలా భరతుడు దశరథుని అంత్యక్రియల తరువాత రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావడానికి చిత్రకూట యాత్రకు సిద్ధమయ్యాడు. గురువులు, తల్లులు, మంత్రులు, ప్రజలు, సైన్యంతో అయోధ్య నుండి బయలుదేరాడు. శృంగవేరపురం వద్ద గుహుడు మొదట పెద్ద వాహినిని చూసి అనుమానించాడు. కానీ భరతుని రామభక్తి, రాజ్యత్యాగసంకల్పం విని అతని హృదయం కరిగిపోయింది. గుహుడు రాముడు గంగతీరంలో గడిపిన రాత్రి వివరాలను చెప్పగా భరతుడు మరింత దుఃఖించాడు. గంగదాటి భరద్వాజ మహర్షి ఆశ్రమానికి చేరి, ఆయన ఆశీర్వాదంతో చిత్రకూట మార్గం తెలుసుకున్నాడు. ఇప్పుడు భరతుని వాహిని చిత్రకూటానికి చేరబోతోంది; రామలక్ష్మణులకు దూరం నుండి సైన్యధ్వని వినిపించబోతోంది. తదుపరి భాగంలో చిత్రకూటంలో వాహిని ధ్వని వినిపించడం, లక్ష్మణుని అనుమానం, రాముని భరతుపై విశ్వాసం, అన్నదమ్ముల మహాసంగమానికి ముందు ఉత్కంఠ గురించి తెలుసుకుందాం.
