దశరథ మహారాజు పుత్రవియోగదుఃఖంతో ప్రాణాలు విడిచిన తరువాత అయోధ్య మరింత లోతైన శోకంలో మునిగిపోయింది. రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు అరణ్యంలో ఉన్నారు. దశరథుడు ఇక లేడు. రాజ్యం రాజులేని స్థితిలో ఉంది. భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు కేకయదేశంలో, తమ మాతామహుని వద్ద ఉన్నారు. ఈ పరిస్థితి రాజ్యానికి అత్యంత సున్నితమైనది. వశిష్ఠ మహర్షి, మంత్రులు, రాజపురోహితులు పరిస్థితిని శాంతంగా అంచనా వేశారు. శోకంలో మునిగి రాజ్యవ్యవస్థను వదిలేయడం కుదరదు. రాజు మరణించాడు; కానీ రాజ్యం బ్రతకాలి. ప్రజలకు భయం రాకూడదు. అంత్యక్రియలు చేయాలి. వారసత్వ నిర్ణయం అవసరం. అందుకే భరతుణ్ణి వెంటనే పిలిపించాలి. అతడు దశరథుని కుమారుడు. రాముడు అరణ్యంలో ఉన్నాడు. శత్రుఘ్నుడు భరతునితో ఉన్నాడు. కాబట్టి వేగవంతమైన దూతలు కేకయదేశానికి పంపబడ్డారు.
దూతలకు వశిష్ఠుడు జాగ్రత్తగా ఆదేశించాడు. “మీరు వెంటనే వెళ్లండి. భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు త్వరగా అయోధ్యకు రావాలని చెప్పండి. కానీ దశరథుని మరణవార్తను, రాముని అరణ్యవాస వివరాలను ప్రయాణమధ్యంలో అకస్మాత్తుగా చెప్పి కలవరపరచవద్దు. వారిని త్వరగా తీసుకురావాలి.” ఈ జాగ్రత్త అవసరం. దూరప్రాంతంలో ఉన్న కుమారునికి ఒకేసారి తండ్రి మరణం, అన్న అరణ్యవాసం, రాజ్యసంక్షోభం అన్నీ చెప్పితే అతని మనస్సు ప్రయాణానికి ముందే కూలిపోవచ్చు. రాజధర్మంలో సత్యం ముఖ్యం; కానీ సత్యాన్ని ఎలా చెప్పాలి అన్నదీ వివేకం. వశిష్ఠుని ఈ ఆదేశంలో ఆ వివేకం కనిపిస్తుంది. దూతలు వేగంగా బయలుదేరారు. వారి చేతుల్లో అయోధ్య భవిష్యత్తును మార్చే సందేశం ఉంది, కానీ నోట దుఃఖాన్ని దాచుకోవాల్సిన కర్తవ్యం ఉంది.
కేకయదేశంలో భరతుడు ఆ సమయంలో రాజసౌఖ్యంలో ఉన్నా, అతని హృదయం సహజంగా ధర్మపరమైనది. అతను రాముణ్ణి అపారంగా ప్రేమించేవాడు. పెద్ద అన్నగా మాత్రమే కాదు, ఆదర్శంగా కూడా గౌరవించేవాడు. రాముడు యువరాజు అవుతాడని తెలిసి ఉండి ఉంటే అతనికి ఆనందమే కలిగేది. అతని మనస్సులో రాజ్యాసక్తి లేదు. ఇదే భరతుని మహిమ. కానీ కైకేయి, మంత్ర కుట్ర వల్ల అతని పేరు ఉపయోగించబడింది. అతనికి తెలియకుండానే అతని కోసం రాముడు అరణ్యానికి పంపబడ్డాడు. నిజమైన ధర్మాత్ముడికి తాను చేయని అధర్మం తన పేరుతో జరిగిందని తెలుసుకోవడం ఎంత బాధాకరమో తరువాత మనం చూస్తాం. ఈ దశలో మాత్రం భరతునికి అయోధ్యలో జరిగినవి తెలియవు. అయినా దూరంగా ఉన్న అతని అంతరంగంలో ఒక అస్పష్టమైన కలత మొదలైంది.
రామాయణంలో భరతునికి అపశకునాలు, దుర్స్వప్నాలు కలిగినట్లు వర్ణన వస్తుంది. ఒక రాత్రి అతనికి విచిత్రమైన కలలు కనిపించాయి. తన తండ్రి దశరథుడు అపవిత్రమైన, దుఃఖకరమైన స్థితిలో ఉన్నట్లు, ఆకాశం నుండి పడిపోయినట్లు, నల్లని వస్త్రాలు ధరించినట్లు, చెడు సూచనలు కనిపించినట్లు అతనికి అనిపించింది. కలలు ఎప్పుడూ నిజమే అని చెప్పలేము. కానీ ధర్మకథల్లో అపశకునాలు మనసులో దూరంగా జరుగుతున్న సంఘటనల ప్రతిధ్వనిలా వర్ణించబడతాయి. భరతుని హృదయం పవిత్రమైనది; కాబట్టి అయోధ్యలోని శోక తరంగం అతని అంతరంగాన్ని తాకినట్టుగా భావించవచ్చు. అతను ఉదయం లేచినప్పుడు అసహజమైన భయం, దుఃఖం, ఆందోళన అనుభవించాడు. ఏదో దుర్వార్త వస్తుందన్న భావన అతనిని వదల్లేదు.
భరతుడు తన స్నేహితులతో, సేవకులతో తన కలల గురించి చెప్పాడు. “నాకు నిన్న రాత్రి భయంకరమైన కలలు కనిపించాయి. నా మనస్సు ప్రశాంతంగా లేదు. తండ్రి క్షేమంగా ఉన్నారా? రాముడు క్షేమంగా ఉన్నాడా? లక్ష్మణుడు, సీత, తల్లులు అందరూ సుఖంగా ఉన్నారా? ఎందుకో హృదయం కలత చెందుతోంది” అని అన్నాడు. అతని మాటల్లో కుటుంబంపై ప్రేమ కనిపిస్తుంది. ప్రత్యేకంగా రాముని పేరు అతని హృదయంలో ముందుగా వస్తుంది. భరతునికి అయోధ్య అనేది రాజ్యం కాదు; తండ్రి, అన్న, తల్లులు, గురువులు ఉన్న పవిత్రగృహం. అతని కలతలో రాజ్యాసక్తి లేదు. ఇది తరువాత కైకేయి ఆశలతో అతని స్వభావం ఎంత భిన్నమో చూపిస్తుంది.
ఇంతలో అయోధ్య దూతలు కేకయదేశానికి చేరుకున్నారు. వారు వేగంగా ప్రయాణించి అలసిపోయినా, పనిమీద ఉన్న గంభీరతను దాచుకున్నారు. భరతుని సమక్షంలోకి వచ్చి నమస్కరించారు. వారు వశిష్ఠ మహర్షి, మంత్రులు పంపిన సందేశాన్ని చెప్పారు: “అయోధ్యలో అత్యవసరమైన పని ఉంది. మీరు, శత్రుఘ్నుడు ఆలస్యం చేయకుండా వెంటనే తిరిగి రావాలని గురువులు, మంత్రులు కోరుతున్నారు.” భరతుడు దూతల ముఖాలను గమనించాడు. వారు ఏదో దాచుతున్నారన్న భావం అతనికి కలిగింది. అతను వెంటనే అడిగాడు: “తండ్రి క్షేమంగా ఉన్నారా? రాముడు క్షేమంగా ఉన్నాడా? లక్ష్మణుడు, సీత, తల్లులు అందరూ సుఖంగా ఉన్నారా? అయోధ్యలో ప్రజలు శాంతిగా ఉన్నారా?” దూతలు నేరుగా దుఃఖవార్త చెప్పలేదు. వారు “అందరూ మీ రాక కోసం ఎదురు చూస్తున్నారు; మీరు త్వరగా రావాలి” అన్నట్లు సమాధానం ఇచ్చారు. ఈ సమాధానం భరతుని కలతను తగ్గించలేదు. అసలు దాచిన విషయం ఉందని అతని హృదయం మరింతగా అనుమానించింది.
భరతుడు వెంటనే ప్రయాణానికి సిద్ధమయ్యాడు. శత్రుఘ్నుడు కూడా అతనితో రావడానికి సిద్ధపడ్డాడు. కేకయరాజు, బంధువులు, సేవకులు వీడ్కోలు ఇచ్చారు. భరతుడు రాజ్యశోభతో ఉన్నా, మనస్సులో శాంతి లేదు. సాధారణంగా తాతగారి ఇంటి నుండి అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్తే ఆనందం ఉండాలి. తండ్రిని, అన్నలను, తల్లులను చూడబోతున్నాననే ఉత్సాహం ఉండాలి. కానీ ఈసారి అతని హృదయం భయంతో నిండింది. అతను మార్గమంతా దూతల ముఖాలను గమనిస్తూ, తన కలలను గుర్తుచేసుకుంటూ ప్రయాణించాడు. శత్రుఘ్నుడు కూడా భరతుని ఆందోళనను గమనించాడు. ఇద్దరు సోదరుల మధ్య సన్నిహితత్వం ఉంది. శత్రుఘ్నుడు భరతుని మనస్సు ప్రశాంతంగా లేదని గ్రహించాడు. కానీ దూతలు నిజం చెప్పకపోవడంతో ఇద్దరూ ఆందోళనలోనే ముందుకు సాగారు.
ప్రయాణం వేగంగా సాగింది. దూతల ఆత్రుత భరతునికి స్పష్టంగా కనిపించింది. వారు విశ్రాంతిని తగ్గించారు. మార్గమధ్యంలో పలు నదులు, అరణ్యాలు, గ్రామాలు దాటి అయోధ్య వైపు కదిలారు. భరతుని హృదయం ప్రతి దశలో మరింత భారంగా మారింది. కొన్నిసార్లు చెడు పక్షుల అరుపులు వినిపించాయి. కొన్నిచోట్ల జంతువుల అసహజ కదలికలు కనిపించాయి. ఇవన్నీ అతనికి అపశకునాలుగా అనిపించాయి. నిజానికి మనస్సు కలతలో ఉన్నప్పుడు ప్రపంచం అంతా కలతగా కనిపిస్తుంది. అయినా ఇతిహాస వాతావరణంలో ఇవి దూరంగా ఉన్న దుఃఖానికి సూచనలుగా నిలుస్తాయి. భరతుడు దేవతలను మనసులో ప్రార్థించాడు: “నా తండ్రి, నా అన్న రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత, తల్లులు అందరూ క్షేమంగా ఉండాలి.”
అయోధ్యకు చేరువైనప్పుడు భరతుని ఆందోళన మరింత పెరిగింది. సాధారణంగా అయోధ్య సమీపానికి వస్తే దూరం నుంచే నగరశోభ, వాద్యధ్వనులు, జనకోలాహలం, రథాల కదలికలు, వాణిజ్యశబ్దాలు వినిపించాలి. కానీ ఇప్పుడు వాతావరణం విచిత్రంగా నిశ్శబ్దంగా ఉంది. నగరపు బాహ్యభాగాల్లో ఉత్సాహం కనిపించలేదు. ప్రజలు సాధారణంగా రాజకుమారుడు తిరిగి వస్తే ఆనందంతో స్వాగతానికి వస్తారు. కానీ ఈసారి ఆహ్వానస్వరం లేదు. మంగళవాద్యాలు లేవు. గుర్రాల కాళ్ల శబ్దం తప్ప ఇంకేమీ వినిపించలేదు. భరతుడు ఈ నిశ్శబ్దాన్ని చూసి భయపడ్డాడు. “ఇది నా అయోధ్యేనా? ఎందుకు ఇంత నిశ్శబ్దం? ప్రజలు ఎందుకు కనిపించడం లేదు? పండుగల నగరం శ్మశానంలా ఎందుకు ఉంది?” అని అతని మనస్సు ప్రశ్నించింది.
అయోధ్యలోకి ప్రవేశించినప్పుడు అతనికి మరింత బాధాకర దృశ్యాలు కనిపించాయి. ఇళ్ల ముందు అలంకారాలు మసకబారాయి. తోరణాలు ఉన్నా ఉత్సాహం లేదు. వీధుల్లో ప్రజలు నిశ్శబ్దంగా నిలబడి ఉన్నారు. కొందరి కళ్లలో కన్నీటి చారలు కనిపించాయి. కొందరు భరతుణ్ణి చూసి తలవంచారు. కొందరు అతని ముఖాన్ని చూడలేక తిరిగిపోయారు. ఎవ్వరూ ఆనందంగా పలకరించలేదు. ఇది భరతుని హృదయాన్ని గాయపరిచింది. ప్రజల మౌనం చాలా సార్లు మాటలకంటే భయంకరం. వారు ఏదో చెప్పాలనుకుంటున్నారు, కానీ చెప్పలేకపోతున్నారు. భరతుడు ఈ మౌనంలో దుఃఖాన్ని చదివాడు. అతని కలలు నిజానికి సంకేతమా అన్న భయం పెరిగింది.
రాజమార్గాలు వెలవెలబోయాయి. దుకాణాలు పూర్తిగా ఉత్సాహంతో లేవు. రాజభవన ద్వారం దగ్గర కూడా సాధారణ శోభ కనిపించలేదు. భరతుడు హృదయంలో దడతో రాజమందిరంలోకి ప్రవేశించాడు. మొదట తండ్రి దశరథుని దర్శించాలనుకున్నాడు. “మహారాజు ఎక్కడ? నేను ఆయన పాదాలకు నమస్కరించాలి” అని అడిగాడు. కానీ ఎవరూ వెంటనే సమాధానం చెప్పలేదు. సేవకులు తలవంచారు. మంత్రులు బాధతో చూశారు. ఈ మౌనం అతనికి మరింత భయంకరంగా అనిపించింది. అతని శ్వాస వేగంగా మారింది. “ఏదో ఘోరమైనది జరిగింది” అని అతని హృదయం స్పష్టంగా చెప్పింది.
భరతుడు తన తల్లి కైకేయి గృహానికి వెళ్లాడు. కైకేయి అతనిని ఎదురుచూస్తోంది. ఆమె ముఖంలో ఒక విచిత్రమైన ఆశ ఉంది. ఆమె భావించినది ఏమిటంటే, భరతుడు ఈ వార్త విని సంతోషిస్తాడు. రాముడు అరణ్యానికి వెళ్లాడు, భరతునికి రాజ్యం సిద్ధమైంది — ఇది తల్లి దృష్టిలో తన కుమారుడికి గొప్ప శుభమని ఆమె ఇంకా భావిస్తోంది. ఆమె తన చర్య ఫలితాన్ని పూర్తిగా గ్రహించలేదు. దశరథుని మరణం కూడా ఆమెను లోపల కదిలించినా, భరతుడు వచ్చి రాజ్యాన్ని స్వీకరిస్తాడనే ఆశ ఆమెకు ఉంది. మోహం ఎంత గాఢమో ఇక్కడ తెలుస్తుంది. భరతుని నిజస్వభావాన్ని కూడా ఆమె సరిగ్గా అర్థం చేసుకోలేదు. తన కుమారుడు రాజ్యాసక్తితో సంతోషిస్తాడని అనుకుంది. ఇది ఆమె పెద్ద పొరపాటు.
భరతుడు కైకేయిని చూసి నమస్కరించాడు. అతను వెంటనే అడిగాడు: “అమ్మా, తండ్రి ఎక్కడ? ఆయనను ఎందుకు చూడలేకపోతున్నాను? అయోధ్య ఎందుకు ఇంత నిశ్శబ్దంగా ఉంది? రాముడు ఎక్కడ? లక్ష్మణుడు, సీత ఎక్కడ? కౌసల్య తల్లి, సుమిత్ర తల్లి ఎలా ఉన్నారు?” అతని ప్రశ్నలు వరదలా వచ్చాయి. కైకేయి మొదట అతనికి సంతోషవార్త చెప్పాలనుకున్నట్టుగా మాట్లాడింది. ఆమె భావంలో ఇంకా క్రూరమైన అస్పష్టత ఉంది. ఆమె చెప్పింది: “నీవు దుఃఖించకూడదు. నీ తండ్రి దశరథుడు తన శరీరాన్ని విడిచాడు. ఆయన స్వర్గానికి వెళ్లారు.” ఈ మాట విన్న భరతుడు ఒక్కసారిగా నేలమీద కూలిపోయాడు. తండ్రి మరణవార్త అతనికి పిడుగులా తాకింది. కేకయదేశంలో వచ్చిన కలలు ఇప్పుడు నిజమయ్యాయి. అతని హృదయం దుఃఖంతో నిండిపోయింది.
కొంతసేపటి తరువాత భరతుడు కళ్లను తెరిచి విలపించాడు. “హా తండ్రీ! నేను నీ చివరి చూపు చూడలేకపోయాను. నీ పాదాలకు చివరిసారి నమస్కరించలేకపోయాను. నీతో చివరి మాట మాట్లాడలేకపోయాను. నేను దూరంలో ఉండగా నీవు వెళ్లిపోయావు. నేను ఎంత దురదృష్టవంతుడిని!” అని ఏడ్చాడు. అతనికి తండ్రి మరణం మాత్రమే కాదు, చివరి సేవ చేయలేకపోవడం కూడా బాధ. రాజకుమారుడిగా, కుమారుడిగా తండ్రి అంత్యసమయంలో ఉండాలి. కానీ దూరంలో ఉండటం వల్ల అది సాధ్యపడలేదు. అతని దుఃఖం నిజమైనది. అందులో రాజ్యమోహం లేదు. అతను రాజ్యాన్ని గురించి ఒక్క మాట అడగలేదు. తండ్రి, రాముడు, కుటుంబం గురించే అతని ఆలోచన.
తండ్రి మరణవార్త విని కూలిపోయిన భరతుడు కొంత తేరుకున్న తరువాత మళ్లీ అడిగాడు: “అమ్మా, తండ్రి మరణానికి ముందు ఏమన్నారు? రాముడు ఎక్కడ? అతను తండ్రి దగ్గర లేడా? లక్ష్మణుడు ఎక్కడ? సీత ఎక్కడ? ఎందుకు వారిని చూడలేకపోతున్నాను?” ఈ ప్రశ్నల ముందు కైకేయి ఇప్పుడు తన కార్యాన్ని చెప్పాల్సిన సమయం వచ్చింది. ఆమె భావించింది — ఇప్పుడే చెప్పాలి, భరతుడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించాలి. కానీ ఆమెకు తెలియదు, ఈ మాటలు భరతుని హృదయంలో అగ్నిపర్వతాన్ని రగిలిస్తాయని. అతను రాముణ్ణి ఎంత ప్రేమిస్తాడో, ధర్మాన్ని ఎంత గౌరవిస్తాడో ఆమె అంచనా వేయలేదు.
కైకేయి తన చేసిన కార్యాన్ని వివరించింది. “నీ తండ్రి నాకు ఒకప్పుడు రెండు వరాలు ఇచ్చాడు. నేను వాటిని ఇప్పుడు కోరాను. నీ కోసం కోరాను. ఒక వరంగా నిన్ను రాజుగా చేయమని అడిగాను. రెండవ వరంగా రాముడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అరణ్యానికి వెళ్లాలని కోరాను. రాముడు తన ధర్మం వల్ల అరణ్యానికి వెళ్లాడు. లక్ష్మణుడు, సీత కూడా అతనితో వెళ్లారు. తండ్రి రామవియోగంతో బాధపడి మరణించాడు. ఇప్పుడు రాజ్యం నీది. నీవు దుఃఖం విడిచి అభిషేకానికి సిద్ధమవ్వాలి.” ఈ మాటలు కైకేయి నోట బయటపడ్డ క్షణం, భరతుని జీవితంలో అత్యంత ఘోరమైన దుఃఖం ప్రారంభమైంది. అతని తండ్రి మరణించాడు. అన్న రాముడు అరణ్యానికి పంపబడ్డాడు. ఇది అంతా తన పేరుతో జరిగింది. అతనికి ఇంతకంటే పెద్ద అవమానం, బాధ, ఆగ్రహం ఏదీ ఉండదు.
భరతుడు ఈ వార్త విని మొదట నిశ్శబ్దమయ్యాడు. ఆ నిశ్శబ్దంలోనే అతని అంతరంగం దగ్ధమవుతోంది. తరువాత అతని దుఃఖం ఆగ్రహంగా, ధర్మవేదనగా ఉప్పొంగింది. కానీ ఈ ఘట్టం పూర్తిగా తరువాతి భాగంలో విస్తరిస్తుంది. ఈ క్షణం వరకు మనం చూసేది భరతుని అయోధ్య రాక, దుఃఖనగర దర్శనం, తండ్రి మరణవార్త, రాముని అరణ్యవాసం తన పేరుతో జరిగిందన్న భయంకర నిజం. భరతుని మహిమ ఇప్పుడు వెలుగులోకి రావడానికి సిద్ధమైంది. అతను రాజ్యాన్ని సంతోషంగా స్వీకరించే వాడు కాదు. అతను కైకేయి ఆశలను పూర్తిగా తలకిందులు చేస్తాడు. ధర్మం పట్ల అతని నిబద్ధత, రాముపట్ల అతని భక్తి, తల్లి చేసిన తప్పుపై అతని కఠినమైన ప్రతిస్పందన — ఇవన్నీ రామాయణంలో అతన్ని మహాత్ముడిగా నిలబెడతాయి.
ఈ భాగం మనకు ఒక ముఖ్యమైన పాఠం ఇస్తుంది. ఒకరు మన పేరుతో చేసిన కార్యం మన స్వభావాన్ని ప్రతిబింబించకపోవచ్చు. కైకేయి “భరతుని కోసం” అని చెప్పి రాముణ్ణి అరణ్యానికి పంపింది. కానీ భరతుడు అలాంటి రాజ్యాన్ని కోరలేదు. ఇతరుల మోహం మనపై అపకీర్తిని మోపగలదు. కానీ మన స్పందన మన నిజస్వరూపాన్ని చూపిస్తుంది. భరతుడు తరువాత చూపబోయేది ఇదే — తన పేరుతో వచ్చిన రాజ్యాన్ని తిరస్కరించి, రాముని ధర్మాన్ని నిలబెట్టడం. కాబట్టి కైకేయి చేసినది భరతుని పాపం కాదు; కానీ భరతుడు దానిని ఎలా ఎదుర్కొంటాడో అతని మహిమ. జీవితంలో మనకు అన్యాయంగా వచ్చిన లాభాన్ని స్వీకరించకుండా తిరస్కరించడం అత్యంత గొప్ప ధర్మం.
ఇంకా ఒక పాఠం కైకేయి నుంచీ తెలుస్తుంది. తల్లి తన కుమారుడి మేలు కోరడం సహజం. కానీ కుమారుడి స్వభావం, ధర్మం, అభిలాష అర్థం చేసుకోకుండా, స్వార్థభయంతో నిర్ణయం తీసుకుంటే ఆ నిర్ణయం కుమారుడికే శాపంగా మారుతుంది. కైకేయి భరతునికి రాజ్యం సంపాదించానని భావించింది. కానీ నిజానికి అతనికి అపకీర్తి, దుఃఖం, తల్లి పట్ల వేదన తెచ్చింది. ప్రేమ పేరుతో చేసిన అధర్మం ప్రేమించినవారికే కష్టం తెస్తుంది. ఇది చాలా లోతైన కుటుంబపాఠం. నిజమైన ప్రేమ ధర్మంతో ఉండాలి; మోహంతో కాదు.
అయోధ్య నగరపు నిశ్శబ్దం కూడా ఇక్కడ ఒక పాత్రలా మారింది. అది భరతునికి నిజాన్ని ముందుగానే తెలిపింది. నగరం మాట్లాడలేదు, కానీ దాని వెలితి, ప్రజల కన్నీళ్లు, రాజమందిరపు మౌనం అన్నీ కలసి ఒకే వార్త చెప్పాయి — “ఇక్కడ మహాదుఃఖం జరిగింది.” భరతుని మనసు ఆ నిశ్శబ్దాన్ని చదివింది. ఒక రాజ్యపు పరిస్థితి ప్రజల ముఖాల్లో కనిపిస్తుంది. రాజు మరణం, యువరాజు అరణ్యవాసం, ప్రజల నమ్మకం కదలడం — ఇవన్నీ అయోధ్య రూపాన్ని మార్చేశాయి. పండుగనగరం శోకనగరంగా మారింది. ఇది రాముని లేకపోవడం వల్లే. రాముడు రాజ్యానికి కేవలం వారసుడు కాదు; ప్రజల మనోధైర్యం.
ఇలా కేకయదేశంలో భరతునికి అపశకునాలు, దుర్స్వప్నాలు కలిగాయి. అయోధ్య నుండి వచ్చిన దూతలు అతన్ని, శత్రుఘ్నుణ్ణి వెంటనే రావాలని కోరారు. భరతుడు ఆందోళనతో ప్రయాణించి అయోధ్యకు చేరుకున్నాడు. నగరంలోని నిశ్శబ్దం, ప్రజల కన్నీళ్లు, రాజమందిరపు వెలితి చూసి భయపడ్డాడు. కైకేయి గృహానికి వెళ్లి తండ్రి మరణవార్త విని కూలిపోయాడు. తరువాత రాముడు అరణ్యానికి పంపబడ్డాడని, అది తన తల్లి కోరిన వరాల వల్ల, తన పేరుతో జరిగిందని తెలుసుకున్నాడు. ఇప్పుడు భరతుని ధర్మాగ్ని వెలిగబోతోంది. తదుపరి భాగంలో భరతుడు కైకేయిపై ఆగ్రహంతో మండిపడడం, తన తల్లి చేసిన కార్యాన్ని ఖండించడం, రామునిపై తన భక్తిని ప్రకటించడం, రాజ్యాన్ని తిరస్కరించే సంకల్పం గురించి తెలుసుకుందాం.
