చిత్రకూటంలో రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు పర్ణశాల నిర్మించుకుని వనవాస జీవనాన్ని ప్రారంభిస్తున్న సమయంలో, అయోధ్యలో దశరథ మహారాజు జీవితం చివరి దశకు చేరుకుంటోంది. సుమంత్రుడు ఖాళీ రథంతో తిరిగి వచ్చిన దృశ్యం దశరథుని హృదయాన్ని మరింత చీల్చింది. రాముడు లేని రథం రాజభవన ద్వారం చేరినప్పుడు, అది ఒక సాధారణ రథం కాదు; అది రామవియోగాన్ని మోసుకొచ్చిన మౌనశోకదూత. సుమంత్రుడు గంగతీరంలో జరిగిన విషయాలు చెప్పినప్పుడు, రాముడు నేలపై నిద్రించినట్టు, సీత వల్కలాలతో అరణ్యానికి అడుగుపెట్టినట్టు, లక్ష్మణుడు రాత్రంతా కాపలా నిలిచినట్టు వివరించినప్పుడు, దశరథుడు ఆ వార్తలను ఒక్కొక్క బాణంలా అనుభవించాడు. అతని శరీరం రాజమందిరంలో ఉన్నా, మనస్సు రాముని వెంట అడవిలో తిరుగుతోంది. అతను కళ్లను మూసుకుంటే రాముని ముఖం కనిపిస్తుంది; కళ్లను తెరిస్తే ఖాళీ రాజమందిరం కనిపిస్తుంది. ఈ రెండింటి మధ్య అతని ప్రాణం కరిగిపోతోంది.
కౌసల్యాదేవి కూడా దశరథుని పక్కన దుఃఖంలో మునిగిపోయి ఉంది. ఆమె మనస్సులో రాముని చిన్ననాటి జ్ఞాపకాలు, అతని మృదువైన మాటలు, తల్లి పాదాలకు నమస్కరించే వినయం, అభిషేకానికి సిద్ధమైన అతని రూపం, ఆ తరువాత వల్కలాలతో వెళ్లిన దృశ్యం అన్నీ తిరుగుతున్నాయి. తల్లికి కుమారుడి విడిపోవు బాధ ఎంత లోతైనదో మాటల్లో చెప్పలేం. కానీ దశరథుని బాధ వేరే విధంగా మరింత భయంకరంగా ఉంది. అతను కేవలం కుమారుని విడిపోయిన తండ్రి మాత్రమే కాదు; తన మాటల బంధనంతో కుమారుడిని పంపించినవాడు. కైకేయి కోరిన వరాలు అతని వాక్యపాలనతో నెరవేరాయి. అందువల్ల అతని దుఃఖంలో పశ్చాత్తాపం కూడా ఉంది. “నేనే ఇచ్చిన వరం నా రాముణ్ణి దూరం చేసింది” అనే భావం అతని అంతరంగాన్ని కాలుస్తోంది.
ఆ రాత్రి దశరథుడు నిద్రపోలేదు. అతని శ్వాస భారంగా మారింది. కౌసల్య అతనిని ధైర్యపరచాలని ప్రయత్నించింది. కానీ ఏ మాటలూ అతనికి ఉపశమనం ఇవ్వలేదు. అతని మనస్సులో ఒక పాత సంఘటన మళ్లీ మళ్లీ మేల్కొంది. అది చాలా కాలం క్రితం జరిగినది. దశరథుడు అప్పటికి యువరాజు. యౌవనంలో ధైర్యం, గర్వం, వేటలో నైపుణ్యం, శబ్దవేధి విద్యలో అపారమైన విశ్వాసం అతనికి ఉండేవి. శబ్దం విని లక్ష్యాన్ని తాకగల బాణవిద్య అతనికి గర్వకారణం. ఒకసారి అరణ్యంలో రాత్రి వేటకు వెళ్లినప్పుడు జరిగిన ఘోరమైన పొరపాటు ఇప్పుడు అతని జీవితాన్ని చివరిదశలో వెంటాడుతోంది. ఆ సంఘటనను అతను కౌసల్యకు చెప్పడం ప్రారంభించాడు. ఇది కేవలం కథ చెప్పడం కాదు; తన పాపస్మృతిని భార్య ముందు ఒప్పుకోవడం, తన మరణానికి కారణమైన కర్మఫలాన్ని గుర్తించడం.
దశరథుడు కౌసల్యతో అన్నాడు: “కౌసల్యా, నా హృదయంలో ఎన్నాళ్లుగా ఒక శాపస్మృతి దాగి ఉంది. ఇప్పుడు అది ఫలిస్తున్నదని నాకు అనిపిస్తోంది. నేను యౌవనంలో ఉన్నప్పుడు శబ్దవేధి విద్యలో గర్వపడ్డాను. ఒకసారి వర్షాకాలంలో, రాత్రి సమయంలో, వేటకు వెళ్లాను. అరణ్యం చీకటితో నిండిపోయింది. జంతువులు నీరు తాగడానికి నదీ తీరాలకు వస్తాయని తెలిసి నేను అప్రమత్తంగా నిలిచాను. అప్పుడు నీటిలో పాత్ర మునిగినట్టు ఒక శబ్దం వినిపించింది. ఆ శబ్దాన్ని ఏనుగు లేదా అడవి జంతువు నీరు తాగుతున్న శబ్దంగా భావించాను. చూసి నిర్ధారించకుండా, శబ్దాన్నే ఆధారంగా తీసుకుని బాణం విడిచాను. బాణం లక్ష్యాన్ని తాకింది. కానీ వెంటనే జంతువు గర్జన కాదు, ఒక మనిషి బాధతో చేసిన కేక వినిపించింది. నా హృదయం కదిలిపోయింది. నేను పరుగెత్తి వెళ్లి చూసాను. అక్కడ ఒక యువ తపస్వి బాణం తగిలి పడుకున్నాడు.”
ఈ మాటలు చెబుతున్నప్పుడు దశరథుని గొంతు కంపించింది. కౌసల్య కూడా ఆశ్చర్యంతో, భయంతో విన్నది. దశరథుడు కొనసాగించాడు: “ఆ యువకుడు శ్రవణుడు. అతను తన వృద్ధ, అంధ తల్లిదండ్రులను కావడిలో మోసుకుంటూ తీర్థయాత్రకు తీసుకువెళ్తున్నాడు. వారు దాహంతో ఉన్నారు. వారి కోసం నీరు తీసుకురావడానికి నదీ తీరానికి వచ్చాడు. పాత్రలో నీరు నింపుతున్న శబ్దాన్ని నేను జంతువు శబ్దంగా భావించి బాణం వదిలాను. నా బాణం అతని ప్రాణాలను తీసింది. అతను నన్ను చూసి కోపంతో కాక, బాధతో మాట్లాడాడు. ‘రాజకుమారుడా, నీవు తెలియక నన్ను గాయపరిచావు. నా తల్లిదండ్రులు అంధులు. వారు దాహంతో ఎదురు చూస్తున్నారు. నా ప్రాణం పోతుంది. దయచేసి వారికి నీరు తీసుకెళ్లి ఇవ్వు. నా మరణవార్తను కూడా చెప్పు. వారు నన్నే ఆధారంగా పెట్టుకుని జీవిస్తున్నారు’ అని అన్నాడు. అతని మాటలు నా హృదయాన్ని చీల్చాయి.”
శ్రవణకుమారుని పాత్ర ఈ కథలో అత్యంత పవిత్రమైనది. అతను తన తల్లిదండ్రులను సేవించిన మహాత్ముడు. అంధులైన తల్లిదండ్రులను భుజాలపై మోసుకుంటూ తీర్థయాత్రకు తీసుకెళ్లడం సాధారణ సేవ కాదు. అది పితృమాతృభక్తికి పరాకాష్ఠ. అతనికి తన సుఖం కన్నా తల్లిదండ్రుల సుఖం ముఖ్యమైంది. దాహంతో ఉన్న వారి కోసం నీరు తీసుకురావడానికి వెళ్లి, దశరథుని బాణానికి బలయ్యాడు. ఇక్కడ ఒక తీవ్రమైన వ్యత్యాసం కనిపిస్తుంది. ఒకవైపు తల్లిదండ్రుల సేవలో ఉన్న యువకుడు; మరోవైపు వేటలో గర్వంతో ఉన్న రాజకుమారుడు. దశరథుడు ఉద్దేశపూర్వకంగా హత్య చేయలేదు. కానీ నిర్ధారణ లేకుండా బాణం విడవడం పెద్ద తప్పు. శక్తి ఉన్నవాడు జాగ్రత్త లేకుండా వ్యవహరిస్తే నిరపరాధులకు అపాయం కలుగుతుంది. ఇది ఈ సంఘటనలోని మొదటి పాఠం.
దశరథుడు శ్రవణుని కోరిక ప్రకారం నీటితో అతని తల్లిదండ్రుల వద్దకు వెళ్లాడు. ఆ వృద్ధ దంపతులు అంధులు. వారు తమ కుమారుడి అడుగుల శబ్దం కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు. దశరథుని అడుగుల శబ్దం విని వారు మొదట తమ కుమారుడే వచ్చాడని అనుకున్నారు. “కుమారా, నీరు తెచ్చావా? ఎందుకు ఆలస్యం అయింది?” అని అడిగారు. దశరథుని హృదయం ఆ ప్రశ్నలతో మరింత బాధపడింది. అతను మాటలు పలకలేకపోయాడు. చివరకు వణుకుతున్న స్వరంతో నిజం చెప్పాడు. “నేను రాజకుమారుడిని. తెలియక బాణం విడిచాను. మీ కుమారుడు నీరు తీసుకుంటున్నప్పుడు నా బాణం అతనికి తగిలింది. అతను మీకు నీరు ఇవ్వమని, తన మరణవార్త చెప్పమని నన్ను పంపాడు. నేను పాపం చేశాను. దయచేసి నన్ను క్షమించండి” అని చెప్పాడు. ఈ మాటలు విన్న ఆ అంధ తల్లిదండ్రుల హృదయం పగిలిపోయింది.
వృద్ధ తండ్రి దశరథునితో అన్నాడు: “రాజకుమారుడా, నీవు తెలియక చేశావు. కానీ మాకు మా కుమారుడే ప్రాణం. అతను లేక మేము ఎలా జీవిస్తాం? అతడే మా కళ్లూ, మా బలం, మా జీవితం. అతనితో మమ్మల్ని తీసుకెళ్లు. అతని శరీరాన్ని తాకాలి. మా కుమారుడి చివరి స్థితిని తెలుసుకోవాలి.” దశరథుడు వారిని శ్రవణుని దగ్గరకు తీసుకెళ్లాడు. అంధ తల్లిదండ్రులు తమ కుమారుని శరీరాన్ని తడుముకుని గుర్తించారు. వారి విలాపం అరణ్యాన్ని కదిలించింది. తల్లి తన కుమారుని ముఖాన్ని తాకుతూ ఏడ్చింది. తండ్రి తన చేతులతో శ్రవణుని శరీరాన్ని పట్టుకొని, “నీవు మమ్మల్ని ఎలా విడిచిపోయావు? మేము నీ మీదే ఆధారపడి ఉన్నాం. ఇప్పుడు మాకు జీవితం ఎందుకు?” అని విలపించాడు. ఆ దృశ్యం దశరథుని జీవితంలో ఎప్పటికీ చెరిగిపోని గాయమైంది.
శ్రవణుని తల్లిదండ్రులు తమ కుమారుని అంత్యక్రియలు చేయించారు. ఆ తరువాత వారు దశరథుని శపించారు. వారి శాపం కోపంతో కూడుకున్నదైనా, పుత్రవియోగం అనే అత్యంత లోతైన దుఃఖం నుండి పుట్టింది. వారు అన్నారు: “మేము మా కుమారుని విడిపోవు దుఃఖంతో ప్రాణాలు విడుస్తున్నాం. నీవు కూడా ఒక రోజు నీ ప్రియమైన కుమారుని వియోగంతో బాధపడుతూ మరణిస్తావు.” ఈ శాపం దశరథుని హృదయంలో నిశ్శబ్దంగా నిలిచిపోయింది. అప్పట్లో అతను యువకుడు. కాలం గడిచింది. రాజ్యపాలన జరిగింది. వివాహాలు, యజ్ఞాలు, కుమారుల జననం అన్నీ జరిగాయి. కానీ కర్మఫలం తన సమయాన్ని ఎదురు చూసింది. ఇప్పుడు రామవియోగంతో ఆ శాపం ఫలించబోతోంది అని దశరథుడు గ్రహించాడు.
దశరథుడు కౌసల్యతో ఈ కథను చెప్పినప్పుడు అతని స్వరం పశ్చాత్తాపంతో నిండింది. “కౌసల్యా, ఆ అంధ తల్లిదండ్రుల శాపం ఇప్పుడు నిజమవుతోంది. నేను రామవియోగాన్ని భరించలేను. రాముడు నా ప్రాణం. అతని ముఖం చూడకుండా నేను జీవించలేను. నేను చేసిన పూర్వపాపం ఈరోజు నా ముందుకు వచ్చింది. నేను శబ్దం విని బాణం విడిచాను; ఇప్పుడు అదే శబ్దంలా రాముని జ్ఞాపకం నా హృదయాన్ని గాయపరుస్తోంది. నేను శ్రవణుని తల్లిదండ్రులకు పుత్రవియోగదుఃఖం ఇచ్చాను; ఇప్పుడు అదే దుఃఖం నా ప్రాణాన్ని తీసుకుంటోంది” అని అన్నాడు. కౌసల్య ఈ కథ విని మరింత బాధపడింది. దశరథుని పాపం తెలియక చేసినదే అయినా, దాని ఫలితం ఎంత కఠినంగా తిరిగి వచ్చిందో ఆమె గ్రహించింది.
ఇక్కడ రామాయణం కర్మసూత్రాన్ని చాలా గంభీరంగా చూపిస్తుంది. దశరథుడు దుర్మార్గుడు కాదు. అతను ధర్మరాజు, ప్రజలను ప్రేమించిన వాడు, సత్యవంతుడు. అయినా యువకుడిగా చేసిన ఒక నిర్లక్ష్యపు కార్యం నిరపరాధి ప్రాణాన్ని తీసింది. ఆ కార్యానికి ఫలితం ఆలస్యంగా వచ్చినా తప్పలేదు. ధర్మం అంటే కేవలం మంచి మనసు ఉండటం కాదు; జాగ్రత్త, నియంత్రణ, బాధ్యత కూడా అవసరం. బలం ఉన్నవాడు, ఆయుధం ఉన్నవాడు, అధికారంలో ఉన్నవాడు మరింత అప్రమత్తంగా ఉండాలి. దశరథుని విషాదం ఈ పాఠాన్ని మనకు నేర్పుతుంది. తెలియక చేసిన తప్పు కూడా ఎవరి జీవితాన్ని నాశనం చేస్తే, దాని బాధను ఎప్పటికైనా ఎదుర్కోవాల్సి వస్తుంది.
దశరథుడు ఈ కథ చెప్పిన తరువాత మరింత బలహీనపడ్డాడు. అతని శ్వాస గట్టిగా మారింది. రాత్రి మరింత గాఢమైంది. రాజభవనంలో ఎక్కడ చూసినా శోకం. కౌసల్య అతని పక్కన కన్నీళ్లతో కూర్చుంది. సుమిత్ర కూడా దుఃఖంలో ఉంది. ఇతర రాణులు నిశ్శబ్దంగా విలపించాయి. కైకేయి చేసిన నిర్ణయం ఇప్పుడు రాజకుటుంబాన్ని చీల్చింది. కానీ దశరథుని చివరి క్షణాల్లో అతను కైకేయిని గానీ, భరతునిని గానీ ఆలోచించలేదు. అతని మనస్సు పూర్తిగా రామునిపైనే ఉంది. “రామా, సీతా, లక్ష్మణా” అనే పేర్లు అతని అంతరంగంలో మార్మోగాయి. రాముడు చిత్రకూటంలో ఉన్నాడు; తండ్రి ఇక్కడ అతని పేరుతో కరిగిపోతున్నాడు. ఇది పుత్రప్రేమ యొక్క అత్యంత దయనీయ రూపం.
దశరథుడు కౌసల్యతో మళ్లీ మళ్లీ అన్నాడు: “నేను రాముణ్ణి చూడాలి. అతని ముఖం చూడకుండా నేను బ్రతకలేను. అతని మధుర స్వరం వినాలి. అతను వచ్చి ‘తండ్రీ’ అని పిలిస్తే నా ప్రాణం నిలుస్తుంది. కానీ అతను దూరంగా వెళ్లిపోయాడు. నేను అతన్ని అడవికి పంపించాను. నేను ఎంత దురదృష్టవంతుడిని!” ఈ మాటలు విన్నవారి హృదయాన్ని కదిలిస్తాయి. ఒక రాజు, ఒక మహాయోధుడు, ఒక సామ్రాట్, చివరకు తన కుమారుని కోసం ఏడుస్తున్న తండ్రిగానే కనిపిస్తున్నాడు. అధికారం, సంపద, సైన్యం, రాజమర్యాద — ఇవన్నీ పుత్రవియోగంలో పనికిరావు. మనిషి చివరికి తన ప్రేమబంధాల దగ్గరే అత్యంత బలహీనుడవుతాడు.
రాత్రి చివరి యామానికి చేరుకుంది. దశరథుని ప్రాణశక్తి తగ్గుతోంది. అతని కళ్ల ముందు రాముని రూపం కనిపిస్తున్నట్టుంది. చిన్నప్పుడు రాముడు తన ఒడిలో ఆడిన దృశ్యం, యౌవనంలో అతని వినయం, విశ్వామిత్రునితో వెళ్లిన రోజు, మిథిలా నుండి వివాహంతో తిరిగి వచ్చిన రోజు, అభిషేకానికి సిద్ధమైన రూపం, వల్కలాలలో బయలుదేరిన క్షణం — ఇవన్నీ ఒకేసారి అతని మనస్సులో ఉప్పొంగాయి. చివరకు అతను “హా రామా! హా సీతా! హా లక్ష్మణా!” అని పిలుస్తూ ప్రాణాలు విడిచాడు. దశరథ మహారాజు పుత్రవియోగదుఃఖంతో మరణించాడు. శ్రవణుని తల్లిదండ్రుల శాపం ఫలించింది. అయోధ్య తన రాజును కోల్పోయింది.
దశరథుని మరణంతో రాజభవనం మరింత శోకంలో మునిగిపోయింది. కౌసల్య గుండె పగిలినట్టైంది. ఒక వైపు రామవియోగం, మరో వైపు భర్త మరణం — ఈ రెండు దుఃఖాలు ఆమెను కమ్మేశాయి. సుమిత్ర కూడా దశరథుని మరణంతో విలపించింది. ఇతర రాణులు బాధతో కేకలు వేశాయి. రాజమహల్ లో రోదనధ్వనులు వ్యాపించాయి. కైకేయి కూడా ఈ ఫలితాన్ని చూసి లోపల కదిలి ఉండవచ్చు. ఆమె కోరింది భరతుని రాజ్యం, రాముని అరణ్యవాసం. కానీ ఆమె కోరికకు వెంటనే వచ్చిన ఫలం భర్త మరణం. అధర్మకోరికలు మనం ఊహించిన ఫలితాన్ని మాత్రమే ఇవ్వవు; ఊహించని దుఃఖాలను కూడా తెస్తాయి. కైకేయి తన నిర్ణయంతో దశరథుని ప్రాణాలను తీసినట్టైంది. ఈ సత్యం తరువాత భరతుని మాటల ద్వారా ఆమెకు మరింత తీవ్రంగా తాకుతుంది.
రాజు మరణించగానే ఒక పెద్ద రాజ్యసంక్షోభం ఏర్పడింది. రాముడు అరణ్యంలో ఉన్నాడు. భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు కేకయదేశంలో ఉన్నారు. దశరథుడు మరణించాడు. అయోధ్యకు రాజు లేడు. ఇలాంటి సమయంలో రాజ్యాన్ని స్థిరంగా ఉంచడం పురోహితులు, మంత్రులు, గురువుల బాధ్యత. వశిష్ఠ మహర్షి వంటి జ్ఞానులు పరిస్థితిని అర్థం చేసుకున్నారు. వెంటనే భరతుణ్ణి పిలవాలి. కానీ దశరథుని మరణవార్తను నేరుగా చెప్పి అక్కడ కలవరపరచకూడదు. దూతలను పంపాలి. భరతుడు త్వరగా రావాలి. రాజ్యానికి నిర్ణయం కావాలి. ఈ విధంగా శోకంలో కూడా రాజధర్మం పనిచేయాలి. వ్యక్తిగత దుఃఖం ఉన్నా, రాజ్యం నిలవాలి. ఇది రాజ్యవ్యవస్థ యొక్క కఠిన సత్యం.
దశరథుని శరీరాన్ని తగిన విధంగా సంరక్షించారు, ఎందుకంటే భరతుడు రాకముందు అంత్యక్రియలు పూర్తిగా చేయడం సముచితం కాదు. రాజపుత్రుడు లేకుండా రాజు అంత్యక్రియలు అసంపూర్ణంగా భావించబడతాయి. రాముడు అరణ్యంలో ఉన్నాడు. కాబట్టి భరతుని రాక అత్యవసరం. వశిష్ఠుడు మంత్రులను ఆదేశించాడు. వేగవంతమైన దూతలు కేకయదేశానికి బయలుదేరారు. వారికి చెప్పబడినది — “భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు వెంటనే అయోధ్యకు రావాలి.” కానీ మొదటగా దుఃఖవార్త పూర్తిగా చెప్పకూడదు; లేకపోతే ప్రయాణంలో కలత కలుగుతుంది. ఈ జాగ్రత్తలో వశిష్ఠుని వివేకం కనిపిస్తుంది.
అయోధ్య నగరంలో రాజు మరణవార్త క్రమంగా వ్యాపించింది. ప్రజలు ఇప్పటికే రామవియోగంతో దుఃఖంలో ఉన్నారు. ఇప్పుడు దశరథుని మరణం మరో పిడుగు. నగరం మరింత నిశ్శబ్దమైంది. మంగళతోరణాలు ఎండిపోయినట్టుగా కనిపించాయి. రాజమార్గాలు వెలవెలబోయాయి. ప్రజలు “రాముడు లేడు, రాజు లేడు, భరతుడు దూరంగా ఉన్నాడు — అయోధ్యకు ఏం జరుగుతుంది?” అని భయపడ్డారు. ఒక రాజ్యానికి రాజు లేకపోవడం కేవలం రాజకీయ లోటు కాదు; ప్రజల హృదయానికి భద్రత లేకపోవడం. దశరథుడు ఎంతకాలం పాలించిన రాజు. అతని మరణం ప్రజలకు కుటుంబపెద్ద మరణంలా అనిపించింది. కానీ ఈ శోకానికి మూలం రామవియోగమే అని అందరికీ తెలుసు.
ఈ ఘట్టం రామాయణంలో చాలా బాధాకరం. అయినా దీని ద్వారా వాల్మీకి మహర్షి మనకు లోతైన సత్యాలను చూపిస్తారు. ప్రేమ ఉన్న చోట విడిపోవు బాధ ఉంటుంది. మాట పవిత్రమైనది; కానీ ఆలోచించకుండా ఇచ్చిన మాట జీవితాన్ని తారుమారు చేయగలదు. గతకర్మ ఫలం తప్పదు. అధికారంలో ఉన్నవారి పొరపాటు నిరపరాధులపై ఎంత ప్రభావం చూపుతుందో దశరథుని శబ్దవేధి సంఘటన చూపిస్తుంది. ఇంకా ఒక ముఖ్యమైన విషయం — ఒక మహారాజు కూడా కర్మనియమానికి అతీతుడు కాదు. దశరథుడు ధర్మరాజు అయినా, తన పూర్వపాపఫలాన్ని అనుభవించాడు. ఇది మనిషికి వినయం నేర్పుతుంది.
శ్రవణకుమారుని కథ కూడా మనకు పితృమాతృసేవ మహిమను గుర్తుచేస్తుంది. శ్రవణుడు తన అంధ తల్లిదండ్రులకు కళ్లుగా జీవించాడు. అతని మరణం అత్యంత దుఃఖకరమైనది. కానీ అతని సేవ యుగయుగాలకు ఆదర్శమైంది. దశరథుని మరణం కూడా పుత్రప్రేమ యొక్క మరో రూపాన్ని చూపిస్తుంది. తల్లిదండ్రులు పిల్లలపై పెట్టే ప్రేమ ఎంత లోతైనదో, పిల్లల వియోగం ఎంత కఠినమో ఈ రెండు కథలు కలిసి తెలియజేస్తాయి. ఒక కథలో తల్లిదండ్రులు కుమారుని కోల్పోతారు; మరొక కథలో తండ్రి కుమారుని వియోగంతో మరణిస్తాడు. రామాయణం ఇలా మానవబంధాల సున్నితత్వాన్ని అత్యంత గంభీరంగా చూపిస్తుంది.
ఇలా దశరథ మహారాజు తన చివరి రాత్రిలో కౌసల్యకు శ్రవణకుమారుని విషాదకథ చెప్పాడు. యౌవనంలో శబ్దవేధి బాణంతో చేసిన పొరపాటు, శ్రవణుని మరణం, అతని అంధ తల్లిదండ్రుల శాపం అన్నీ గుర్తుచేసుకున్నాడు. రామవియోగదుఃఖం ఆ శాపాన్ని ఫలింపజేసిందని గ్రహించాడు. “హా రామా, హా సీతా, హా లక్ష్మణా” అని విలపిస్తూ దశరథుడు ప్రాణాలు విడిచాడు. అయోధ్య రాజును కోల్పోయింది. రాజభవనం శోకంలో మునిగిపోయింది. వశిష్ఠ మహర్షి రాజ్యస్థిరత్వం కోసం భరతుణ్ణి వెంటనే పిలిపించేందుకు దూతలను పంపాడు. తదుపరి భాగంలో భరతునికి కేకయదేశంలో కలిగిన అపశకునాలు, దూతల రాక, అయోధ్యకు అతని ప్రయాణం, నగరంలో నిశ్శబ్దాన్ని చూసి కలిగిన ఆందోళన గురించి తెలుసుకుందాం.
