భరద్వాజ మహర్షి ఆశీర్వాదంతో చిత్రకూటానికి చేరుకున్న రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు అరణ్యవాస జీవితంలో మొదటి స్థిరమైన ఆశ్రయం పొందబోతున్నారు. గంగను దాటిన తరువాత వనవాసం నిజంగా మొదలైంది. భరద్వాజ మహర్షి ఆశ్రమం వారికి ధైర్యం ఇచ్చింది. కానీ ఆశ్రమం ఒక రాత్రి విశ్రాంతి స్థలం మాత్రమే. పద్నాలుగు సంవత్సరాల వనవాసంలో వారు తమ జీవనాన్ని నియమబద్ధంగా, ధర్మపూర్వకంగా నడిపించుకోవడానికి ఒక స్థిరమైన స్థలం అవసరం. ఆ అవసరానికి చిత్రకూటం అత్యంత అనుకూలంగా కనిపించింది. పర్వతాల అందం, నదుల స్వచ్ఛత, చెట్ల నీడ, పక్షుల గానం, జింకల సౌమ్యత, ఋషుల సమీపం — ఇవన్నీ కలిసిన ఆ ప్రాంతం వనవాస కష్టాలకు మధ్య ఒక శాంతిమయమైన ఆశ్రయంలా అనిపించింది. అయోధ్యలోని రాజభవనం సౌకర్యం ఇక దూరమైంది. కాని చిత్రకూటం ప్రకృతి భవనంలా వారిని ఆహ్వానించింది.
చిత్రకూట పర్వతం సమీపానికి చేరుకున్నప్పుడు రాముడు ఆ ప్రాంతాన్ని శ్రద్ధగా పరిశీలించాడు. ఆయనకు నివాసస్థలం ఎంపిక కూడా ధర్మపూర్వకమైన పని. అక్కడ నీరు దగ్గరగా ఉండాలి, ఫలమూలాలు దొరకాలి, సీతకు భద్రత ఉండాలి, లక్ష్మణునికి రక్షణకు అనుకూలంగా ఉండాలి, ఋషుల సాధనకు భంగం కలగకూడదు, హింసాత్మక జంతువుల మార్గానికి దగ్గరగా ఉండకూడదు. రాజ్యపాలనలో ఎలా వివేకం అవసరమో, అరణ్యవాసంలో కూడా అలాగే వివేకం అవసరం. రాముడు రాజకుమారుడైనా, ఇప్పుడు వనవాసి. అందువల్ల తన జీవనాన్ని కొత్త నియమాలకు సరిపడేలా మార్చుకోవాలి. సీతకు ప్రకృతి అందం ఆనందం ఇచ్చినా, రాముడు భర్తగా ఆమె భద్రత గురించి ముందుగా ఆలోచించాడు. లక్ష్మణుడు అన్న ఆలోచనను గ్రహించి వెంటనే పనికి సిద్ధమయ్యాడు.
లక్ష్మణుడు పర్ణశాల నిర్మాణానికి తగిన స్థలం చూసాడు. చెట్ల కొమ్మలు, ఆకులు, దుంగలు, గడ్డి, మృదువైన కొమ్మలు — ఇవన్నీ సేకరించాడు. అతను రాజమందిరంలో పెరిగిన రాజకుమారుడు. కానీ ఇప్పుడు తన చేతులతో ఇల్లు కట్టబోతున్నాడు. సేవాభావం ఉన్నవాడికి పని చిన్నది పెద్దది అనిపించదు. రామసీతలకు నివాసం కల్పించడం అతనికి అత్యంత పవిత్రమైన కర్తవ్యం. అతను పర్ణశాల నిర్మాణంలో శ్రద్ధ పెట్టాడు. ముందుగా నేలను శుభ్రం చేశాడు. ముల్లు, రాళ్లు తొలగించాడు. నీరు నిల్వ ఉండకుండా తగిన ఎత్తు చూసాడు. గాలి సరియైన విధంగా వచ్చేలా, వాన పడితే లోపల తడవకుండా ఉండేలా ఆకులు, కొమ్మలు అమర్చాడు. చుట్టూ కాపలా చూసేందుకు అనుకూలమైన మార్గం ఉంచాడు. అరణ్యంలో పర్ణశాల కట్టడం కేవలం గుడిసె కట్టడం కాదు; అక్కడ జీవించడానికి అవసరమైన జ్ఞానం, జాగ్రత్త, శ్రమ అన్నీ కావాలి. లక్ష్మణుడు ఇవన్నీ ప్రేమతో చేశాడు.
రాముడు లక్ష్మణుని కృషిని చూసి ఆనందించాడు. అతని హృదయంలో తమ్ముడిపై అపారమైన ప్రేమ ఉంది. లక్ష్మణుడు తన సుఖాన్ని పూర్తిగా విడిచి తనతో వచ్చాడు. ఊర్మిళను, అయోధ్యను, రాజ్యాన్ని వదిలి తనకు నీడగా నిలిచాడు. ఆ తమ్ముడు ఇప్పుడు తన చేతులతో పర్ణశాల కడుతున్నాడు. రాముడికి ఇది కేవలం సహాయం కాదు; అన్నదమ్ముల బంధానికి ఒక దివ్యరూపం. సీత కూడా లక్ష్మణుని సేవాభావాన్ని చూసి కృతజ్ఞతతో నిండింది. ఆమె అతన్ని తమ్ముడిగా, సేవకునిగా కాక, కుటుంబధర్మాన్ని నిలబెట్టే మహాత్ముడిగా చూసింది. లక్ష్మణుడు మాత్రం తన పని గురించి గర్వించలేదు. రామసీతలు సంతోషంగా ఉంటే చాలు అన్న భావమే అతనికి ఉంది.
పర్ణశాల సిద్ధమైనప్పుడు రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు దానిని గౌరవంగా చూశారు. రాజభవనంతో పోలిస్తే అది చిన్నది, సాధారణం, ఆకులతో, కొమ్మలతో నిర్మించబడినది. కానీ ఆ చిన్న పర్ణశాలలో ధర్మం ఉంది, ప్రేమ ఉంది, త్యాగం ఉంది. అయోధ్యలోని బంగారు మంటపాలు బయటకు ప్రకాశించాయి; చిత్రకూట పర్ణశాల అంతరంగ పవిత్రతతో ప్రకాశించింది. రాముడు పర్ణశాలలో ప్రవేశించే ముందు దేవతలను స్మరించి ఉండవచ్చు. సీత గృహప్రవేశంలా మంగళభావంతో లోపల అడుగు పెట్టింది. ఆమెకు ఇది అరణ్యగుడిసె కాదు; రామునితో ఉండే గృహం. భర్త ఎక్కడ ఉంటే భార్యకు అదే గృహం అని ఆమె ముందే చెప్పింది. ఇప్పుడు ఆ మాట జీవనరూపం దాల్చింది. పర్ణశాల ఆమెకు రాజమహల్ కన్నా ప్రియంగా మారింది.
చిత్రకూట జీవితం మెల్లగా ప్రారంభమైంది. ఉదయం రాముడు నది తీరానికి వెళ్లి స్నానం, ఆచారాలు, దేవతారాధన చేసేవాడు. సీత కూడా పవిత్రజలంతో తన నిత్యకర్మలు చేసేది. లక్ష్మణుడు ముందుగానే లేచి నీరు తెచ్చేవాడు, కట్టెలు సేకరించేవాడు, ఫలమూలాలు సమకూర్చేవాడు. అరణ్యంలో భోజనం రాజభవనంలోని వంటకాలతో పోలిస్తే చాలా సాధారణం. మూలాలు, ఫలాలు, ఆకులు, కొన్నిసార్లు ఋషులు సూచించిన ఆహారం — ఇవే వారి జీవనం. కానీ రామసీతలకు ఇందులో అసంతృప్తి లేదు. రాజసుఖాన్ని వదిలినవారికి సాధారణ ఆహారం కూడా తృప్తినిస్తుంది. నిజమైన సుఖం పదార్థంలో కాదు, మనస్సులో. రాముడు ధర్మంలో తృప్తి పొందాడు. సీత భర్తసమీపంలో తృప్తి పొందింది. లక్ష్మణుడు సేవలో తృప్తి పొందాడు.
చిత్రకూట ప్రకృతి వారికి ఒక మృదువైన ఆశ్రయం ఇచ్చింది. పర్వతాలపై సూర్యోదయం అందంగా కనిపించేది. ఉదయాన్నే పక్షుల కిలకిలారావం వినిపించేది. నది జలధార మృదువుగా ప్రవహించేది. చెట్లపై పూలు వికసించేవి. జింకలు భయంలేక దూరంగా సంచరించేవి. కోతులు కొమ్మలపై ఆడేవి. సీత ప్రకృతి సౌందర్యాన్ని ఆస్వాదించేది. రాముడు ఆమెకు చెట్ల పేర్లు, పక్షుల స్వరాలు, పర్వతాల శోభ చూపించేవాడు. ఈ విధంగా అరణ్యవాసం పూర్తిగా దుఃఖమయం కాదు. ధర్మంతో స్వీకరించిన కష్టం ప్రకృతిలో శాంతి కూడా ఇస్తుంది. చిత్రకూటం రామసీతలకు అలాంటి శాంతిని ఇచ్చింది. అయినా అయోధ్య జ్ఞాపకం పూర్తిగా మాయమవ్వలేదు. తండ్రి దశరథుని ముఖం, కౌసల్య కన్నీళ్లు, ప్రజల విలాపం — ఇవన్నీ రాముని హృదయంలో నిశ్శబ్దంగా ఉండేవి.
లక్ష్మణుడి జీవితం చిత్రకూటంలో కఠిన నియమంతో సాగింది. అతను తనకు విశ్రాంతి ఇవ్వడానికి ఇష్టపడేవాడు కాదు. రాత్రిళ్లు కాపలా నిలిచేవాడు. పగలు పనులు చేసేవాడు. పర్ణశాల చుట్టూ రక్షణ ఏర్పాట్లు చూసేవాడు. ఎక్కడి నుండి జంతువులు రావచ్చు, ఎక్కడ నీటి మార్గం ఉంది, ఎక్కడ ఫలమూలాలు దొరుకుతాయి, ఏ ఋషి ఆశ్రమం దగ్గరగా ఉంది — ఇవన్నీ అతను గమనించేవాడు. సీతకు ఏ కష్టం రాకూడదు, రాముడు ధ్యానం లేదా విశ్రాంతి తీసుకునేటప్పుడు ఎలాంటి భంగం ఉండకూడదు అనే శ్రద్ధ అతనిలో ఉండేది. అన్నసేవ అతనికి సాధన. అతని మనస్సులో ఊర్మిళ జ్ఞాపకం వచ్చినా, అది అతన్ని బలహీనపరచలేదు. ఆమె మౌనత్యాగం తన సేవకు వెనుకనున్న ఆశీర్వాదమని అతను భావించి ఉండవచ్చు.
రాముడు చిత్రకూటంలో రాజ్యాసక్తి లేకుండా జీవించాడు. కానీ రాజధర్మాన్ని మరచిపోలేదు. ఆయనకు అరణ్యంలో ఉన్న ఋషులు, వనవాసులు, జంతువులు అన్నీ తన బాధ్యతలుగా కనిపించాయి. క్షత్రియుడు రాజభవనంలో ఉన్నప్పుడే రక్షకుడు కాదు; ఎక్కడ ఉన్నా ధర్మరక్షకుడు. అందుకే రాముడు అరణ్యంలోని జీవనాన్ని గౌరవంతో చూశాడు. అవసరంలేని హింస చేయలేదు. ఋషుల మార్గాలను గౌరవించాడు. ప్రకృతిని వినాశనం చేయకుండా జీవించాడు. వనవాసం అతనికి శిక్ష కాదు; ధర్మసాధన. ఈ భావం అతని ప్రతి కార్యంలో కనిపించింది. రాజ్యాన్ని కోల్పోయినవాడు అసహనంతో ఉండవచ్చు. కానీ రాముడు అరణ్యాన్ని కూడా ధర్మక్షేత్రంగా మార్చాడు.
ఇదే సమయంలో అయోధ్యలో పరిస్థితి పూర్తిగా వేరుగా ఉంది. సుమంత్రుడు ఖాళీ రథంతో తిరిగి వస్తున్నాడు. రథంలో రాముడు లేడు, సీత లేదు, లక్ష్మణుడు లేదు. రథచక్రాల శబ్దం కూడా శోకవార్తలా వినిపించింది. అయోధ్య ప్రజలు రథాన్ని చూసి మొదట ఆశతో పరుగెత్తి వచ్చి ఉండవచ్చు. “రాముడు తిరిగి వచ్చాడా?” అని అనుకున్నవారు ఉండవచ్చు. కానీ ఖాళీ రథం చూసి వారి హృదయాలు మరింత పగిలిపోయాయి. రాముడిని తీసుకెళ్లిన అదే రథం ఇప్పుడు రాముడి లేకుండా వచ్చింది. ఇది అయోధ్యకు రామవియోగం నిజమైందని తెలియజేసిన దృశ్యం.
సుమంత్రుడు రాజభవనానికి చేరినప్పుడు దశరథుని స్థితి మరింత దయనీయంగా ఉంది. రాముడు వెళ్లిన తరువాత అతను సరిగా మాట్లాడలేకపోయాడు. కౌసల్యతో, ఇతర రాణులతో కలిసి బాధలో కరిగిపోయాడు. అతని మనస్సు రాముని రథాన్ని వెంబడి వెళ్లిపోయినట్టే. సుమంత్రుడు వచ్చాడని తెలిసిన వెంటనే అతను ఆత్రుతతో అడిగాడు: “రాముడు ఎక్కడ? అతను ఎలా ఉన్నాడు? సీత ఎలా ఉంది? లక్ష్మణుడు ఎలా ఉన్నాడు? వారు నన్ను ఏమైనా చెప్పారా?” ఈ ప్రశ్నల్లో రాజు గంభీరత లేదు; తండ్రి ఆర్తి మాత్రమే ఉంది. సుమంత్రుడు కన్నీటితో రాముని సందేశాన్ని చెప్పాడు. రాముడు తండ్రికి నమస్కారాలు చెప్పమన్నాడని, దుఃఖించవద్దని కోరాడని, పద్నాలుగు సంవత్సరాల తరువాత తిరిగి వస్తానని చెప్పాడని తెలిపాడు. కానీ ఈ మాటలు దశరథునికి ఉపశమనం ఇవ్వలేదు. రాముని స్వరం వినిపించకపోతే సందేశం హృదయాన్ని పూర్తిగా నింపదు.
సుమంత్రుడు గంగాతీరం వరకు జరిగిన సంఘటనలు చెప్పాడు. గుహుని భక్తి, రామసీతల నేలపై విశ్రాంతి, లక్ష్మణుని రాత్రి కాపలా, గంగాదాటి, జటాధారణ — ఇవన్నీ వివరించాడు. దశరథుడు ప్రతి మాట విని మరింత బాధపడ్డాడు. “నా రాముడు నేలపై నిద్రించాడా? సీత నేలపై పడుకుందా? లక్ష్మణుడు రాత్రంతా నిద్రపోలేదా?” అనే ఆలోచనలు అతని హృదయాన్ని కుదిపేశాయి. రాజమందిరంలో పెరిగిన పిల్లలు ఇప్పుడు అరణ్యంలో ఇలాగే జీవిస్తున్నారని ఊహించగానే అతని ప్రాణం మరింత కరిగింది. కౌసల్య కూడా ఈ విన్నదంతా భరించలేక విలపించింది. ఆమె సీతను గుర్తుచేసి బాధపడింది. సుమిత్ర లక్ష్మణుని గురించి విని కన్నీరు పెట్టుకున్నా, తన కుమారుడు రామసేవలో ఉన్నాడనే ధైర్యం కూడా కలిగి ఉంది.
దశరథుడు ఇప్పుడు తన పూర్వజీవితంలోని ఒక గాఢమైన పాపస్మృతిని గుర్తుచేసుకోవడం ప్రారంభించాడు. యౌవనంలో తనకు శబ్దవేధి విద్యలో గర్వం ఉండేది. శబ్దం విని లక్ష్యాన్ని బాణంతో తాకగల శక్తి అతనికి ఉంది. ఒకసారి రాత్రి వేటకు వెళ్లి, నీళ్లు తీసుకుంటున్న శబ్దాన్ని జంతువు శబ్దంగా భావించి బాణం వదిలాడు. కానీ అది జంతువు కాదు; తన అంధ తల్లిదండ్రుల కోసం నీళ్లు తెచ్చుకుంటున్న శ్రవణ కుమారుడు. బాణం తగిలి శ్రవణుడు మరణించాడు. అతని అంధ తల్లిదండ్రులు ఆ దుఃఖాన్ని భరించలేక దశరథునికి శాపం ఇచ్చారు — “నీవు కూడా పుత్రవియోగదుఃఖంతో మరణిస్తావు.” ఆ శాపం ఎన్నేళ్లుగా అతని హృదయంలో నిశ్శబ్దంగా ఉంది. ఇప్పుడు రామవియోగంతో అది నిజమవుతున్నట్లు అతనికి అనిపించింది. రామాయణం ఇక్కడ కర్మఫలాన్ని గంభీరంగా చూపిస్తుంది. గతంలో జరిగిన అపరాధం, పశ్చాత్తాపం ఉన్నా, కాలం వచ్చినప్పుడు ఫలితాన్ని అందిస్తుంది.
దశరథుని బాధ ఇప్పుడు కేవలం రాముడు వెళ్లిపోయాడనే దుఃఖం కాదు. తన పూర్వపాపం, శ్రవణుని తల్లిదండ్రుల శాపం, కైకేయికి ఇచ్చిన వరాలు, రాముని ధర్మస్వీకారం — ఇవన్నీ కలిసి అతని అంతరంగాన్ని చీల్చేశాయి. అతను కౌసల్యతో తన యౌవనపాపాన్ని చెప్పబోతాడు. ఆ కథ అతని మరణానికి ముందు పశ్చాత్తాపస్వీకారం. ఒకప్పుడు గర్వంతో చేసిన శబ్దవేధి వేట, ఇప్పుడు పుత్రవియోగశోకంగా తిరిగి వచ్చింది. జీవితం చేసిన కార్యాలను మరచిపోదు. ధర్మం ఆలస్యంగా అయినా ఫలితాన్ని చూపిస్తుంది. దశరథుని విషాదం ఈ సత్యాన్ని మనకు గుర్తుచేస్తుంది.
చిత్రకూటంలో అయితే రాముడు తండ్రి బాధను దూరం నుంచే హృదయంలో అనుభవిస్తున్నాడు. కానీ ఆయనకు వ్రతం ముందు ఉంది. ఆయన దుఃఖంలో మునిగి కర్తవ్యాన్ని విడవలేదు. పర్ణశాల జీవనం స్థిరపడుతున్నది. సీత ప్రకృతితో మెల్లగా అలవాటు పడుతున్నది. లక్ష్మణుడు పనుల్లో నిమగ్నమై ఉన్నాడు. ముగ్గురి చిన్న కుటుంబం అరణ్యంలో ఒక ధర్మగృహంగా నిలుస్తోంది. అరణ్యవాసం ప్రారంభదశలో చిత్రకూటం వారికి శాంతి ఇచ్చింది. కానీ ఆ శాంతి ఎక్కువకాలం నిశ్శబ్దంగా ఉండదు. అయోధ్యలో దశరథుని మరణం, భరతుని రాక, కైకేయి పాపం బయటపడటం, భరతుని వేదన — ఇవన్నీ త్వరలో చిత్రకూటం వరకు చేరబోతున్నాయి.
ఈ భాగం మనకు జీవితం యొక్క రెండు దృశ్యాలను ఒకేసారి చూపిస్తుంది. ఒక వైపు చిత్రకూటంలో రామసీతలక్ష్మణులు సాధారణ జీవితం ప్రారంభిస్తున్నారు. ధర్మం, ప్రకృతి, సేవ, త్యాగం కలిసి ఒక చిన్న పర్ణశాలను పవిత్రంగా మార్చుతున్నాయి. మరో వైపు అయోధ్యలో దశరథుడు పుత్రవియోగంతో కరిగిపోతున్నాడు. అదే సమయంలో ప్రజలు రాముడి లేని రాజధానిలో శూన్యత అనుభవిస్తున్నారు. ఒకరి ధర్మస్వీకారం మరొకరి దుఃఖానికి కారణమైంది. కానీ రామాయణం చెప్పే లోతైన సత్యం ఏమిటంటే, ధర్మాన్ని ఎంచుకున్నవారికి కూడా బాధ ఉంటుంది; ధర్మం బాధ లేకుండా జీవితం ఇస్తానని చెప్పదు. ధర్మం బాధకు అర్థం ఇస్తుంది. రాముని వనవాసం బాధకరమైనదే, కానీ అది ప్రపంచానికి ఆదర్శమైంది.
చిత్రకూట పర్ణశాల మనకు ఒక గొప్ప సంకేతం. మనకు రాజభవనం లేకపోయినా, ధర్మం ఉంటే గృహం పవిత్రమవుతుంది. మనకు సంపద లేకపోయినా, పరస్పర గౌరవం ఉంటే జీవితం సంపూర్ణమవుతుంది. రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు అక్కడ అపారమైన సౌకర్యాలు లేకుండా జీవించారు. అయినా వారి జీవనం లోకానికి ఆదర్శంగా నిలిచింది. ఎందుకంటే అక్కడ స్వార్థం లేదు, కోపం లేదు, అధర్మం లేదు. తండ్రి మాటకోసం రాజ్యాన్ని వదిలిన రాముడు, భర్తను విడవని సీత, అన్నసేవలో తనను పూర్తిగా అర్పించిన లక్ష్మణుడు — ఈ ముగ్గురి సన్నిధితో చిత్రకూటం దివ్యక్షేత్రమైంది.
ఇలా రామసీతలక్ష్మణులు చిత్రకూటంలో పర్ణశాల నిర్మించి తొలి వనవాస జీవనాన్ని ప్రారంభించారు. లక్ష్మణుడు తన చేతులతో నివాసాన్ని సిద్ధం చేశాడు. రాముడు ధర్మశాంతితో అరణ్యజీవితాన్ని స్వీకరించాడు. సీత ప్రకృతిలో కొత్త గృహాన్ని కనుగొంది. చిత్రకూటం వారి దుఃఖానికి మధ్య శాంతిని ఇచ్చింది. ఇదే సమయంలో అయోధ్యలో సుమంత్రుడు ఖాళీ రథంతో తిరిగి వచ్చి రాముని సందేశం చెప్పాడు. దశరథుని దుఃఖం మరింత పెరిగింది. అతని మనస్సులో శ్రవణకుమారుని అపరాధస్మృతి మేల్కొనబోతోంది. తదుపరి భాగంలో దశరథుడు కౌసల్యకు శ్రవణకుమారుని కథ చెప్పడం, అంధ తల్లిదండ్రుల శాపం గుర్తుచేసుకోవడం, పుత్రవియోగదుఃఖంతో దశరథుని చివరి రాత్రి గురించి తెలుసుకుందాం.
