రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు అరణ్యవాసానికి సిద్ధమైన క్షణం అయోధ్య చరిత్రలో అత్యంత హృదయవిదారకమైన ఘట్టంగా నిలిచింది. కొద్దిసేపటి క్రితం వరకు మంగళస్వరాలతో మార్మోగిన రాజభవనం ఇప్పుడు కన్నీటి స్వరాలతో నిండిపోయింది. అభిషేకానికి సిద్ధమైన జలాలు ఉపయోగించబడలేదు. పట్టు వస్త్రాలు పక్కకు పెట్టబడ్డాయి. కిరీటం ఎదురు చూసిన తలపై ఇప్పుడు జటాధారణ సంకల్పం నిలిచింది. రాజ్యాన్ని స్వీకరించాల్సిన రాముడు, తండ్రి వాక్యాన్ని నిలబెట్టడానికి రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టాడు. సీత, అయోధ్య మహిషిగా ఉండాల్సిన ఆమె, వల్కల వస్త్రాలతో భర్త వెంట అడవికి వెళ్లడానికి సిద్ధమైంది. లక్ష్మణుడు, కొత్తగా వివాహమైన యువరాజు, ఊర్మిళను, రాజసుఖాన్ని, కుటుంబజీవనాన్ని వదలి అన్నసేవకు జీవితాన్ని అంకితం చేశాడు. ఈ ముగ్గురి ముఖాల్లో బాధ ఉన్నా, ఆ బాధను మించిన ధర్మదృఢత కనిపించింది. అయోధ్య ప్రజల ముఖాల్లో మాత్రం ఒకే ప్రశ్న — “ఇలాంటి రాముడు ఎందుకు అరణ్యానికి వెళ్లాలి?”
సుమంత్రుడు రథాన్ని సిద్ధం చేశాడు. సుమంత్రుడు దశరథునికి అత్యంత విశ్వాసపాత్రుడు. రాముని బాల్యం నుండి చూశాడు. రాజకుటుంబపు ఆనందాలను, దుఃఖాలను దగ్గరగా చూసినవాడు. ఇప్పుడు అతని చేతుల్లో ఒక హృదయవిదారక బాధ్యత ఉంది — రాముడు, సీత, లక్ష్మణులను రథంలో తీసుకొని అయోధ్య నుండి బయటకు తీసుకెళ్లాలి. సుమంత్రుని మనస్సు కూడా బాధతో నిండిపోయింది. అతను రాజుని ఆజ్ఞకు విధేయుడు. కానీ రాముడిని అరణ్యానికి తీసుకెళ్లడం అతనికి భారంగా అనిపించింది. అతని చేతులు రథపు పట్టాలను పట్టినా, హృదయం రాముని పాదాల దగ్గర విలపిస్తూ ఉంది. అయినప్పటికీ సేవకధర్మం అతనిని తన బాధను అదుపులో పెట్టుకుని కర్తవ్యం చేయమని చెప్పింది.
రాముడు ముందుగా పెద్దలందరికీ నమస్కరించాడు. తండ్రి దశరథుని వద్దకు వెళ్లి పాదాభివందనం చేశాడు. దశరథుడు రాముణ్ణి చూసి మాటలేకపోయాడు. “రామా” అనే ఒక్క మాట కూడా అతని గొంతులో కన్నీటితోనే బయటపడింది. అతని చేతులు రాముణ్ణి ఆలింగనం చేయాలనుకున్నాయి; కానీ శరీరంలో శక్తి లేదు. మనస్సులో ఒకే వేదన — తన మాట కారణంగా తన ప్రాణసమాన కుమారుడు అరణ్యానికి వెళ్తున్నాడు. ఒక రాజు ఇచ్చిన మాట నిలబడాలి; కానీ ఒక తండ్రి హృదయం ఆ మాటను శాపంలా అనుభవిస్తోంది. దశరథుడు రాముని ఆపాలని కోరుకున్నాడు. కానీ మాట ఇచ్చిన బంధం అతన్ని బలహీనుడిని చేసింది. రాముడు తండ్రిని ఓదార్చాడు. “తండ్రీ, దుఃఖించవద్దు. మీ మాట నిలబడుతుంది. నేను పద్నాలుగు సంవత్సరాలు గడిపి తిరిగి వస్తాను. మీరు ధైర్యంగా ఉండాలి” అని చెప్పాడు. ఎవరు ఎవరిని ఓదార్చాలి? అరణ్యానికి వెళ్లబోయే కుమారుడు, తనను పంపుతున్న తండ్రినే ఓదార్చుతున్నాడు. ఇదే రాముని మహిమ.
కౌసల్యాదేవి రాముణ్ణి చూసి కన్నీళ్లతో నిలిచింది. ఆమెకు తన కుమారుడు వల్కల వస్త్రాల్లో కనిపించడం తట్టుకోలేని దృశ్యం. ఆమె రాముని కౌగిలించుకొని, మళ్లీ మళ్లీ ఆశీర్వదించింది. తల్లి హృదయం “వెళ్లకు” అని కేకలు వేస్తుంటే, ధర్మవివేకం “అతని మార్గాన్ని ఆపవద్దు” అని చెప్పింది. ఈ రెండు భావాల మధ్య కౌసల్య నిలిచింది. ఆమె రాముణ్ణి ఆపలేదు. కానీ ఆమె కన్నీళ్లు అతని మార్గాన్ని తడిపాయి. సుమిత్ర లక్ష్మణునికి మళ్లీ ఆశీర్వదించింది. “రాముణ్ణి తండ్రిగా భావించు. సీతను తల్లిగా భావించు. అరణ్యమే నీకు అయోధ్యగా భావించు. రామసేవలోనే నీ జీవితం సార్థకం” అనే ఆమె బోధ లక్ష్మణుని హృదయంలో నిలిచింది. కైకేయి అక్కడ ఉన్నా, ఆమెపై చాలా మంది చూపులు నిందతో నిండాయి. కానీ రాముడు ఆమెను కూడా తల్లిగానే గౌరవించాడు. ఇది అక్కడి అందరికీ మరింత బాధ కలిగించింది. అతనికి అన్యాయం చేసినవారిపైనా అతను ద్వేషం చూపడం లేదు.
సీత తల్లుల పాదాలకు నమస్కరించింది. కౌసల్య ఆమెను ఆలింగనం చేసుకుని కన్నీళ్లతో ఆశీర్వదించింది. “సీతా, నీవు నా రామునితో వెళ్తున్నావు. అతనికి తోడుగా ఉండు. అరణ్యకష్టాలను ధైర్యంగా భరించు. నీ పవిత్రత నిన్ను రక్షించుగాక” అన్న భావం ఆమె హృదయంలో ఉంది. సీత వినయంగా తలవంచింది. ఆమె తన నిర్ణయంలో స్థిరంగా ఉంది. తండ్రి ఇంటిని విడిచి అయోధ్యకు వచ్చిన ఆమె, ఇప్పుడు అయోధ్య రాజభవనాన్ని కూడా విడిచి అరణ్యానికి వెళ్తోంది. కానీ ఆమెకు ఒకే ఆధారం — రాముని పాదసేవ. ఆమె ముఖంలో భయం కన్నా ధర్మనిశ్చయం ఎక్కువగా కనిపించింది. రాజమందిరంలోని స్త్రీలు ఆమెను చూసి విలపించారు. “ఇంత సుకుమారి అడవిలో ఎలా ఉండగలదు?” అని బాధపడ్డారు. కానీ సీతకు ఆ కష్టాల కంటే భర్తవిడిపోవే భయంకరం.
లక్ష్మణుడు తన విల్లు, బాణాలు తీసుకున్నాడు. అతను యోధుడిగా మాత్రమే కాదు, సేవకుడిగా కూడా సిద్ధమయ్యాడు. అరణ్యంలో రామసీతలకు ఏ అవసరమైనా తాను ముందుండి చేయాలి. అతని ముఖంలో దుఃఖం కంటే కోపం, కోపం కంటే దృఢసంకల్పం కనిపించింది. అయితే రాముని ధర్మబోధ వల్ల అతని ఆగ్రహం నియంత్రణలో ఉంది. అతను కైకేయిపై లేదా రాజ్యంపై ప్రతీకారం గురించి ఇక మాట్లాడలేదు. అతని శక్తి ఇప్పుడు రాముని రక్షణలో కేంద్రీకృతమైంది. ఇది లక్ష్మణుని అంతరంగశుద్ధి. ప్రేమ కోపంగా మొదలై, సేవగా మారింది.
ముగ్గురూ రథం వైపు నడిచారు. ఆ దృశ్యం చూసిన ప్రజలు ఒక్కసారిగా విలపించారు. రాజమార్గంలో నిలబడి ఉన్నవారు చేతులు జోడించారు. కొందరు రాముని పాదాలవద్ద పడిపోవాలనుకున్నారు. కొందరు “మేము కూడా మీతో వస్తాం” అని కేకలు వేశారు. కొందరు కైకేయిని నిందించారు. కొందరు దశరథుని దుఃఖాన్ని చూసి ఏడ్చారు. పిల్లలు పెద్దల కన్నీళ్లను చూసి భయపడ్డారు. వృద్ధులు “మా జీవితం ఇంత దుఃఖం చూడడానికి మిగిలిందా?” అని విలపించారు. స్త్రీలు ఇళ్ల పైకప్పులపై నిలబడి, చేతుల్లో పూలు, హారతులు ఉండగా, అవి మంగళం చేయలేక కన్నీళ్లలో తడిసిపోయాయి. రాముడు యువరాజుగా శోభాయాత్రగా వెళ్లాల్సిన మార్గం ఇప్పుడు విడిపోవు మార్గమైంది.
రాముడు రథంలో ఎక్కాడు. సీత కూడా ఎక్కింది. లక్ష్మణుడు ఎక్కాడు. సుమంత్రుడు రథసారథిగా పట్టాలు పట్టాడు. దశరథుడు రథాన్ని చూసి కేక వేసాడు. “రామా! కొద్దిసేపు ఆగు!” అని అతని హృదయం పిలిచింది. కానీ కైకేయి మాట నిలబడాల్సిన బాధ్యత, రాముని నిర్ణయం, కాలగతి — ఇవన్నీ రథాన్ని ముందుకు కదిలించాయి. సుమంత్రుడు మొదట నెమ్మదిగా రథం నడిపాడు. కానీ ప్రజలు రథాన్ని చుట్టుముట్టారు. వారు రథచక్రాల ముందు నిలబడ్డారు. “రామా, మమ్మల్ని విడిచి వెళ్లవద్దు. రాజ్యం నీదే. నీవు వెళ్తే అయోధ్య శూన్యం. మేమూ నీతో వస్తాం. నీ లేని నగరంలో మాకు జీవితం లేదు” అని విలపించారు.
రాముడు ప్రజలను శాంతింపజేయడానికి ప్రయత్నించాడు. “ప్రజలారా, దుఃఖించవద్దు. తండ్రి మాట నిలబడాలి. భరతుడు ధర్మవంతుడు. అతన్ని గౌరవించండి. రాజ్యాన్ని కాపాడండి. నేను పద్నాలుగు సంవత్సరాల తరువాత తిరిగి వస్తాను. మీరు అయోధ్యను విడిచి రావద్దు. మీ కుటుంబాలు, మీ వృద్ధులు, మీ పిల్లలు, మీ కర్తవ్యాలు మీకున్నాయి” అని చెప్పాడు. రాముడు తన కోసం ప్రజలు కష్టపడకూడదనుకున్నాడు. అతని బాధ మధ్యలో కూడా ప్రజల శ్రేయస్సే ముందుంది. కానీ ప్రజల హృదయాలు వినలేకపోయాయి. వారు తర్కం వినడానికి సిద్ధంగా లేరు; ప్రేమతో నిండిపోయారు. ప్రేమ కొన్ని క్షణాల్లో ధర్మబోధను కూడా కన్నీళ్లలో ముంచేస్తుంది.
రథం ముందుకు కదిలింది. ప్రజలు వెనుకనుండి పరుగెత్తారు. దశరథుడు కూడా కొంతదూరం రథం వెంబడి రావాలని ప్రయత్నించాడు. అతని వృద్ధశరీరం ఆ బాధను భరించలేదు. కౌసల్య, ఇతర రాణులు అతనిని పట్టుకున్నారు. కానీ అతని చూపు రాముని రథంపైనే ఉంది. రథం దూరమవుతున్న కొద్దీ అతని ప్రాణం దూరమవుతున్నట్లనిపించింది. చివరకు అతను శక్తిహీనుడై కూలిపోయాడు. “రామా, రామా” అని పిలుస్తూనే ఉన్నాడు. కౌసల్యాదేవి కూడా అతనితో కలిసి విలపించింది. రాజభవనం అంతా శోకసముద్రంగా మారింది. దశరథుడు తన రాజ్యాన్ని, తన శక్తిని, తన సంపదను మరిచిపోయాడు. అతనికి ఒక్క రాముడే కనిపించాడు. అదే మమకారం అతని ప్రాణాలను కొద్దికాలంలోనే కరిగించబోతోంది.
సుమంత్రుడు రథాన్ని ముందుకు నడిపాడు. అతనికి వెనుక ప్రజల విలాపం వినిపిస్తోంది. రథంలో రాముడు శాంతంగా కూర్చున్నాడు. సీత అతని పక్కన ఉంది. ఆమె అయోధ్యను వెనక్కి చూస్తూ ఉండవచ్చు. కొత్తగా వచ్చిన గృహం, అత్తమామలు, రాజమందిరం, ప్రజల ప్రేమ — ఇవన్నీ ఒక్కసారిగా వెనుకబడుతున్నాయి. కానీ ఆమె మనస్సు రాముని పక్కన ఉండటంతో స్థిరంగా ఉంది. లక్ష్మణుడు వెనుక తిరిగి చూస్తూ ప్రజల దుఃఖాన్ని గమనించాడు. అతని హృదయం మళ్లీ కదిలింది. కానీ రాముని ముఖం చూసి శాంతించాడు. రాముని స్థిరత్వం చుట్టూ ఉన్నవారికి బలం ఇచ్చేది.
అయోధ్య నగర ద్వారం దాటినప్పుడు ప్రజల విలాపం మరింత పెరిగింది. నగరం తన ప్రాణాన్ని బయటకు పంపుతున్నట్లనిపించింది. రాముడు అయోధ్యను వెనక్కి చూసి నమస్కరించినట్టుగా భావించవచ్చు. అతనికి నగరంపై ప్రేమ ఉంది. అక్కడ తండ్రి, తల్లులు, గురువులు, ప్రజలు, బాల్యస్మృతులు అన్నీ ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ అతను తిరిగి చూడలేడు. ధర్మపథం ముందుకు మాత్రమే నడిపిస్తుంది. వెనుక ప్రేమ పిలుస్తుంది; ముందు కర్తవ్యం పిలుస్తుంది. రాముడు కర్తవ్యాన్ని ఎంచుకున్నాడు. కానీ ప్రేమను నిరాకరించలేదు. ప్రేమను హృదయంలో దాచుకొని కర్తవ్యాన్ని చేయడం అతని మహిమ.
ప్రజలు రథం వెనుక చాలా దూరం వచ్చారు. వారు నగరాన్ని విడిచి వెళ్లడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు. “రాముడు ఎక్కడ ఉంటే అయోధ్య అక్కడే. రాముడు అడవిలో ఉంటే మేమూ అడవిలో ఉంటాం” అని వారి భావం. రాముడు ఇది చూసి ఆందోళన చెందాడు. ఒక రాజకుమారుడి కర్తవ్యం ప్రజలను తనతో తీసుకెళ్లడం కాదు; వారిని తమ కర్తవ్యస్థానంలో నిలబెట్టడం. ప్రజలు నగరాన్ని విడిచి వస్తే వృద్ధులు, పిల్లలు, కుటుంబాలు బాధపడతాయి. రాజ్యవ్యవస్థ కలత చెందుతుంది. భరతుడు వచ్చి పాలించాల్సినప్పుడు అయోధ్య ఖాళీగా ఉంటే అది సముచితం కాదు. కాబట్టి రాముడు వారిని తిరిగి పంపే మార్గం ఆలోచించాలి. అయితే ఆ సమయంలో ప్రజలు వినే స్థితిలో లేరు. అందుకే రాముడు కొంతదూరం వారిని వెంట రావనిచ్చాడు.
సాయంకాలం దగ్గరపడింది. రథం తామసా నది తీరానికి చేరింది. ఆ నది తీరంలో రాముడు రాత్రి విశ్రాంతి తీసుకోవాలని నిర్ణయించాడు. ప్రజలు కూడా అక్కడే చేరారు. వారిలో చాలామంది అలసిపోయారు. కానీ రాముణ్ణి విడిచి తిరిగి వెళ్లడానికి సిద్ధం కాలేదు. వారు రథం చుట్టూ, చెట్ల కింద, నదీతీరంలో నిద్రపోయారు. కొందరు ఏడుస్తూనే నిద్రలోకి జారిపోయారు. కొందరు “రేపు రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకెళ్దాం” అని ఆశపడ్డారు. రాముడు వారిని చూసి కరుణతో నిండిపోయాడు. ప్రజల ప్రేమ అతనికి ఆనందం ఇవ్వాలి, కానీ ఇప్పుడు అది వారి కష్టానికి కారణమవుతోంది. వారిని దయతో తిరిగి పంపాలి. బలవంతంగా కాదు, కానీ వారు నిద్రలో ఉన్నప్పుడు నిశ్శబ్దంగా వెళ్లిపోవడం ద్వారా.
రాత్రి రాముడు సుమంత్రునితో మాట్లాడాడు. “ఈ ప్రజలు ప్రేమతో మన వెంట వచ్చారు. కానీ వీరిని మరింత కష్టంలోకి నెట్టడం సరి కాదు. వీరు నిద్రలో ఉన్నప్పుడు రథాన్ని నిశ్శబ్దంగా ముందుకు తీసుకెళ్లాలి. వారు లేచినప్పుడు మన దారి తెలియకుండా తిరిగి అయోధ్యకు వెళ్లాలి. వారి కుటుంబాలు, వారి ధర్మాలు వారిని ఎదురుచూస్తున్నాయి” అన్నాడు. సుమంత్రుడు రాముని ఆజ్ఞను అంగీకరించాడు. ఇది ప్రజల ప్రేమను తిరస్కరించడం కాదు; ప్రజల శ్రేయస్సు కోసం తీసుకున్న కఠినమైన నిర్ణయం. నిజమైన నాయకుడు ప్రజలు తనపై ప్రేమ చూపించినప్పుడు ఆ ప్రేమను స్వార్థంగా ఉపయోగించుకోడు. వారి శ్రేయస్సు కోసం కొన్నిసార్లు వారిని తన నుండి దూరం చేయాల్సి వచ్చినా చేస్తాడు. రాముడు అదే చేశాడు.
రాత్రి చీకటిలో, ప్రజలు నిద్రలో ఉన్నప్పుడు, సుమంత్రుడు రథాన్ని నిశ్శబ్దంగా కదిలించాడు. రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు తామసా తీరాన్ని విడిచారు. కొన్ని వర్ణనలలో రథచక్రాల జాడను దాచడానికి సుమంత్రుడు చాకచక్యంగా రథాన్ని నడిపినట్లు భావం వస్తుంది. ప్రజలు ఉదయం లేచి చూస్తే రాముడు కనిపించలేదు. వారు విలపించారు. కొందరు జాడ వెతికారు. కానీ రాముడు ముందుకు వెళ్లిపోయాడు. నిరాశతో వారు అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లాల్సి వచ్చింది. వారు తిరిగి వెళ్లిన అయోధ్య ఇక నిన్నటి మంగళనగరం కాదు. అది రాముని విడిపోవుతో చీకటిలో మునిగిన నగరం.
ఈ విడిపోవు ఘట్టం రామాయణంలో నాయకుడు మరియు ప్రజల మధ్య ఉన్న పవిత్రబంధాన్ని చూపిస్తుంది. రాముడు ఇంకా రాజు కాలేదు. అయినా ప్రజలు అతనిని రాజుగా ప్రేమించారు. అతను సింహాసనంపై కూర్చోలేదు. అయినా వారి హృదయసింహాసనంపై ఇప్పటికే కూర్చున్నాడు. రాజ్యాధికారం లేకుండానే నాయకత్వం సంపాదించడం అరుదు. అది గుణంతోనే సాధ్యం. రాముడు ప్రజల ప్రేమను గెలుచుకున్నాడు. ఆ ప్రేమకు ప్రతిగా అతను వారి శ్రేయస్సు గురించి ఆలోచించాడు. ఇదే ఆదర్శనాయకత్వం. ప్రజల ప్రేమను పొందడం ఒక దశ; ఆ ప్రేమను ధర్మంగా సంరక్షించడం మరింత గొప్ప దశ.
దశరథుని దుఃఖం కూడా ఈ ఘట్టంలో అత్యంత లోతైనది. అతను రాముణ్ణి రథంలో వెళ్తూ చూసి బ్రతికున్న శవంలా మారిపోయాడు. అతని మనస్సులో ఒక పాత శాపస్మృతి త్వరలో మేల్కొంటుంది — యౌవనంలో శబ్దవేధి బాణంతో శ్రవణకుమారుని అపరాధంగా సంహరించిన సంఘటన, అప్పుడు శ్రవణుని అంధతల్లిదండ్రులు ఇచ్చిన శాపం. “నువ్వు కూడా పుత్రవియోగదుఃఖంతో మరణిస్తావు” అనే ఆ శాపం ఇప్పుడు ఫలించబోతోంది. రాముని విడిపోవు దశరథుని ప్రాణాలపై భారంగా పడింది. ఈ విషయాన్ని తరువాత మనం చూస్తాం. కానీ ఈ క్షణం నుంచే అతని అంతరంగం కరిగిపోవడం ప్రారంభమైంది.
ఇలా రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు సుమంత్రుని రథంలో అయోధ్యను విడిచారు. ప్రజలు విలపిస్తూ వారి వెంట పరుగెత్తారు. దశరథుడు హృదయవేదనతో రథం వెంబడి రావాలనుకున్నా శక్తిహీనుడయ్యాడు. కౌసల్య, సుమిత్ర, ఇతర రాణులు దుఃఖంలో మునిగారు. రాముడు ప్రజలను ధైర్యపరిచినా, వారు వినలేక వెంటపడ్డారు. తామసా నది తీరంలో రాత్రి విశ్రాంతి తీసుకున్న తరువాత, ప్రజలు నిద్రలో ఉండగా రాముడు వారిని కష్టంలో పడనివ్వకుండా నిశ్శబ్దంగా ముందుకు బయలుదేరాడు. అయోధ్య వెనుక మిగిలింది; అరణ్యయాత్ర నిజంగా ప్రారంభమైంది. తదుపరి భాగంలో తామసా తరువాతి ప్రయాణం, గంగాతీరానికి చేరడం, శృంగవేరపురంలో గుహుని భక్తి, గంగాదాటికి ముందు జరిగిన హృదయస్పర్శి సంఘటనల గురించి తెలుసుకుందాం.
