గౌతమ మహర్షి ఆశ్రమంలో అహల్య శాపవిమోచనం జరిగిన తరువాత రామలక్ష్మణులు విశ్వామిత్ర మహర్షితో కలిసి మిథిలా వైపు ప్రయాణం కొనసాగించారు. ఆ ప్రయాణం ఇప్పుడు మరింత పవిత్రమైన భావంతో నిండింది. తాటక వధలో రాముడు ధర్మరక్షకుడిగా కనిపించాడు. సిద్ధాశ్రమ యజ్ఞరక్షణలో ఆయన యోధధర్మాన్ని నిలబెట్టాడు. అహల్య విమోచనలో ఆయన కరుణామూర్తిగా కనిపించాడు. ఈ మూడు ఘట్టాల తరువాత రాముడు మిథిలాకు వెళ్తున్నాడు. అక్కడ ఆయన జీవితంలో అత్యంత శుభమైన సంఘటనలలో ఒకటి జరగబోతోంది. సీతాదేవి దర్శనం, శివధనుస్సు విరచడం, సీతారాముల కలయిక — ఇవన్నీ మిథిలాలోనే జరుగబోతున్నాయి. అందుకే మిథిలా ప్రయాణం రామాయణంలో చాలా మంగళకరమైన దశ.
మిథిలా నగరం విదేహరాజ్యానికి రాజధాని. “విదేహ” అనే పదానికి ఆధ్యాత్మిక అర్థం కూడా ఉంది. దేహాభిమానం తగ్గినవారు, ఆత్మజ్ఞానం వైపు నిలిచినవారు అనే భావం దీనిలో కనిపిస్తుంది. ఈ రాజ్యాన్ని పాలించిన జనకులు తమ ధర్మం, జ్ఞానం, యజ్ఞశీలత, వైరాగ్యంతో ప్రసిద్ధి పొందారు. ఇక్కడ “జనకుడు” అనేది ఒక రాజు పేరు మాత్రమే కాదు; ఒక వంశపదం కూడా. సీతాదేవి తండ్రి సీరధ్వజ జనకుడు. ఆయన రాజు అయినా, రాజ్యసంపదలో మునిగి ఉండేవాడు కాదు. ధర్మాన్ని గౌరవించే వాడు, ఋషులను సత్కరించే వాడు, యజ్ఞాలను శాస్త్రప్రకారం చేసే వాడు, తత్త్వజ్ఞానం తెలిసిన వాడు. రాజ్యంలో రాజుగా ఉన్నా, హృదయంలో ఋషిస్వభావం కలిగినవాడు. అందుకే ఆయనను “రాజర్షి” అని గౌరవిస్తారు. రాజధర్మం మరియు ఋషిధర్మం ఒకే వ్యక్తిలో కలిసిన ఉదాహరణ జనకుడు.
మిథిలా రాజ్యం సంపదతో మాత్రమే కాక, శాంతితో కూడిన రాజ్యం. అక్కడ ప్రజలు ధర్మపరులు. యజ్ఞకర్మలు, వేదాధ్యయనం, అతిథిసత్కారం, దానం, న్యాయపాలన, వ్యవసాయం, వాణిజ్యం అన్నీ సుస్థిరంగా ఉండేవి. నగర ద్వారాలు బలంగా ఉండేవి. వీధులు శుభ్రంగా ఉండేవి. రాజమహల్ శోభాయమానంగా ఉండేది. కానీ మిథిలా మహిమకు అసలు మూలం జనకుని ధర్మబుద్ధి. రాజు ఎలా ఉంటాడో రాజ్యం చాలా వరకు అలా మారుతుంది. రాజు లోభి అయితే ప్రజల్లో భయం పెరుగుతుంది. రాజు క్రూరుడు అయితే ప్రజలు నిశ్శబ్దంగా బాధపడతారు. రాజు ధర్మవంతుడు అయితే ప్రజలు ధైర్యంగా, న్యాయంగా జీవిస్తారు. జనకుని పాలనలో మిథిలా ధర్మశాంతులతో నిండిన రాజ్యంగా నిలిచింది.
జనక మహారాజు జీవితంలో అత్యంత పవిత్రమైన ఘట్టం సీతాదేవి అవతరణం. ఒకప్పుడు జనకుడు యజ్ఞం చేయడానికి భూమిని స్వయంగా దున్నుతున్నాడు. ప్రాచీన యజ్ఞకర్మల్లో భూమిని శుద్ధి చేయడం, యజ్ఞభూమిని సిద్ధం చేయడం పవిత్రమైన కార్యంగా భావించబడేది. రాజు స్వయంగా నాగలి పట్టడం అతని వినయాన్ని చూపిస్తుంది. భూమి రైతుకి తల్లి, రాజుకి కూడా తల్లి. రాజు భూమిని పాలించేవాడు; కానీ భూమి అతని స్వంతం కాదు. భూమిని సంరక్షించాల్సిన బాధ్యత మాత్రమే అతనికి ఉంది. జనకుడు ఈ భావంతో యజ్ఞభూమిని దున్నుతున్నప్పుడు, నాగలి మొన భూమిని చీల్చిన చోట ఒక దివ్యమైన శిశువు కనిపించింది. ఆ శిశువు అపూర్వమైన కాంతితో, పవిత్రతతో, మంగళంతో కనిపించింది. జనకుడు ఆశ్చర్యపోయాడు. ఆమె సాధారణ శిశువు కాదు అని అతనికి వెంటనే అనిపించింది.
ఆ బాలిక భూమిలోని రేఖ, అంటే దున్నిన గీత నుండి లభించింది. ఆ గీతను సంస్కృతంలో “సీత” అని అంటారు. అందుకే ఆమెకు “సీత” అనే పేరు పెట్టబడింది. ఆమె భూమిదేవి ప్రసాదంగా జనకునికి లభించింది. జనకుడు ఆమెను తన కుమార్తెగా స్వీకరించాడు. ఈ స్వీకారం చాలా గొప్పది. దైవప్రసాదంగా వచ్చిన ఆ బాలికను జనకుడు అపారమైన ప్రేమతో పెంచాడు. ఆమెకు జన్మనిచ్చిన తల్లి భూమిదేవి, పెంచిన తండ్రి జనకుడు. అందుకే సీతకు భూమితో ఉన్న సంబంధం రామాయణమంతా లోతుగా కనిపిస్తుంది. ఆమె సహనం భూమిలా ఉంటుంది. ఆమె పవిత్రత భూమి గర్భంలా ఉంటుంది. ఆమె బాధలు భూమి మౌనంలా ఉంటాయి. ఆమె చివరి గమనం కూడా భూమిలోకి తిరిగి చేరడమే అవుతుంది. సీత జీవితం భూమాత మహిమకు మానవ రూపం.
సీత చిన్ననాటి నుంచే అసాధారణ లక్షణాలు చూపింది. ఆమె రూపసౌందర్యం అపూర్వమైనది, కానీ ఆమె గొప్పతనం కేవలం రూపంలో కాదు. ఆమె వినయశీలి, శాంతస్వభావి, పెద్దలను గౌరవించే స్వభావం కలది. రాజకుమార్తెగా పెరిగినా అహంకారం లేదు. ఆమె మాటల్లో మాధుర్యం, ప్రవర్తనలో మర్యాద, మనస్సులో పవిత్రత. జనకుడు ఆమెను అమూల్యమైన వరంగా చూశాడు. ఆమెను కేవలం రాజకుమార్తెగా కాక, దైవప్రసాదంగా భావించాడు. అందుకే ఆమె వివాహం విషయంలో జనకుడు చాలా జాగ్రత్తగా ఆలోచించాడు. సీతకు తగిన వరుడు సాధారణ రాజకుమారుడు కాకూడదు. ఆమె ధర్మాన్ని గౌరవించే, శౌర్యంతో పాటు వినయమున్న, దైవసంకల్పానికి పాత్రుడైన మహాపురుషుడే కావాలి.
సీతకు సంబంధించిన ఒక ప్రసిద్ధ సంఘటన శివధనుస్సుతో అనుసంధానించబడింది. జనకుని రాజభవనంలో ఒక మహాదివ్యమైన ధనుస్సు ఉండేది. అది పరమశివునికి సంబంధించిన ధనుస్సుగా గౌరవించబడింది. ఈ ధనుస్సు సాధారణ ఆయుధం కాదు. దాని బరువు, దాని మహిమ, దాని దివ్యశక్తి అసాధారణమైనవి. అనేక మంది రాజులు, వీరులు దానిని చూసి ఆశ్చర్యపోయారు. దానిని కదిలించడం కూడా సులభం కాదు. ఆ ధనుస్సును ప్రత్యేకమైన పెట్టెలో, రథంలాంటి బలమైన పరికరంలో ఉంచి, అనేక మంది బలవంతులు కలిసి మాత్రమే కదిలించగలరని చెప్పబడుతుంది. అలాంటి ధనుస్సు జనకుని రాజ్యానికి గౌరవచిహ్నంగా నిలిచింది.
పరంపరలో చెప్పబడే భావం ప్రకారం, ఒకసారి చిన్న వయసులో సీత ఆ ధనుస్సు ఉన్న ప్రదేశంలో సులభంగా కదిలించినట్లు చూసి జనకుడు ఆశ్చర్యపోయాడని కూడా ప్రసిద్ధి. వాల్మీకి రామాయణ ప్రధాన వర్ణనలో, సీత వివాహానికి జనకుడు శివధనుస్సును ఎత్తి బిగించగల వీరుడినే వరుడిగా నిర్ణయించిన సంగతి ప్రధానంగా వస్తుంది. ఈ ప్రతిజ్ఞ వెనుక భావం స్పష్టంగా ఉంది. సీత సాధారణ మహిషి కాదు; ఆమెకు తగినవాడు అసాధారణుడు కావాలి. అతనిలో దైవకృప, పరాక్రమం, ధర్మం, ఆత్మనిగ్రహం ఉండాలి. శివధనుస్సు పరీక్ష కేవలం బలపరీక్ష కాదు; అది దైవసూచన. ఎవరు దానిని ఎత్తగలరో, అతడే సీతకు నియతుడని జనకుడు భావించాడు.
జనకుడు తన కుమార్తెను సులభంగా ఎవరికైనా ఇవ్వాలనుకోలేదు. రాజకుటుంబాల మధ్య రాజకీయ ఒప్పందాల కోసం వివాహాలు జరిగే కాలంలో కూడా జనకుడు సీత వివాహాన్ని ధర్మప్రతిజ్ఞగా నిలిపాడు. అనేక రాజులు మిథిలాకు వచ్చి శివధనుస్సును ఎత్తడానికి ప్రయత్నించారు. కానీ ఎవరూ సాధించలేకపోయారు. కొందరు తమ బలంపై గర్వంతో వచ్చారు; ధనుస్సును కదలించలేక అవమానంతో వెళ్లిపోయారు. కొందరు కోపంతో జనకునిపై విమర్శలు కూడా చేసినట్లు ప్రసిద్ధి. కానీ జనకుడు తన ప్రతిజ్ఞను మార్చలేదు. సీతకు తగిన వరుడు దైవనిర్ణయంతోనే రావాలి అని అతని విశ్వాసం. ఇది తండ్రి ప్రేమతో కూడిన ధర్మనిశ్చయం.
సీతాదేవి కూడా తండ్రి ప్రతిజ్ఞను గౌరవించింది. ఆమె హృదయం పవిత్రమైనది. తన జీవిత భాగస్వామి ధర్మవంతుడు కావాలని, పెద్దలను గౌరవించేవాడు కావాలని, సత్యాన్ని నిలబెట్టేవాడు కావాలని ఆమె అంతరంగంలో కోరుకునే ఉంటుంది. రామాయణంలో సీత రాముడిని మొదటిసారి చూసే ఘట్టం తరువాత వస్తుంది. కానీ ఆ కలయికకు ముందు నుంచే వారి జీవనధర్మం ఒకే దిశలో ఉందని మనం గ్రహించవచ్చు. రాముడు ధర్మస్వరూపుడు. సీత పవిత్రతస్వరూపిణి. ధర్మం మరియు పవిత్రత కలిసినప్పుడు సీతారాముల ఆదర్శగృహస్థధర్మం ఏర్పడుతుంది. అందుకే వారి వివాహం కేవలం ఇద్దరి వ్యక్తుల కలయిక కాదు; అది ప్రపంచానికి ఆదర్శమైన దంపతుల ఆరంభం.
విశ్వామిత్రుడు రామలక్ష్మణులను మిథిలాకు తీసుకెళ్లడం వెనుక ఈ దైవసంకల్పం దాగి ఉంది. ఆయన బయటకు చెప్పింది “శివధనుస్సు దర్శించాలి” అన్న మాట. కానీ అంతరార్థంలో రామసీతల కలయికకు ఆయన మార్గం వేస్తున్నాడు. ఒక గురువు జీవితంలో కొన్నిసార్లు శిష్యుడిని అతని విధి వైపు నడిపిస్తాడు. శిష్యుడు ఆ సమయంలో పూర్తిగా గ్రహించకపోయినా, గురువు దైవక్రమాన్ని తెలుసుకుని ముందుకు తీసుకెళ్తాడు. విశ్వామిత్రుడు రాముడికి దివ్యాస్త్రాలు ఇచ్చాడు, యజ్ఞరక్షణ చేయించాడు, ఇప్పుడు సీతాస్వయంవరానికి తీసుకెళ్తున్నాడు. ఇలా ఆయన రాముడి బాల్యదశ నుండి మహాకార్యదశకు మార్గదర్శకుడయ్యాడు.
మిథిలా నగరానికి వారు చేరువయ్యే సమయంలో జనకుని యజ్ఞం వల్ల నగరం ఉత్సాహంతో నిండిపోయింది. అనేక ఋషులు, బ్రాహ్మణులు, రాజులు, అతిథులు అక్కడికి చేరుకున్నారు. యజ్ఞం గొప్పగా జరుగుతోంది. వీధుల్లో శోభ, రాజమందిరంలో ఏర్పాట్లు, అతిథిసత్కారం, వేదఘోష, హోమకార్యాలు అన్నీ జరుగుతున్నాయి. జనకుడు ప్రతి అతిథిని గౌరవంగా స్వాగతిస్తున్నాడు. అతని రాజధర్మం యజ్ఞంలో కూడా కనిపించింది. ఒక యజ్ఞం చేయడం అంటే రాజు తన ఐశ్వర్యాన్ని చూపించడం కాదు; దానధర్మం, అతిథిసత్కారం, లోకక్షేమం, దేవతారాధన అన్నింటినీ కలిపి చేయడం. మిథిలాలో ఈ మహాయజ్ఞం అదే భావంతో జరుగుతోంది.
విశ్వామిత్రుని రాకవార్త జనకునికి చేరినప్పుడు అతను ఎంతో సంతోషించాడు. విశ్వామిత్రుడు మహాతపస్వి. అలాంటి మహర్షి తన యజ్ఞానికి రావడం గొప్ప శుభం. జనకుడు వెంటనే మహర్షిని ఆహ్వానించడానికి వచ్చాడు. విశ్వామిత్రునితో పాటు వచ్చిన ఇద్దరు యువరాజులను చూసి జనకుడు ఆశ్చర్యపోయాడు. రామలక్ష్మణుల రూపం, గంభీరత, వినయం, కాంతి అతని దృష్టిని ఆకర్షించాయి. వారు బాల్యయౌవన దశలో ఉన్నప్పటికీ, సాధారణ రాజకుమారుల్లా కనిపించలేదు. వారి నడకలో క్షత్రియశౌర్యం ఉంది, ముఖంలో ఋషుల శాంతి ఉంది. జనకుని మనస్సులో వారెవరు అనే ఆసక్తి కలిగింది. విశ్వామిత్రుడు వారిని పరిచయం చేయబోతున్నాడు.
జనకుని హృదయం సీతా వివాహ ప్రతిజ్ఞతో ఇప్పటికే ఒక నిరీక్షణలో ఉంది. అనేక రాజులు వచ్చి విఫలమయ్యారు. శివధనుస్సు ఎవరూ ఎత్తలేకపోయారు. సీతకు తగిన వరుడు ఎప్పుడు వస్తాడో అన్న ప్రశ్న అతని మనస్సులో ఉంది. ఇప్పుడు విశ్వామిత్రునితో వచ్చిన రాముడిని చూసినప్పుడు ఆ నిరీక్షణకు ఒక కొత్త ఆశ కలిగినట్లు అనిపిస్తుంది. కానీ ధర్మవంతుడైన జనకుడు తొందరపడడు. అతను ముందుగా మహర్షిని గౌరవిస్తాడు, అతిథులను ఆహ్వానిస్తాడు, తరువాత వారి గురించి తెలుసుకుంటాడు. ఇదే రాజమర్యాద.
సీతాదేవి గురించి ఆలోచిస్తే, ఆమె కూడా మిథిలాలో తన స్వభావంతో అందరికీ ప్రియంగా ఉంది. తండ్రి ప్రేమ, రాజ్యగౌరవం, దైవప్రసాదంగా వచ్చిన జీవితం — ఇవన్నీ ఆమె చుట్టూ ఉన్నప్పటికీ, ఆమె మనస్సు వినయంతో నిండింది. ఆమె భూమిదేవి కుమార్తెగా ఉన్నందున ఆమెలో సహనం, స్థిరత్వం, మౌనగంభీరత సహజంగా ఉన్నాయి. సీత జీవితంలో ముందున్న కష్టాలు చాలా గొప్పవి. కానీ ఆ కష్టాలను భరించగల శక్తి ఆమె సహజస్వభావంలోనే ఉంది. వివాహానికి ముందు ఆమెను రామాయణం మనకు పవిత్రమైన, వినయవంతమైన, దైవస్వరూపిణి రాజకుమార్తెగా చూపిస్తుంది.
శివధనుస్సు ప్రతిజ్ఞ మిథిలా సభలో త్వరలో ప్రధాన అంశం అవుతుంది. జనకుడు విశ్వామిత్రునికి ఆ ధనుస్సు చరిత్రను చెబుతాడు. రాముడు దానిని దర్శించడానికి అనుమతి కోరుతాడు. ఆ తర్వాత జరిగే ఘట్టం యుగయుగాలకు ప్రసిద్ధి — రాముడు శివధనుస్సును సులభంగా ఎత్తి బిగించగా అది ఘోరనాదంతో విరుగుతుంది. ఆ శబ్దం మిథిలా నగరాన్ని కదిలిస్తుంది. జనకుడు పరమానందంతో సీతను రామునికి వరంగా నిర్ణయిస్తాడు. అయితే ఆ మహాఘట్టానికి ముందు మిథిలా, జనకుడు, సీత, శివధనుస్సు నేపథ్యం తెలుసుకోవడం అవసరం. ఎందుకంటే ఒక సంఘటన గొప్పదిగా అనిపించాలంటే, దాని వెనుక ఉన్న ధర్మం, నిరీక్షణ, దైవసంకల్పం అర్థం కావాలి.
ఇలా మిథిలా ఒక మహాసంగమానికి సిద్ధమైంది. ఒక వైపు విశ్వామిత్రుని మార్గదర్శకత్వంలో వచ్చిన రామలక్ష్మణులు. మరో వైపు యజ్ఞధర్మంలో నిలిచిన జనక మహారాజు. మరో వైపు భూమిదేవి ప్రసాదమైన సీతాదేవి. మధ్యలో శివధనుస్సు అనే దైవపరీక్ష. ఇవన్నీ కలిసే సమయం వచ్చింది. రామాయణంలో ప్రతి గొప్ప కలయిక వెనుక ధర్మం పనిచేస్తుంది. రాముడు యుద్ధవీరుడిగా మాత్రమే కాదు, సీతకు తగిన భర్తగా కూడా ప్రపంచానికి పరిచయమవబోతున్నాడు. సీత కేవలం రాజకుమార్తెగా కాదు, రామధర్మానికి సహచరిగా నిలవబోతోంది. తదుపరి భాగంలో విశ్వామిత్రుని మిథిలా ప్రవేశం, జనకుని ఆతిథ్యం, రామలక్ష్మణుల పరిచయం, శివధనుస్సు చరిత్ర, రాముడు ధనుస్సును దర్శించడానికి సిద్ధమైన ఘట్టం గురించి తెలుసుకుందాం.
