రామాయణం – Part 25: దానధర్మాలు, వల్కల వస్త్రాలు – తల్లుల చివరి ఆశీర్వాదాలు మరియు అయోధ్యలో మొదలైన మహావిషాదం

సీతాదేవి తన ధర్మనిశ్చయాన్ని స్పష్టంగా ప్రకటించి, రామునితో అరణ్యానికి రావడానికి అనుమతి పొందిన తరువాత, అయోధ్య రాజమందిరంలో ఒక కొత్త కదలిక మొదలైంది. అది పట్టాభిషేకం కోసం ఉండాల్సిన మంగళకదలిక కాదు; అరణ్యవాసానికి సిద్ధమవుతున్న త్యాగకదలిక. కొద్దిసేపటి క్రితం వరకు రాజభవనంలో రాముని యువరాజ్యాభిషేకానికి కావలసిన పట్టు వస్త్రాలు, రాజచిహ్నాలు, అభిషేకజలాలు, మంగళద్రవ్యాలు సిద్ధంగా ఉన్నాయి. ఇప్పుడు అదే రాముడు రాజసంపదను త్యజించి వల్కల వస్త్రాలు ధరించబోతున్నాడు. సీత, అయోధ్య మహారాణిగా నిలవాల్సిన ఆమె, భర్తతో పాటు అడవికి వెళ్లడానికి సిద్ధమవుతోంది. లక్ష్మణుడు కూడా తన యౌవనసుఖాలను, భార్య ఊర్మిళను, కుటుంబ సౌఖ్యాన్ని వదిలి అన్నసేవ కోసం అరణ్యయాత్రకు సిద్ధమయ్యాడు. రాజ్యాభిషేకం కోసం మేల్కొన్న ఉదయం, త్యాగం కోసం కన్నీరు కార్చే దినంగా మారింది.

రాముడు ముందుగా ఒక ముఖ్యమైన పని చేయాలని నిర్ణయించాడు — దానం. రాజ్యాన్ని స్వీకరించబోతున్న యువరాజుగా సిద్ధమైన ఆస్తి, ధనం, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు తనకు అవసరం లేదని తెలిసినప్పుడు, వాటిని తన వెంట తీసుకుపోవడం అతని స్వభావం కాదు. అరణ్యంలో వాటికి ఉపయోగం లేదు. అంతేకాదు, సంపదను పట్టుకొని వెళ్లడం త్యాగవ్రతానికి విరుద్ధం. కాబట్టి రాముడు తన వద్ద ఉన్న ధనాన్ని, ఆభరణాలను, వస్త్రాలను, గోవులను, సేవకులకు, బ్రాహ్మణులకు, గురువుల కుటుంబాలకు, పేదలకు, రాజభవనంలో తనను సేవించినవారికి విస్తారంగా దానం చేయాలని నిర్ణయించాడు. దానం చేయడం అంటే అతనికి భారాన్ని దింపుకోవడం మాత్రమే కాదు; శుభకార్యాన్ని ధర్మకార్యంగా మార్చడం. పట్టాభిషేకానికి సిద్ధమైన రోజు, దానధర్మంతో పవిత్రమైంది.

రాముడు బ్రాహ్మణులను పిలిపించాడు. వారికి గౌరవంతో నమస్కరించి, గోవులు, బంగారం, వెండి, వస్త్రాలు, ఆహారసామగ్రి ఇచ్చాడు. గురువుల కుటుంబాలకు తగిన కానుకలు సమర్పించాడు. రాజభవనంలో ఎన్నాళ్లుగానో సేవ చేసిన వృద్ధ సేవకులను చూసి వారికి కూడా ధనం, వస్త్రాలు ఇచ్చాడు. రాముని హృదయం చాలా విశాలమైనది. తాను అరణ్యానికి వెళ్తున్నాననే దుఃఖంలో కూడా, తన చుట్టూ ఉన్నవారిని మర్చిపోలేదు. త్యాగం అంటే కేవలం తానొకటి వదిలేయడం కాదు; తన వద్ద ఉన్నదాన్ని ఇతరులకు మేలు చేసేలా ఇచ్చేయడం. రాముడు అదే చేశాడు. అతనికి రాజ్యం పోయిందని కాదు; రాజ్యంపై ఆసక్తి లేకపోవడం స్పష్టమైంది. రాజ్యాన్ని కోల్పోయిన వాడు దుఃఖంతో కోపపడవచ్చు. కానీ రాముడు రాజ్యసంబంధ సంపదను సంతోషంగా దానం చేశాడు. ఇది అనాసక్తికి గొప్ప ఉదాహరణ.

సీతాదేవి కూడా తన ఆభరణాలను, వస్త్రాలను, మంగళసామగ్రిని దానం చేయడానికి సిద్ధమైంది. ఆమెకు ఆభరణాలు ప్రియమైనవి కావు; రాముని సహవాసమే ప్రియమైనది. అయినా వివాహమైన రాజకుమార్తెగా, అయోధ్యలో ఉన్న కోడలిగా ఆమెకు ఎన్నో ఆభరణాలు, విలువైన వస్తువులు ఉండాలి. వాటిని అరణ్యానికి తీసుకెళ్లడం తగదు. ఆమె వాటిని బ్రాహ్మణ స్త్రీలకు, సేవకస్త్రీలకు, అవసరమైనవారికి ఇవ్వడానికి సిద్ధపడింది. సీతా మనస్సులో కూడా ఒకే భావం ఉంది — భర్తతో వెళ్లాలి, ధర్మాన్ని పాటించాలి. రాజభోగం అరణ్యంలో అడ్డు కావొద్దు. ఈ దానంలో ఆమె పవిత్రత, అనాసక్తి, సౌమ్యత కనిపిస్తాయి. భూమిదేవి కుమార్తె అయిన సీతకు భూమి మీద నడవడం కష్టం కాదు; రాజమహల్ బంగారం వదలడం మరింత సులభం.

లక్ష్మణుడు కూడా తన వద్ద ఉన్నదాన్ని వదిలివేయడానికి సిద్ధమయ్యాడు. అతని మనస్సు పూర్తిగా రామసేవలోనే ఉంది. అతనికి ధనం, ఆభరణాలు, రాజ్యసౌఖ్యం గురించి ఆలోచన లేదు. అతని హృదయంలో ఒకే సంకల్పం — రాముడు, సీత అరణ్యంలో ఎలాంటి కష్టం పడకూడదు. నేను ముందుగా నడుస్తాను, ప్రమాదాలను గమనిస్తాను, పర్ణశాల కడతాను, నీళ్లు తెస్తాను, కట్టెలు తెస్తాను, రాత్రింబగళ్లు కాపలా ఉంటాను. ఈ సంకల్పం అతని దానకంటే గొప్పది. అతను తన శరీరాన్ని, తన సమయాన్ని, తన నిద్రను, తన యౌవనాన్ని అన్నసేవకు సమర్పించాడు. లక్ష్మణుని త్యాగం బయటకు ఎక్కువ మాటల్లో కనిపించకపోయినా, రామాయణమంతా అతని కార్యాల్లో ప్రతిఫలిస్తుంది.

ఇప్పుడు వల్కల వస్త్రాల ఘట్టం వచ్చింది. కైకేయి తన వరంలో రాముడు జటాధారి వనవాసిగా వెళ్లాలని కోరింది. రాజకుమారునిగా పట్టు వస్త్రాలతో కాదు; అరణ్యవాసిగా వల్కలాలతో వెళ్లాలి. వల్కలాలు అంటే చెట్టు బెరడు లేదా తపస్వులు ధరించే కఠినమైన వస్త్రాలు. అవి రాజవస్త్రాలకు పూర్తి విరుద్ధం. పట్టు వస్త్రం సౌకర్యం, రాజ్యగౌరవం, సుఖాన్ని సూచిస్తే, వల్కల వస్త్రం త్యాగం, తపస్సు, కష్టజీవనం, అనాసక్తిని సూచిస్తుంది. రాముడు వాటిని స్వీకరించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు. అతనికి వస్త్రంలో గౌరవం లేదు; ధర్మంలో గౌరవం ఉంది. కిరీటం లేకపోయినా అతని మహిమ తగ్గదు. వల్కలం ధరించినా అతని ప్రకాశం తగ్గదు.

కైకేయి వల్కల వస్త్రాలను తెప్పించింది. ఈ దృశ్యం అక్కడ ఉన్న వారందరి హృదయాలను గాయపరిచింది. నిన్నటి వరకు యువరాజుగా అభిషేకం పొందాల్సిన రాముడికి, ఇప్పుడు వనవాసి వస్త్రాలు ఇవ్వబడుతున్నాయి. రాముడు ఎలాంటి ప్రతిఘటన లేకుండా వాటిని తీసుకున్నాడు. తన పట్టు వస్త్రాలను విడిచి వల్కలాలు ధరించాడు. అతని ముఖంలో నిశ్చలమైన ధర్మప్రకాశం కనిపించింది. లక్ష్మణుడు కూడా వల్కలాలు ధరించాడు. అతనికి ఇది త్యాగం కంటే సేవా చిహ్నం. రాముడు ఎలా ఉంటాడో తాను కూడా అలాగే ఉండాలని లక్ష్మణుడు భావించాడు. అన్న పట్టు వస్త్రాలు వదిలి వల్కలాలు ధరిస్తే తాను రాజవస్త్రాలు ఎలా ధరించగలడు? అతను కూడా సంతోషంగా వల్కలాలను స్వీకరించాడు.

కానీ సీత వల్కలాలు ధరించాల్సిన క్షణం అత్యంత హృదయవిదారకం. రాజకుమార్తెగా పెరిగిన, ఇటీవలే మహాకళ్యాణంతో అయోధ్యలోకి వచ్చిన, మంగళఆభరణాలతో ప్రకాశించే సీతకు కైకేయి వల్కల వస్త్రాలు ఇచ్చింది. ఆ దృశ్యం చూసి అక్కడి స్త్రీలు, సేవకులు, పెద్దలు కన్నీరు పెట్టుకున్నారు. సీతకు ఆ వస్త్రాలను ఎలా ధరించాలో కూడా వెంటనే తెలియకపోవచ్చు. ఆమె సుకుమారి. రాజమహల్ లో పెరిగినది. అయినా ఆమె మనస్సు దృఢం. ఆమె వాటిని స్వీకరించింది. కానీ దానిని చూసిన రాముని హృదయం కదిలింది. సీత తన వల్ల ఇంత కఠినమైన వ్రతంలోకి రావడం అతనికి బాధ కలిగించింది. కొన్ని వర్ణనలలో రాముడే సీతకు ఆ వల్కలాన్ని సరిగ్గా ధరింపజేశాడనే భావం కనిపిస్తుంది. ఆ క్షణం దాంపత్యంలోని మౌనకరుణను చూపిస్తుంది — భర్త తన భార్య త్యాగాన్ని చూస్తున్నాడు; భార్య భర్తధర్మంలో భాగం కావడానికి సిద్ధంగా ఉంది.

ఈ దృశ్యాన్ని చూసి రాజభవనంలోని స్త్రీలు కైకేయిపై తీవ్రంగా బాధపడ్డారు. “సీతకు ఎందుకు వల్కలాలు? రాముడు అరణ్యానికి వెళ్తాడని వరం కోరిందీ సరే, కానీ సీతను ఇలా ఎందుకు బాధపెడుతున్నావు?” అనే భావం అందరిలో కలిగింది. కైకేయి మాత్రం తన నిర్ణయంపై నిలిచింది. ఆమె ఇంకా మంత్ర ప్రభావంలోనే ఉంది. ఇక్కడ ఆమె కఠినత్వం అత్యంత బాధాకరం. ఒకప్పుడు ప్రేమతో ఉన్న రాణి, ఇప్పుడు ధర్మస్వరూపుడైన రాముని, పవిత్రమైన సీతను, సేవాభక్తి గల లక్ష్మణుని వల్కలాలలో చూసినా కరుణించలేదు. ఇది మోహం మనసును ఎంత అంధం చేస్తుందో మరొకసారి చూపిస్తుంది.

కౌసల్యాదేవి ఈ దృశ్యం చూసి మళ్లీ తీవ్రంగా విలపించింది. రాముడు వల్కలాలలో కనిపించడం ఆమెకు తట్టుకోలేని దుఃఖం. “నా కుమారుడు రాజ్యానికి తగినవాడు. ప్రజల ప్రియుడు. ఇలాంటి వాడు వల్కలాలు ధరించి అడవికి వెళ్లాలా?” అని ఆమె హృదయం మండింది. కానీ రాముడు మళ్లీ ఆమెను శాంతింపజేశాడు. “అమ్మా, ఈ వస్త్రాలు నాకు అవమానం కాదు. తండ్రి మాట నిలబెట్టే చిహ్నం. మీరు దుఃఖించవద్దు. మీరు ధైర్యంగా ఉండాలి. తండ్రిని కాపాడాలి” అన్నాడు. కౌసల్య కన్నీళ్లతో అతన్ని ఆశీర్వదించింది. ఆమెకు ఈ వల్కలాలు బాధకరమైనవి; రామునికి అవి ధర్మధారణ.

సుమిత్రాదేవి లక్ష్మణునికి ఇచ్చిన బోధ కూడా రామాయణంలో అమూల్యం. ఆమె తన కుమారుడిని అరణ్యానికి వెళ్తున్నాడని ఆపలేదు. ఎందుకంటే లక్ష్మణుని జీవితం రామసేవలోనే సార్థకమని ఆమె గ్రహించింది. ఆమె చెప్పిన భావం ఇలా ఉంటుంది: “లక్ష్మణా, రాముడే నీకు తండ్రి, సీత నీకు తల్లి, అరణ్యమే నీకు అయోధ్య. రాముని సేవ చేయు. అతనిని కాపాడు. సీతను గౌరవించు. నీకు రాజభవనం అవసరం లేదు; రాముని సన్నిధే నీ ధర్మం.” ఈ మాటలు సుమిత్ర మహత్తును చూపిస్తాయి. ఒక తల్లి తన కుమారుడిని అడవికి పంపడం సులభం కాదు. కానీ ఆమె ధర్మాన్ని ముందుకు పెట్టింది. తన కుమారుడు అన్నసేవలో నిలవాలని ఆశీర్వదించింది. అందుకే సుమిత్ర “సుజ్ఞానమాత”గా నిలుస్తుంది.

కౌసల్య ఆశీర్వాదం కన్నీళ్లతో నిండితే, సుమిత్ర ఆశీర్వాదం ధైర్యంతో నిండింది. కౌసల్య తల్లి హృదయం రామవిడిపోవును భరించలేక విలపించింది. సుమిత్ర లక్ష్మణుని సేవాధర్మాన్ని స్పష్టంగా గుర్తించింది. రెండు తల్లుల ప్రేమ వేర్వేరు రూపాల్లో కనిపిస్తుంది. కౌసల్య ప్రేమ బాధతో కలిసినది. సుమిత్ర ప్రేమ మార్గదర్శకత్వంతో కలిసినది. ఈ రెండూ పవిత్రమే. రామాయణంలో తల్లులు కేవలం ఏడ్చే పాత్రలు కాదు; తమ తమ విధంగా ధర్మానికి బలం ఇచ్చే పాత్రలు. కౌసల్య రామునికి ఆశీర్వాదం ఇచ్చింది; సుమిత్ర లక్ష్మణునికి ధర్మదిశ ఇచ్చింది.

ఇంకా అయోధ్య ప్రజలకు ఈ వార్త పూర్తిగా తెలియలేదు. కాని రాజభవనం లోపల జరుగుతున్న మార్పు బయటకు చేరింది. అభిషేక మంగళం కోసం వచ్చినవారు రాజభవనం నుంచి దుఃఖధ్వనులు వినిపిస్తున్నాయని గమనించారు. కొందరు సేవకులు కన్నీరు పెట్టుకుని బయటకు వచ్చారు. కొద్దికొద్దిగా వార్త వ్యాపించింది — రాముడి అభిషేకం జరగదు; రాముడు అరణ్యానికి వెళ్లాలి; భరతుడు రాజు అవుతాడు; కైకేయి రెండు వరాలు కోరింది. ఈ వార్త ప్రజల హృదయాలను పిడుగులా తాకింది. కొన్ని క్షణాల ముందు వరకు పండుగలా కనిపించిన అయోధ్య, ఒక్కసారిగా శోకసముద్రంగా మారింది. ప్రజలు నమ్మలేకపోయారు. “ఇది ఎలా సాధ్యం? రాముడు ఎవరికి అన్యాయం చేశాడు? ఆయనను అడవికి ఎందుకు పంపాలి?” అనే ప్రశ్నలు వినిపించాయి.

వీధుల్లో మంగళవాద్యాలు ఆగిపోయాయి. పూలతోరణాలు కన్నీటితో తడిసినట్లుగా అనిపించాయి. స్త్రీలు విలపించారు. వృద్ధులు తలలు పట్టుకున్నారు. యువకులు ఆగ్రహంతో రగిలారు. పిల్లలు కూడా అయోమయంలో పడ్డారు. ప్రజలందరూ రాముణ్ణి ప్రేమించారు. అతను రాజుగా అవుతాడని ఎదురుచూశారు. ఇప్పుడు అతను అరణ్యానికి వెళ్తాడని విన్నప్పుడు వారి మనస్సు భరించలేకపోయింది. రాజ్యానికి రాజు ఎవరు అన్నది రాజకీయ విషయం. కానీ రాముడు వెళ్లిపోవడం ప్రజలకు కుటుంబసభ్యుని విడిపోవులా అనిపించింది. ఇది రాముని ప్రజాహృదయంలో ఉన్న స్థానాన్ని చూపిస్తుంది.

దశరథుని స్థితి మరింత దయనీయంగా మారింది. అతను రాముణ్ణి వల్కలాలలో చూసి ప్రాణం పోతున్నట్టు బాధపడ్డాడు. అతని నాలుక “వెళ్లవద్దు” అని చెప్పాలనుకుంది; కానీ ఇచ్చిన మాట అతనిని బంధించింది. అతను కైకేయిని మళ్లీ మళ్లీ మందలించాడు. “నీ కోరిక నన్ను చంపుతోంది. రాముడు లేక నేను బతకలేను” అన్నాడు. కానీ కైకేయి తన వరాలపైనే నిలిచింది. ఈ సమయంలో దశరథుడు రాజుగా నిలబడలేక, తండ్రిగా విరిగిపోయాడు. వాక్యపాలన ఒక మహాగుణం. కానీ తన మాట వల్ల తన ప్రియకుమారుడు అరణ్యానికి వెళ్లడం అతనికి అసహనీయమైన దుఃఖం. రాముడు మాత్రం తండ్రిని నిందించలేదు. అతను తండ్రి బాధను తగ్గించడానికి మాత్రమే ప్రయత్నించాడు.

రాముడు అరణ్యానికి బయలుదేరే ముందు అందరికీ నమస్కరించాడు. గురువులకు, తల్లులకు, పెద్దలకు, సేవకులకు కూడా మృదువుగా మాటలు చెప్పాడు. అతను ఎవరినీ ద్వేషంతో చూడలేదు. కైకేయిని కూడా తల్లిగానే సంభోదించాడు. ఇది ఎంత గొప్ప మనోధైర్యం! తన జీవితాన్ని ఒక్కసారిగా మార్చిన వ్యక్తిపై కూడా కోపం చూపలేదు. ఎందుకంటే రాముని దృష్టిలో తన కర్తవ్యం స్పష్టంగా ఉంది. ఇతరుల తప్పును విచారించడం కంటే, తన ధర్మాన్ని పాటించడం అతనికి ముఖ్యము. ఇదే రామాయణ సారాంశాలలో ఒకటి. మనకు ఎవరో అన్యాయం చేసినా, మన చేతిలో ఉన్న ధర్మాన్ని వదలకపోవడం మహత్తరం.

సీత వల్కలాలలో నిలబడిన దృశ్యం అయోధ్య స్త్రీల హృదయాలను మరింత కదిలించింది. నిన్నటి వరకు మంగళరాణిగా అలంకరించబడిన ఆమె, ఇప్పుడు అరణ్యవాసి వేషంలో భర్తతో వెళ్లడానికి సిద్ధంగా ఉంది. ఆమె ముఖంలో భయం లేదు. దుఃఖం ఉండవచ్చు, కానీ దృఢనిశ్చయం దాన్ని మించి ఉంది. ఆమెకు రాముని పక్కన ఉండటం సర్వస్వం. రాజభవన స్త్రీలు ఆమెను చూసి కన్నీరు పెట్టుకున్నా, ఆమె వారికి ధైర్యం ఇచ్చేలా నిలిచింది. సీత మనస్సు ఎంత లోతైనదో ఇక్కడ తెలుస్తుంది. దాంపత్యధర్మం ఆమెకు సౌకర్యంలో కాదు, కష్టంలో పరీక్షించబడుతోంది. ఆమె ఆ పరీక్షను స్వచ్ఛందంగా స్వీకరించింది.

లక్ష్మణుడు తన తల్లి సుమిత్ర ఆశీర్వాదం తీసుకున్న తరువాత మరింత స్థిరంగా ఉన్నాడు. అతని మొదటి ఆగ్రహం ఇప్పుడు రక్షణసంకల్పంగా మారింది. “రామసీతలను నేను కాపాడాలి” అనే ఆలోచన అతని శ్వాసగా మారింది. ఊర్మిళ గురించి ఇక్కడ పెద్దగా వర్ణన రాకపోయినా, ఆమె త్యాగం మౌనంగా నిలుస్తుంది. కొత్తగా వివాహమైన భర్త పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అరణ్యానికి వెళ్తున్నాడు. ఆమె అతనిని ఆపలేదు. లక్ష్మణుని ధర్మం రామసేవ అని ఆమె అంగీకరించింది. ఇది ఊర్మిళ మౌనమహిమ. రామాయణంలో కొందరి త్యాగం గర్జనతో కనిపిస్తుంది; కొందరిది మౌనంగా నిలుస్తుంది. ఊర్మిళ త్యాగం రెండవది.

ఇప్పుడు రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు బయలుదేరడానికి సిద్ధమయ్యారు. కానీ అయోధ్య ప్రజలు వారిని సులభంగా వెళ్లనివ్వరు. రాముడు అరణ్యానికి వెళ్లాలనే నిర్ణయం తీసుకున్నా, ప్రజల ప్రేమ ఆ మార్గాన్ని కన్నీటి ప్రవాహంగా మార్చుతుంది. వారు రాముని రథం వెంట పరుగెత్తుతారు. రాజభవనం నుండి నగరద్వారం వరకు, నగరద్వారం నుండి బయటకు, ప్రజల విలాపం ఆగదు. రాముడు వారిని శాంతింపజేయాలి. సుమంత్రుడు రథాన్ని సిద్ధం చేస్తాడు. దశరథుడు రాముణ్ణి మరోసారి చూసి కూలిపోతాడు. కౌసల్య, సుమిత్ర, ఇతర రాణులు విలపిస్తారు. ఈ సమస్త దుఃఖం మధ్య రాముడు ధర్మస్థిరంగా నిలబడి బయలుదేరుతాడు. ఈ విడిపోవు ఘట్టం రామాయణంలో అత్యంత హృదయవిదారకమైన దశల్లో ఒకటి.

ఈ భాగం మనకు అనేక పాఠాలు ఇస్తుంది. సంపద వస్తుంది, పోతుంది; కానీ దానం దాన్ని పవిత్రం చేస్తుంది. వస్త్రం మారుతుంది; కానీ ధర్మప్రకాశం మారదు. రాజవస్త్రంలో రాముడు గొప్పవాడు, వల్కల వస్త్రంలో మరింత గొప్పవాడు. సీత ఆభరణాల్లో అందమైనది, వల్కలంలో మరింత పవిత్రమైనది. లక్ష్మణుడు యువరాజు వేషంలో శూరుడు, వనవాసి వేషంలో సేవామూర్తి. మనిషి గొప్పతనం బయటి అలంకారంలో కాదు; అంతరంగధర్మంలో. ఇదే ఈ ఘట్టం ప్రధానమైన సందేశం.

ఇలా రాముడు అరణ్యవాసానికి సిద్ధమవుతూ దానధర్మాలు చేశాడు. సీత తన ఆభరణాలను, రాముడు తన సంపదను, లక్ష్మణుడు తన సుఖాన్ని త్యజించారు. కైకేయి ఇచ్చిన వల్కలాలను రామలక్ష్మణులు ధరించారు; సీత కూడా దృఢనిశ్చయంతో వనవాస వేషం స్వీకరించింది. కౌసల్య కన్నీళ్లతో ఆశీర్వదించింది. సుమిత్ర లక్ష్మణునికి రామసేవే జీవితధర్మమని ఉపదేశించింది. అయోధ్య ప్రజలకు వార్త తెలిసి మంగళసిద్ధత మహావిషాదంగా మారింది. ఇప్పుడు రామసీతలక్ష్మణులు రథంలో బయలుదేరబోతున్నారు; అయోధ్య ప్రజలు వారిని విడిచి ఉండలేక వెంటపడబోతున్నారు. తదుపరి భాగంలో రాముడు అయోధ్యను విడిచి బయలుదేరడం, ప్రజల విలాపం, సుమంత్రుని రథం, దశరథుని హృదయవేదన, నగరం దుఃఖంలో మునిగిపోవడం గురించి తెలుసుకుందాం.