రామాయణం – Part 48: జనస్థాన మహాయుద్ధం – రాముని ఒంటరి శౌర్యం, దూషణుడు–త్రిశిరుడు సంహారం మరియు ఖరుని పతనం

పంచవటి సమీపంలో ఆ రోజు అరణ్యం తన సహజ నిశ్శబ్దాన్ని కోల్పోయింది. గోదావరి తీరంలో పక్షుల గానం, చెట్ల మధ్య గాలి మృదుత్వం, సీతారామలక్ష్మణుల పర్ణశాల శాంతి — ఇవన్నీ ఒక్కసారిగా యుద్ధసూచనలతో కప్పబడ్డాయి. దూరం నుండి రాక్షససేన గర్జనలు వినిపించాయి. భూమి కంపించినట్లుగా రథాలు, గుర్రాలు, భయంకరమైన రాక్షస కాళ్ల శబ్దం దగ్గరపడింది. శూర్పణఖ అవమానాన్ని ప్రతీకారంగా మార్చి, ఖరుని గర్వాన్ని రెచ్చగొట్టి, జనస్థానంలోని రాక్షసబలాన్ని రామునిపైకి నడిపించింది. ఖరుడు, దూషణుడు, త్రిశిరుడు, వారితో కూడిన పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు — ఈ మహాసేన ఒకే మనిషిని ఎదుర్కోవడానికి వస్తోంది. కానీ ఆ ఒక మనిషి ఎవరు? ధర్మానికి నిలువెత్తు రూపమైన రాముడు. ఆయన ఒంటరిగా ఉన్నాడు, కానీ ఆయన వెనుక ఋషుల ఆశీస్సులు, సీతా పవిత్రత, లక్ష్మణుని సేవ, అగస్త్యుని దివ్యాయుధాలు, తండ్రి వాక్యపాలన, ధర్మసంకల్పం ఉన్నాయి.

రాముడు యుద్ధానికి ముందే పరిస్థితిని స్పష్టంగా అర్థం చేసుకున్నాడు. సీతను రక్షించడమే మొదటి కర్తవ్యం. అందుకే లక్ష్మణునికి ఆమెను సురక్షిత ప్రదేశంలో ఉంచమన్నాడు. లక్ష్మణుడు యుద్ధంలో అన్నతో నిలబడాలని కోరుకున్నా, రాముని ఆజ్ఞను అతిక్రమించలేదు. సీత దూరంగా రక్షితస్థలంలో నిలిచి, రాముని క్షేమం కోసం మౌనంగా ప్రార్థించింది. ఆమెకు రాముని శౌర్యం తెలుసు. అయినా భార్య హృదయం యుద్ధధ్వని విన్నప్పుడు ప్రశాంతంగా ఉండదు. లక్ష్మణుడు ఆమెను ధైర్యపరుస్తూ, తన కళ్లను యుద్ధదిశ నుండి తిప్పలేకపోయాడు. అతని హృదయం రెండు వైపులా ఉంది — సీత రక్షణలో శరీరం, రాముని యుద్ధంలో మనస్సు. సేవలో ఇదొక కఠినమైన పరీక్ష. రాముడు మాత్రం యుద్ధరంగంలో పూర్తిగా స్థిరంగా నిలిచాడు.

రాక్షససేన దగ్గరపడింది. దూషణుడు సైన్యాన్ని ముందుకు నడిపించాడు. రాక్షసులు భయంకరమైన రూపాలతో కనిపించారు. కొందరికి పెద్ద దంతాలు, కొందరికి భయంకరమైన ముఖాలు, కొందరికి పర్వతాల్లాంటి శరీరాలు, కొందరికి మాయాశక్తులు. వారి చేతుల్లో శూలాలు, గదలు, ఖడ్గాలు, పరశువులు, ముసలాలు, పెద్ద ధనుష్సులు, రాళ్లు, చెట్లకొమ్మలు ఉన్నాయి. వారు యుద్ధనినాదాలతో ఆకాశాన్ని కంపించారు. రాముణ్ణి చూసి మొదట వారిలో చాలామంది నవ్వారు. “ఒక మానవుడు! అతడేనా పద్నాలుగు రాక్షసులను చంపినవాడు? ఇంతటి సేన ఎదుట ఇతడు ఎంతసేపు నిలబడతాడు?” అని వారు అనుకున్నారు. కానీ అహంకారం శత్రువు శక్తిని చూడనీయదు. వారి కళ్లకు రాముడు ఒంటరి వనవాసి. కానీ ధర్మదృష్టితో చూస్తే ఆయన సమస్త సత్యబలం.

రాముడు తన ధనుస్సును గట్టిగా పట్టుకున్నాడు. అగస్త్య మహర్షి ప్రసాదించిన దివ్యాయుధాలు ఆయన చేతిలో ప్రకాశించాయి. ఆయన ముఖంలో కోపం అంధంగా లేదు; శాంతితో కూడిన కఠినత ఉంది. నిరపరాధులను హింసించే రాక్షసులను అడ్డుకోవడమే ఆయన లక్ష్యం. యుద్ధం మొదలైంది. ముందుకు దూసుకొచ్చిన రాక్షసులు రామునిపై ఆయుధవర్షం కురిపించారు. శూలాలు గాలిని చీల్చుకుంటూ వచ్చాయి. గదలు భూమిని కొట్టాయి. బాణాలు ఆయన వైపు దూసుకొచ్చాయి. రాముడు మెరుపువేగంతో వాటిని ఎదుర్కొన్నాడు. ఆయన బాణాలు రాక్షసుల ఆయుధాలను మధ్యలోనే ఛేదించాయి. కొన్ని బాణాలు శత్రువుల ఛాతీలను తాకాయి. కొన్ని చేతులను కోశాయి. కొన్ని రథధ్వజాలను కూల్చాయి. యుద్ధరంగం క్షణాల్లో రక్తం, ధూళి, గర్జనలు, బాణధ్వనులతో నిండిపోయింది.

రాముని యుద్ధనైపుణ్యం చూడగానే రాక్షసులకు ఆశ్చర్యం కలిగింది. ఒకే మనిషి ఎలా ఇంత వేగంగా బాణాలు ప్రయోగించగలడు? ఒకేసారి అనేక దిశల నుండి వస్తున్న దాడులను ఎలా అడ్డుకుంటున్నాడు? ఆయన కదలికలు మానవులవి కాదని వారికి అనిపించడం ప్రారంభమైంది. కానీ అప్పటికే యుద్ధం ప్రారంభమైపోయింది. వెనక్కి తగ్గడం గర్వానికి తగదు. దూషణుడు తన సేనను మరింతగా రెచ్చగొట్టాడు. “ముందుకు దూసుకెళ్లండి! అతడు ఒక్కడే! అతని బాణాలను భయపడవద్దు!” అని గర్జించాడు. రాక్షసులు మళ్లీ సమూహాలుగా దాడి చేశారు. రాముడు ఒక్కొక్క సమూహాన్ని బాణాలతో చీల్చేశాడు. ఆయన బాణాలు కొన్నిసార్లు అగ్నిలా, కొన్నిసార్లు సర్పాలా, కొన్నిసార్లు వజ్రంలా దూసుకెళ్లాయి. ధర్మయోధుడి చేతిలో ఆయుధం కూడా నియమంతో నడుస్తుంది; రామబాణం తప్పు లక్ష్యాన్ని తాకదు.

దూషణుడు తన సేన పడిపోతుండటం చూసి కోపంతో స్వయంగా ముందుకు వచ్చాడు. అతడు భయంకరమైన రాక్షసవీరుడు. అతని శరీరబలం ఎక్కువ. అతని చేతిలో బలమైన ఆయుధం ఉంది. అతను రామునిపై ఘోరంగా దాడి చేశాడు. దూషణుడి రథం వేగంగా ముందుకు దూసుకొచ్చింది. అతని సారథి గర్జనలు చేస్తూ రథాన్ని నడిపించాడు. దూషణుడు శూలాన్ని లేదా గదను ఎత్తి రామునిపై విసిరాడు. రాముడు దాన్ని మధ్యలోనే బాణంతో ఛేదించాడు. వెంటనే మరికొన్ని బాణాలు ప్రయోగించి దూషణుడి రథాన్ని ధ్వంసం చేశాడు. గుర్రాలు కూలాయి. రథధ్వజం విరిగింది. సారథి పడిపోయాడు. దూషణుడు నేలపై నిలబడి మళ్లీ యుద్ధానికి దూకాడు. అతని గర్వం ఇంకా తగ్గలేదు. కానీ రాముని బాణవర్షం అతని శరీరాన్ని చీల్చింది. చివరకు రాముడు ఘోరమైన బాణంతో దూషణుని సంహరించాడు. దూషణుడు నేలపై కూలినప్పుడు రాక్షససేనలో మొదటి పెద్ద భయం వ్యాపించింది.

దూషణుని పతనం యుద్ధానికి కీలక మలుపు. సేనాధిపతి పడిపోతే సైన్యం గుండెల్లో కంపనం పుడుతుంది. అయినా ఖరుడు ఇంకా ఉన్నాడు. త్రిశిరుడు ఇంకా ఉన్నాడు. రాక్షసులు ఇంకా వేల సంఖ్యలో ఉన్నారు. త్రిశిరుడు, మూడు తలలతో ప్రసిద్ధి చెందిన రాక్షసవీరుడు, యుద్ధరంగంలోకి ప్రవేశించాడు. అతను తన పేరుకే తగినట్టు భయంకర రూపం కలవాడు. మూడు తలలు, బలమైన భుజాలు, యుద్ధకౌశలం, గర్వం — ఇవన్నీ అతనిలో ఉన్నాయి. అతను రామునిపై వరుసగా బాణాలు సంధించాడు. అతని మూడుతలల నుండి మూడు దిశలలో గర్జనలు వినిపించినట్టుండేది. అతను రాముణ్ణి చుట్టుముట్టి దాడి చేయాలని చూశాడు. కానీ రాముని దృష్టి కదలలేదు. యుద్ధంలో భయంకర రూపం చూస్తే భయపడేవాడు సాధారణ యోధుడు. రాముడు రూపాన్ని కాదు, ధర్మాన్ని చూస్తాడు. అధర్మం ఎన్ని తలలతో వచ్చినా, ధర్మబాణం దానిని ఛేదిస్తుంది.

త్రిశిరుడి దాడి తీవ్రమైంది. అతని బాణాలు రాముని వైపు వరుసగా వచ్చాయి. రాముడు వాటిని అడ్డుకొని, వెంటనే ప్రతిదాడి చేశాడు. ముందు అతని రథాన్ని ధ్వంసం చేశాడు. తరువాత అతని ఆయుధాలను ఛేదించాడు. త్రిశిరుడు కోపంతో మరింత దగ్గరకు రావడానికి ప్రయత్నించాడు. అప్పుడు రాముడు నిర్ణయాత్మక బాణాలు సంధించాడు. ఒక్కొక్క తలను లక్ష్యంగా చేసుకుని బాణాలు దూసుకెళ్లాయి. త్రిశిరుడి తలలు నేలపై పడిపోయాయి. అతని శరీరం కూలింది. మూడు తలల గర్వం రాముని మూడు బాణాల ముందు నిలబడలేదు. త్రిశిరుడి సంహారం రాక్షససేనను మరింత దిగ్భ్రాంతికి గురిచేసింది. దూషణుడు పడిపోయాడు. త్రిశిరుడు పడిపోయాడు. వేల రాక్షసులు ఇప్పటికే రామబాణాలకు బలయ్యారు. ఇప్పుడు ఖరుడు తప్ప ప్రధాన ఆశ ఎవరికీ లేదు.

రాముడు యుద్ధరంగంలో వేగంగా తిరుగుతూ రాక్షసులను సంహరిస్తూ ఉన్నాడు. ఆయన చేతి బాణాలు ఎక్కడికి వెళ్లినా రాక్షసులు కూలుతున్నారు. కొందరు ఆయనపై రాళ్లు విసిరారు. కొందరు చెట్లు పీకి విసిరారు. కొందరు మాయతో దాడి చేయడానికి ప్రయత్నించారు. కానీ రాముని ధైర్యం కదలలేదు. ఆయన బాణాలు మాయను ఛేదించాయి. ఒక రాక్షససమూహం ఆయనను చుట్టుముట్టింది. ఆయన చుట్టూ గాలి బాణాలతో నిండిపోయింది. రాముడు ఒక దివ్యాస్త్రాన్ని సంధించి వారిని చెల్లాచెదురుగా చేశాడు. మరో సమూహం కుడివైపు నుండి దూసుకొచ్చింది. ఆయన వరుసబాణాలతో వారిని కూల్చేశాడు. యుద్ధరంగం నెమ్మదిగా రాక్షసుల మృతదేహాలతో నిండిపోయింది. రాముడు ఒక్కడే అయినా, ఆయన బాణవేగం అనేక యోధుల బలం లాగా కనిపించింది. ఇది మానవశౌర్యానికి మించిన దైవశక్తిని సూచిస్తుంది.

ఇదంతా జరుగుతున్నప్పుడు సీత దూరంగా రక్షితస్థలంలో ఉంది. యుద్ధధ్వని ఆమె చెవుల్లో పడుతోంది. రాక్షసుల గర్జనలు, బాణధ్వనులు, రథచక్రాల శబ్దం, అరుపులు — ఇవన్నీ ఆమె హృదయాన్ని కలవరపరిచాయి. లక్ష్మణుడు ఆమెను ధైర్యం చెప్పాడు. “అమ్మా, భయపడవద్దు. రాముడు అజేయుడు. ఈ రాక్షసులు ఆయనకు ఏమి చేయలేరు.” అయినా అతనికి కూడా యుద్ధరంగం వైపు వెళ్లాలనే ఆత్రుత ఉంది. అతను తన కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేసుకున్నాడు. “సీతను కాపాడటం ఇప్పుడు రాముని ఆజ్ఞ” అని తనను తాను నిలబెట్టుకున్నాడు. ఈ విధేయత లక్ష్మణుని మహిమలో ముఖ్యమైనది. యుద్ధంలో పాల్గొని వీరత్వం చూపడం గొప్పది. కానీ యుద్ధంలో పాల్గొనకుండానే ఆజ్ఞను కాపాడటం కొన్నిసార్లు మరింత కష్టం. లక్ష్మణుడు ఆ కష్టాన్ని భరించాడు.

యుద్ధరంగంలో ఇప్పుడు ఖరుడు ముందుకు రావాల్సిన సమయం వచ్చింది. అతని సైన్యం దాదాపుగా నశించింది. దూషణుడు, త్రిశిరుడు పడిపోయారు. రాక్షసుల గర్వం చీలిపోయింది. ఖరుడు మండిపోయాడు. అతని కోపం ఇప్పుడు పర్వతాగ్నిలా పెరిగింది. అతను రాముణ్ణి చూస్తూ గర్జించాడు: “ఓ రామా! నా సైన్యాన్ని నాశనం చేశావు. నా వీరులను చంపావు. ఇప్పుడు నీ ప్రాణం నా చేతిలో పోతుంది.” అతను తన మహాయుధం ఎత్తి రామునిపై దాడి చేశాడు. ఖరుడు సాధారణ రాక్షసుడు కాదు. అతను బలవంతుడు, యుద్ధంలో అనుభవజ్ఞుడు, దండకారణ్యంలో భయంకరుడు. అతని దాడి ఇతర రాక్షసుల దాడికంటే తీవ్రమైంది. రాముడు అతన్ని గమనించాడు. ఇప్పుడు యుద్ధం చివరి ద్వంద్వంగా మారింది — రాముడు మరియు ఖరుడు.

ఖరుడు రథంపై నుండి బాణాలు సంధించాడు. అతని బాణాలు రాముని వైపు వేగంగా వచ్చాయి. కొన్ని రాముని శరీరాన్ని తాకాయి. యుద్ధంలో రాముడు కూడా గాయపడినట్లుగా వర్ణనలలో భావం వస్తుంది. ధర్మయోధుడికి గాయాలు రావచ్చు. కానీ ధర్మసంకల్పం గాయపడదు. రాముడు ఒక్క క్షణం కూడా వెనక్కి తగ్గలేదు. ఆయన తన బాణాలతో ఖరుని రథాన్ని ఛేదించాడు. గుర్రాలను కూల్చాడు. సారథిని సంహరించాడు. రథధ్వజాన్ని విరిచాడు. ఖరుడు రథం లేక నేలపై నిలబడి మళ్లీ దాడి చేశాడు. అతను పెద్ద గదను లేదా శూలాన్ని ఎత్తి రామునిపై విసిరాడు. రాముడు దాన్ని ఛేదించాడు. ఖరుని కోపం పెరిగింది. అతను చెట్లను, రాళ్లను ఆయుధాల్లా వాడాడు. కానీ రాముని బాణాలు వాటినీ చీల్చేశాయి.

ఈ ద్వంద్వయుద్ధం భయంకరంగా సాగింది. అరణ్యం మౌనంగా సాక్షిగా నిలిచింది. దేవతలు ఆకాశం నుండి చూస్తున్నట్టుగా భావించబడుతుంది. ఎందుకంటే ఈ యుద్ధం సాధారణ రాక్షస సంహారం మాత్రమే కాదు; రావణవంశ వినాశానికి ముందుమాట. ఖరుడు తన సమస్త బలంతో దాడి చేశాడు. రాముడు తన ధర్మశక్తితో నిలిచాడు. కొంతసేపు యుద్ధం తీవ్రంగా సాగిన తరువాత రాముడు నిర్ణయాత్మక బాణాన్ని సిద్ధం చేశాడు. ఆ బాణంలో ఆయన సంకల్పం, ధర్మకోపం, ఋషుల ఆశీర్వాదం, దివ్యాయుధశక్తి అన్నీ కలిశాయి. ఆయన బాణాన్ని సంధించాడు. అది వజ్రంలా దూసుకెళ్లి ఖరుని ఛాతిని ఛేదించింది. ఖరుడు భయంకరంగా గర్జించి నేలపై కూలిపోయాడు. దండకారణ్యంలో ఎన్నాళ్లుగా ఋషులను భయపెట్టిన ఖరుడు, రాముని బాణంతో అంతమయ్యాడు.

ఖరుని పతనం జరిగిన క్షణం యుద్ధరంగంలో నిశ్శబ్దం ఏర్పడింది. రాక్షససేన పూర్తిగా నశించింది. పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు రాముని చేతిలో సంహరించబడ్డారు. దూషణుడు, త్రిశిరుడు, ఖరుడు — జనస్థానంలోని ప్రధాన రాక్షసబలం అంతమైంది. అరణ్యం దీర్ఘనిశ్వాసం విడిచినట్లనిపించింది. పక్షులు మళ్లీ క్రమంగా కదిలాయి. గాలి శాంతించింది. భూమి రక్తంతో తడిసినా, ధర్మం అక్కడ నిలిచింది. రాముడు యుద్ధరంగంలో ఒంటరిగా నిలబడ్డాడు. ఆయన శరీరంపై యుద్ధచిహ్నాలు ఉన్నాయి. కానీ ముఖంలో గర్వం లేదు. దుష్టులను సంహరించిన తరువాత ఆయనలో అహంకారం కాదు, కర్తవ్యపూర్తి మాత్రమే కనిపించింది. నిజమైన వీరుడు విజయం తరువాత గర్వపడడు; ధర్మం నిలిచినందుకు శాంతిస్తాడు.

దేవతలు, ఋషులు, గంధర్వులు ఈ విజయాన్ని సంతోషంగా చూశారని భావం. ఎందుకంటే దండకారణ్యంలోని అనేక ఋషుల తపస్సు ఇప్పుడు కొంతవరకు రక్షించబడింది. ఖరుడు, దూషణుడు వంటి రాక్షసులు యజ్ఞాలకు భంగం కలిగించేవారు. వారి సంహారంతో ఋషులకు ధైర్యం వచ్చింది. శరభంగుడు, సుతీక్ష్ణుడు, అగస్త్యుడు ఇచ్చిన ధర్మసూచనలు ఇప్పుడు కార్యరూపం పొందాయి. రాముడు ఇచ్చిన రక్షణవాగ్దానం మాటగా మాత్రమే ఉండలేదు; బాణంగా మారి అధర్మాన్ని ఛేదించింది. ఇది రాముని ధర్మవీరత్వానికి మహాప్రతీక. మాట ఇచ్చి నిలబెట్టడం ఆయన స్వభావం. తండ్రి మాట నిలబెట్టినట్లే, ఋషులకు ఇచ్చిన రక్షణమాటనూ నిలబెట్టాడు.

యుద్ధం ముగిసిన తరువాత రాముడు సీత, లక్ష్మణుల దగ్గరకు తిరిగి వచ్చాడు. సీత ఆయనను చూసిన క్షణం ఆమె హృదయం ఉపశమనంతో నిండిపోయింది. యుద్ధధ్వనుల మధ్య ఎన్నో భయాలు ఆమెను తాకాయి. కానీ ఇప్పుడు రాముడు క్షేమంగా ఉన్నాడు. ఆమె కళ్లలో కన్నీళ్లు, ఆనందం, గర్వం, భయమంతటి ఉపశమనం అన్నీ కలిశాయి. రాముని శరీరంపై యుద్ధపు చిహ్నాలు చూసి ఆమె హృదయం కదిలింది. భర్త విజయం ఆమెకు ఆనందం; భర్త గాయాలు ఆమెకు వేదన. ఆమె మృదువుగా ఆయనను చూశింది. రాముడు ఆమెకు ధైర్యం చెప్పాడు. “భయపడవద్దు, సీతా. రాక్షసులు నశించారు. నీవు క్షేమంగా ఉన్నావు. అదే నాకు ప్రధానము” అన్నట్లు ఆయన చూపు చెప్పింది. లక్ష్మణుడు రాముని చూసి ఆనందంతో, గౌరవంతో తలవంచాడు. అతనికి అన్న శౌర్యం మీద అపారమైన గర్వం. కానీ అతని గర్వం కూడా సేవలో కలిసిపోయింది.

లక్ష్మణుడు యుద్ధరంగం గురించి తెలుసుకున్నప్పుడు ఆశ్చర్యపోయాడు. దూషణుడు, త్రిశిరుడు, ఖరుడు, పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు — వీరందరినీ రాముడు ఒంటరిగా సంహరించాడు. ఇది మానవ పరాక్రమానికి మించి ఉన్నదని అతనికి తెలుసు. కానీ లక్ష్మణుడికి రాముడు దేవుడా మానవుడా అన్న ప్రశ్న అవసరం లేదు. అతనికి రాముడు అన్నయ్య, స్వామి, సేవాధ్యేయం. ఆయన మహిమ ఎంత పెరిగినా, లక్ష్మణుని భక్తి మరింతగా పెరుగుతుంది. అతను పర్ణశాల చుట్టూ మళ్లీ రక్షణ ఏర్పాట్లు చూసాడు. యుద్ధం ముగిసినా అప్రమత్తత ముగియదు. ఎందుకంటే శూర్పణఖ ఇంకా బ్రతికే ఉంది. ఖరుని పతనం వార్త ఇంకా దూరంగా వెళ్లాలి. ఆ వార్త ఎవరి చెవికి చేరబోతోంది? రావణుడి చెవికి. ఇదే తదుపరి ఘట్టానికి పునాది.

శూర్పణఖ ఈ మహావినాశాన్ని చూసి భయంతో వణికిపోయింది. ఆమె రెచ్చగొట్టిన ఖరుడు చనిపోయాడు. దూషణుడు, త్రిశిరుడు చనిపోయారు. పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు చనిపోయారు. తన అవమానం తీర్చుకోవాలని వచ్చిన ప్రతీకారం రాక్షసబలానికి మహా పతనమైంది. ఇక్కడ కూడా ఆమె పశ్చాత్తాపపడలేదు. ఆమె భయం మరింత పెద్ద దుష్టసంకల్పంగా మారింది. ఇప్పుడు ఆమె రావణుడి వద్దకు వెళ్లాలి. ఖరుడు, దూషణుడు చనిపోయారని చెప్పాలి. కానీ కేవలం ప్రతీకారం కోరికతో రావణుడిని కదిలించడం సరిపోదు. రావణుని అహంకారం, కామం, గర్వం, అధికారభావం — ఇవన్నీ కలగలిపేలా మాటలు చెప్పాలి. అందుకే ఆమె సీతాసౌందర్యాన్ని వర్ణించి, రావణుని మోహాన్ని మేల్కొల్పబోతోంది. ఒక దుష్టుని ప్రతీకారం మరో దుష్టుని కామాన్ని మేల్కొలిపితే, ప్రపంచాన్ని కదిలించే యుద్ధం ప్రారంభమవుతుంది. ఇదే రామాయణ గమనంలోని భయంకరమైన మార్పు.

ఖరదూషణ సంహారం రామాయణంలో చాలా ముఖ్యమైన ఘట్టం. ఇది రాముని శౌర్యాన్ని రాక్షసలోకానికి ప్రత్యక్షంగా తెలిపింది. విశ్వామిత్రుని యజ్ఞరక్షణలో రాముడు తాటక, సుబాహు మొదలైన రాక్షసులను సంహరించాడు. కానీ దండకారణ్యంలో జనస్థాన మహాయుద్ధం మరింత పెద్దది. ఇక్కడ రాముడు ఒక్కడే పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను సంహరించాడు. ఇది రావణుడికి ఒక హెచ్చరిక కావాలి. కానీ అధర్మి హెచ్చరికను అవమానంగా తీసుకుంటాడు. రావణుడు కూడా అలాగే చేస్తాడు. అతని ముందు రెండు మార్గాలు ఉండేవి — “రాముడు ధర్మవీరుడు; అతనితో వైరం వద్దు” అని ఆలోచించడం, లేక “నా బంధువులను చంపిన వాడిని నేను జయించాలి” అని గర్వపడటం. అతను రెండవదాన్ని ఎంచుకుంటాడు. అదే అతని పతనానికి కారణం.

ఈ యుద్ధం సజ్జనులకు ధైర్యం ఇచ్చింది. ఋషులు రాక్షసభయం కొంత తగ్గిందని అనుభవించారు. రాముడు ఇచ్చిన రక్షణవాగ్దానం నిజమైంది. యజ్ఞాలు మళ్లీ శాంతితో సాగగలవు. కానీ యుద్ధం పూర్తిగా దుష్టత్వం ముగిసిందని కాదు. అది పెద్ద దుష్టత్వాన్ని బయటకు లాగింది. రావణుడు ఇప్పటివరకు ప్రత్యక్షంగా రాముని జీవితంలోకి రాలేదు. ఖరుని మరణంతో ఆ మార్గం తెరుచుకుంది. దైవసంకల్పం క్రమంగా లంక వైపు దారితీస్తోంది. రాముడు తన ధర్మం చేస్తూ ఉన్నాడు; శూర్పణఖ తన ప్రతీకారం చేస్తోంది; రావణుడు తన మోహంలో పడబోతున్నాడు. ఈ మూడు ప్రవాహాలు కలిసి మహాయుద్ధసముద్రానికి చేరబోతున్నాయి.

ఈ ఘట్టం మనకు అనేక పాఠాలు ఇస్తుంది. మొదట, ధర్మవంతుడు ఒంటరిగా ఉన్నా బలహీనుడు కాదు. సత్యం అతని వెనుక ఉంటుంది. రాముడు ఒక్కడే పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను ఎదుర్కొన్నాడు. రెండవది, నాయకత్వం అంటే ముందుగా రక్షణవ్యవస్థ చేయడం. రాముడు యుద్ధానికి ముందే సీతను సురక్షితంగా ఉంచాడు. మూడవది, అధర్మబలం సంఖ్యలో పెరిగినా, లోపల అది భయంతో నిండి ఉంటుంది. దూషణుడు, త్రిశిరుడు, ఖరుడు ఒక్కొక్కరిగా పడిపోవడం దీనికి ఉదాహరణ. నాలుగవది, ప్రతీకారం మరింత వినాశనాన్ని మాత్రమే తెస్తుంది. శూర్పణఖ అవమానం వల్ల ఖరదూషణుల సేన నశించింది. ఐదవది, యుద్ధవిజయానంతరం గర్వం చూపకపోవడం నిజమైన మహాత్మ్య సూచన. రాముడు విజయం తర్వాత తన గౌరవాన్ని పెంచుకోలేదు; సీత క్షేమాన్ని చూసి శాంతించాడు.

ఇంకా ఒక లోతైన పాఠం ఉంది. రాముడు రాక్షసులను సంహరించాడు కానీ వ్యక్తిగత ద్వేషంతో కాదు. శూర్పణఖపై కోపం వల్ల కాదు. తన గౌరవం కోసం కాదు. ఋషుల రక్షణ, సీత భద్రత, దుష్టహింస నియంత్రణ కోసం. ఒక కార్యానికి కారణం ధర్మమైతే అది పవిత్రం. అదే కార్యం కోపం, ప్రతీకారం, గర్వం వల్ల అయితే అది అధర్మం. రాక్షసులు కూడా యుద్ధం చేశారు; రాముడు కూడా యుద్ధం చేశాడు. కానీ రెండు యుద్ధాల కారణం వేరు. రాక్షసుల యుద్ధం ప్రతీకారం, అహంకారం. రాముని యుద్ధం రక్షణ, ధర్మం. బయటికి చర్య ఒకటిలా కనిపించినా, అంతరంగ కారణం దాన్ని ధర్మం లేదా అధర్మం చేస్తుంది.

పంచవటి మళ్లీ నిశ్శబ్దమైంది. కానీ అది ముందటి మధురనిశ్శబ్దం కాదు. ఇప్పుడు ఆ నిశ్శబ్దంలో యుద్ధస్మృతి ఉంది. రక్తంతో తడిసిన భూమి ఉంది. రాక్షసుల పతన గాథ ఉంది. సీత హృదయంలో భయానికి తోడు రామునిపై మరింత గౌరవం ఉంది. లక్ష్మణునిలో అన్నశౌర్యంపై మరింత భక్తి ఉంది. రామునిలో ధర్మకర్తవ్యపూర్తి ఉంది. కానీ విధి ఇంకా ఆగలేదు. శూర్పణఖ ఇప్పుడు లంక వైపు వెళ్లే మార్గాన్ని ఎంచుకుంటుంది. రావణుడి చెవిలో సీతాసౌందర్యం, రాముని శౌర్యం, ఖరుని మరణం అన్నీ కలిసిన వార్తగా చేరుతుంది. ఆ వార్త లంకలో కామం, అహంకారం, ప్రతీకారం అనే మూడు అగ్నులను రగిలిస్తుంది.

ఇలా ఖరదూషణుల మహాసేన పంచవటిపై దాడి చేసింది. రాముడు సీతను లక్ష్మణుని సంరక్షణలో ఉంచి ఒంటరిగా యుద్ధరంగంలో నిలిచాడు. పద్నాలుగు వేల రాక్షసులతో భయంకరమైన యుద్ధం చేసి, దూషణుడిని, త్రిశిరుడిని, చివరికి ఖరుని సంహరించాడు. దండకారణ్యంలోని ఋషులకు భయం తగ్గింది. రాముని ధర్మశౌర్యం జనస్థానంలో ప్రకాశించింది. కానీ శూర్పణఖ ప్రతీకారం అక్కడితో ఆగలేదు. ఆమె ఖరదూషణుల పతనవార్తతో రావణుని వద్దకు వెళ్లి సీతాసౌందర్యాన్ని వర్ణించబోతోంది. తదుపరి భాగంలో శూర్పణఖ లంకకు వెళ్లడం, రావణుని రెచ్చగొట్టడం, సీతపై అతనిలో మోహం కలగడం మరియు మారీచుడిని సంప్రదించాలనే సంకల్పం గురించి తెలుసుకుందాం.