చిత్రకూటంలో భరతునితో జరిగిన మహాసంగమం ముగిసిన తరువాత రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు మళ్లీ తమ వనవాస జీవనంలోకి ప్రవేశించారు. భరతుడు రాముని పాదుకలను తలపై ధరించి, అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లిపోయాడు. తల్లులు కన్నీళ్లతో వీడ్కోలు తీసుకున్నారు. గురువులు ఆశీర్వదించారు. అయోధ్య ప్రజలు రాముని తిరిగి రావాలని హృదయంలో కోరుకుంటూనే, పాదుకల పరిపాలన అనే ధర్మపూర్వక పరిష్కారాన్ని అంగీకరించారు. ఈ సంఘటన తరువాత చిత్రకూటం మళ్లీ ప్రశాంతంగా మారింది. కానీ ఆ ప్రశాంతత ముందులా లేదు. అక్కడ భరతుని కన్నీళ్లు పడ్డాయి. తండ్రి దశరథుని మరణవార్త వినబడింది. తల్లుల విలాపం వినబడింది. రామపాదుకలు రాజ్యప్రతినిధులుగా బయలుదేరాయి. అందువల్ల చిత్రకూటం ఇప్పుడు రామసీతలక్ష్మణులకు మధురశాంతి స్థలం మాత్రమే కాక, పితృశోకం, అన్నదమ్ముల ప్రేమ, రాజధర్మం, త్యాగం అన్నింటికీ సాక్షిగా మారింది.
భరతుడు వెళ్లిపోయిన తరువాత రాముడు కొంతకాలం చిత్రకూటంలోనే ఉన్నాడు. సీతతో, లక్ష్మణునితో కలిసి పర్ణశాలలో సాదాసీదా జీవితం కొనసాగించాడు. ఉదయాన్నే స్నానం, దేవతారాధన, పితృస్మరణ, అరణ్యజీవన విధులు, ఋషుల దర్శనం, సీతకు ప్రకృతి సౌందర్యం చూపించడం, లక్ష్మణుని సేవ — ఇవన్నీ రోజువారీ జీవన భాగాలుగా కొనసాగాయి. అయితే చిత్రకూటం ఇప్పుడు అయోధ్యకు పూర్తిగా తెలియని స్థలం కాదు. భరతుడు, అయోధ్య ప్రజలు, పెద్ద వాహిని అక్కడికి వచ్చి వెళ్లారు. రాముడు లోతుగా ఆలోచించాడు. తన వనవాసం ప్రజల మధ్య కలతకు కారణం కాకూడదు. అయోధ్య ప్రజలు మళ్లీ మళ్లీ చిత్రకూటానికి రావాలనుకుంటే, అది వారికి కూడా కష్టం, తన వ్రతానికి కూడా విఘాతం. వనవాసం అంటే అరణ్యంలో నిశ్శబ్దంగా తండ్రి వాక్యాన్ని నిలబెట్టడం. ప్రజల ప్రేమను మళ్లీ మళ్లీ కదిలించడం కాదు. అందువల్ల రాముడు చిత్రకూటాన్ని విడిచి మరింత లోతైన అరణ్యప్రాంతాలకు వెళ్లాలని నిర్ణయించాడు.
ఈ నిర్ణయం సులభమైనది కాదు. చిత్రకూటం వారికి మొదటి స్థిరమైన ఆశ్రయం. అక్కడ లక్ష్మణుడు పర్ణశాల కట్టాడు. సీత అక్కడ కొంత శాంతిని పొందింది. రాముడు దశరథునికి తర్పణం చేశాడు. భరతునితో ధర్మసంభాషణ జరిగింది. ఆ స్థలం మధురస్మృతులతో, దుఃఖస్మృతులతో నిండింది. అయినప్పటికీ వనవాసవ్రతం ముందుకు సాగాలి. జీవితం ఒక స్థలానికి బంధించబడకూడదు. ధర్మయాత్రలో మార్పులు వస్తాయి. కొన్ని ప్రదేశాలు మనసుకు దగ్గరైనప్పటికీ, కర్తవ్యం ముందుకు పిలిస్తే వాటిని విడిచిపెట్టాలి. రాముడు ఇదే సూత్రాన్ని అనుసరించాడు. సీతకు, లక్ష్మణునికి తన ఆలోచన చెప్పాడు. సీత ఎప్పటిలాగే రాముని నిర్ణయాన్ని ధర్మంగా స్వీకరించింది. లక్ష్మణుడు ఎక్కడైనా అన్నతో ఉండటమే తన ధర్మమని భావించి సిద్ధమయ్యాడు.
చిత్రకూటం విడిచే ముందు ముగ్గురు ఆ పర్వతాన్ని, నదిని, పర్ణశాలను, అక్కడి ప్రకృతిని గౌరవంగా చూశారు. సీతకు ఆ స్థలం ప్రత్యేకమైనది. రాజభవనం విడిచి వచ్చిన తరువాత ఆమె అరణ్యంలో గృహంగా స్వీకరించిన మొదటి ప్రదేశం అదే. అక్కడ ఆమె భర్తతో కలిసి కష్టజీవనాన్ని మంగళజీవనంగా మార్చుకుంది. లక్ష్మణునికి ఆ స్థలం తన సేవకు మొదటి పెద్ద సాక్ష్యం. తన చేతులతో కట్టిన పర్ణశాల, రాత్రుల కాపలా, అన్నసీతల కోసం చేసిన చిన్నచిన్న పనులు అన్నీ అక్కడి జ్ఞాపకాలు. రామునికి చిత్రకూటం భరతభక్తి మహిమను, తండ్రి మరణదుఃఖాన్ని, తన ధర్మస్థిరత్వాన్ని గుర్తుచేసే స్థలం. ఈ ముగ్గురూ ఆ స్థలాన్ని వదిలి ముందుకు బయలుదేరినప్పుడు, చిత్రకూటం వారికి మౌనంగా ఆశీర్వదించినట్లుగా అనిపిస్తుంది.
చిత్రకూటం తరువాత వారి మార్గం మరింత అరణ్యస్వరూపం పొందింది. ముందున్నది దండకారణ్యం వైపు ప్రయాణం. దండకారణ్యం విస్తారమైన, ఘనమైన, కొన్నిచోట్ల భయంకరమైన అరణ్యప్రాంతం. అక్కడ ఋషుల ఆశ్రమాలు ఉన్నాయి, కానీ అదే సమయంలో రాక్షసుల భయం కూడా ఉంది. వనవాసం ఇప్పటివరకు కుటుంబవియోగం, రాజ్యత్యాగం, పితృవాక్యపాలన వంటి అంతరంగపరీక్షలతో నిండింది. ఇక ముందు అరణ్యంలో బాహ్యపరీక్షలు పెరుగుతాయి. రాక్షసులు, మునుల రక్షణ, శూర్పణఖ ఘట్టం, సీతాపహరణానికి దారి తీసే సంఘటనలు అన్నీ దండకారణ్యంతో సంబంధం కలిగి ఉంటాయి. కాబట్టి చిత్రకూటం విడిచి ముందుకు వెళ్లడం రామాయణంలో మరో పెద్ద దశకు ఆరంభం.
మార్గంలో వారు అనేక ఋషుల ఆశ్రమాలను దర్శించారు. అరణ్యంలో ఋషుల ఆశ్రమాలు ధర్మానికి జీవమైన కేంద్రాలు. అక్కడ రాజ్యసైన్యం లేదు, కోటలు లేవు, రాజభవన రక్షణ లేదు. కానీ తపస్సు ఉంది, వేదఘోష ఉంది, యజ్ఞాగ్ని ఉంది, నియమం ఉంది. ఋషులు సాదాసీదా జీవితం గడుపుతూ, లోకక్షేమం కోసం తపస్సు చేస్తారు. అయితే రాక్షసులు వారిని తరచూ వేధిస్తారు. యజ్ఞాలను భంగపరుస్తారు. తపస్సును కలవరపరుస్తారు. అరణ్యంలో రాముడి క్షత్రియధర్మం ఇక్కడ కొత్త రూపం పొందుతుంది. అయోధ్యలో ఆయన ప్రజలను రక్షించాల్సిన యువరాజు. అరణ్యంలో ఆయన ఋషులను, ధర్మకార్యాలను, యజ్ఞాలను రక్షించాల్సిన క్షత్రియుడు. రాజ్యం దూరంలో ఉన్నా, రక్షణధర్మం ఆయనతోనే ఉంది.
ఋషులు రాముణ్ణి చూసి ఆనందించారు. ఆయన వనవాసి వేషంలో ఉన్నా, క్షత్రియతేజస్సు తగ్గలేదు. ఆయనలో వినయం ఉంది, కానీ బలహీనత లేదు. ఆయన చేతిలో విల్లు ఉంది, కానీ హింసామోహం లేదు. ఋషులు తమ బాధలను ఆయనకు వివరించారు. “రాక్షసులు మా యజ్ఞాలను భంగం చేస్తున్నారు. మా తపస్సును చెడగొడుతున్నారు. మేము అహింస, తపస్సు, నియమంలో నిలిచినవారము. కానీ ధర్మరక్షణకు క్షత్రియబలం అవసరం. మీరు దశరథుని కుమారులు. మీరు ధర్మాన్ని కాపాడటానికి సమర్థులు” అని వారు ప్రార్థించారు. రాముడు వారి మాటలు గౌరవంగా విన్నాడు. ఆయనకు ఈ విన్నపం తన వనవాసాన్ని కొత్త బాధ్యతతో నింపింది. తండ్రి మాట కోసం వచ్చిన అరణ్యవాసం, ఇప్పుడు ఋషిధర్మరక్షణ కార్యంగా విస్తరించింది.
సీత ఈ సంఘటనలను శ్రద్ధగా గమనించింది. ఆమె హృదయం కరుణతో నిండినది. ఋషులు రాక్షసుల వల్ల బాధపడుతున్నారని వినడం ఆమెను కదిలించింది. కానీ ఆమెకు మరో సున్నితమైన ఆలోచన కూడా ఉంటుంది. అరణ్యంలోకి వచ్చిన రాముడు అవసరంలేని యుద్ధాలకు వెళ్లకూడదు. వనవాసంలో క్షత్రియబలం ఉన్నప్పటికీ, దానికి పరిమితి ఉండాలి. కొన్ని సందర్భాల్లో సీత రామునికి అరణ్యంలో ఆయుధధారణ, రాక్షససంహారం గురించి మృదువుగా ప్రశ్నించే భావం రామాయణంలో తరువాత కనిపిస్తుంది. ఆమె స్వభావం శాంతి, కరుణ, అహింస వైపు ఉంటుంది. రాముడు క్షత్రియధర్మం వైపు నిలుస్తాడు. ఈ రెండు ధర్మాల మధ్య సంభాషణ రామసీతల సంబంధాన్ని మరింత లోతుగా చూపిస్తుంది. ధర్మం ఒకే రూపంలో ఉండదు; పరిస్థితికి తగిన వివేకంతో అది స్పష్టమవుతుంది.
లక్ష్మణుడు మాత్రం ఋషుల బాధలు విన్న వెంటనే అప్రమత్తమయ్యాడు. అతని చేతిలో విల్లు సిద్ధమైంది. రాముని ఆజ్ఞ ఉంటే రాక్షసులను ఎదుర్కోవడానికి ఎప్పుడూ సిద్ధం. అతనికి ధర్మరక్షణలో శౌర్యం సహజం. కానీ అతను రాముని ఆజ్ఞను మించడు. రాముడు ఎప్పుడు యుద్ధం చేయాలో, ఎప్పుడు శాంతంగా ఉండాలో నిర్ణయిస్తాడు. లక్ష్మణుడు ఆ నిర్ణయానికి బలంగా నిలుస్తాడు. ఈ ప్రయాణంలో అతని సేవ మరింత కఠినమవుతుంది. ముందున్న అరణ్యం మరింత ప్రమాదకరం. సీత రక్షణ, రాముని సేవ, ఆశ్రమ మార్గాల జాగ్రత్త, రాత్రిపూట కాపలా — ఇవన్నీ అతని బాధ్యతలుగా పెరుగుతాయి. అయినా అతనిలో అలసట లేదు. అన్నసేవ అతనికి శక్తి.
ఋషుల ఆశ్రమాల్లో రామసీతలక్ష్మణులకు సాదాసీదా ఆతిథ్యం లభించింది. మూలాలు, ఫలాలు, పవిత్రజలం, ఆశ్రమంలో విశ్రాంతి, మంగళాశీర్వాదాలు — ఇవే ఆతిథ్యం. కానీ ఈ ఆతిథ్యంలో హృదయసంపద ఉంది. రాజభవనంలో బంగారు పాత్రల్లో భోజనం ఉండవచ్చు; ఆశ్రమంలో ఆకుపళ్లెంలో ఫలాలు ఉండవచ్చు. కానీ ప్రేమతో ఇచ్చిన ఆహారం రెండింటికీ మించినది. రాముడు ఋషుల ఆతిథ్యాన్ని గౌరవించాడు. సీత వినయంతో స్వీకరించింది. లక్ష్మణుడు పెద్దలకు నమస్కరించాడు. అరణ్యజీవితం వారిని మరింత సాధారణం చేసింది, కానీ వారి మహిమను తగ్గించలేదు. నిజమైన మహనీయుల గొప్పతనం పరిస్థితి మారినా తగ్గదు.
దండకారణ్యం వైపు అడుగులు పెడుతున్న కొద్దీ ప్రకృతి రూపం మారింది. చెట్లు మరింత ఎత్తుగా, గాఢంగా కనిపించాయి. కొన్ని చోట్ల సూర్యకాంతి కూడా నేలను పూర్తిగా తాకలేనంత ఘనమైన వృక్షసమూహం. వన్యమృగాల గర్జనలు దూరం నుండి వినిపించేవి. పక్షుల స్వరాలు కొన్నిసార్లు మధురంగా, కొన్నిసార్లు అపశకునంలా వినిపించేవి. సీతకు ఈ అరణ్యం మొదట భయంకరంగా అనిపించి ఉండవచ్చు. కానీ రాముడు పక్కన ఉండటం ఆమెకు ధైర్యం ఇచ్చింది. రాముడు ప్రకృతిలోని ప్రతి రూపాన్ని శాంతంగా చూశాడు. అతనికి అరణ్యం శత్రువు కాదు; అది ధర్మకార్యానికి వేదిక. లక్ష్మణుడు మాత్రం ప్రతి కదలికను రక్షణ దృష్టితో గమనించాడు.
ఈ ప్రయాణంలో రాముడు సీతకు ప్రకృతి గురించి వివరిస్తూ ఉండేవాడు. “ఇవి చూడుము, ఈ చెట్లు ఎన్నో పక్షులకు ఆశ్రయం. ఈ జలధారలు అరణ్యజీవులకు జీవం. ఈ పర్వతాలు మహర్షుల తపస్సుకు సాక్షులు. ఈ దారి కఠినమైనదైనా, దానిలో శాంతి ఉంది” అనే భావంతో ఆమెను ధైర్యపరచేవాడు. సీత కూడా అడవిలోని అందాన్ని చూడడం నేర్చుకుంది. తామర పుష్పాలు, జింకల మృదుత్వం, నదీప్రవాహం, పర్వతాల గంభీరత ఆమెను ఆకర్షించాయి. అరణ్యం కేవలం ప్రమాదం కాదు; అది సౌందర్యం, సహనం, నియమం కూడా. రాజమహల్ మనిషికి సౌకర్యం ఇస్తే, అరణ్యం మనిషికి సహనాన్ని నేర్పుతుంది. సీత ఈ సహనాన్ని తన స్వభావంలో మరింత లోతుగా అనుభవించింది.
కొన్ని ఆశ్రమాల్లో ఋషులు రాముణ్ణి చూసి తమ ఆశాభావాన్ని వ్యక్తం చేశారు. “రామా, నీ రాకతో మాకు ధైర్యం వచ్చింది. రాక్షసుల భయం తగ్గుతుంది. తపస్సు మళ్లీ ప్రశాంతంగా సాగుతుంది” అని అన్నారు. రాముడు వారికి భరోసా ఇచ్చాడు. “మహర్షులారా, నేను క్షత్రియుడిని. ధర్మాన్ని రక్షించడం నా కర్తవ్యం. మీ తపస్సుకు భంగం కలిగించే దుష్టులను తగిన విధంగా ఎదుర్కొంటాను” అని అన్నాడు. ఈ మాటలతో ఋషులు సంతోషించారు. రాముడు వనవాసి అయినా, తన క్షత్రియధర్మాన్ని విడిచిపెట్టలేదు. బాహ్యవేషం వల్కలం అయినా, అంతరంగంలో రాజధర్మం జీవిస్తుంది. ఇదే రాముని సంపూర్ణత.
ఇక్కడ ఒక లోతైన విషయం గమనించాలి. రాముడు వనవాసానికి రావడానికి మొదటి కారణం తండ్రి మాట. కానీ దండకారణ్యంలో ఆయన ఉనికి ఋషుల రక్షణకు కారణమవుతుంది. మహాకావ్యాలలో దైవసంకల్పం ఇలా పనిచేస్తుంది. ఒక సంఘటన మనిషికి దుఃఖంగా కనిపించినా, అదే మరొక పెద్ద ధర్మకార్యానికి దారి తీస్తుంది. రాముడు అయోధ్యలో రాజ్యాభిషేకం పొందినట్లయితే, దండకారణ్యంలోని ఋషుల బాధలు అలాగే ఉండేవి. కానీ వనవాసం వల్ల ఆయన అరణ్యంలోకి వచ్చాడు. అక్కడ రాక్షసవినాశానికి పునాది పడింది. తరువాత రాక్షసరాజు రావణుని సంహారం కూడా ఈ అరణ్యసంఘటనల నుంచే దారితీస్తుంది. కాబట్టి కైకేయి మోహంతో చేసిన పని కూడా దైవసంకల్పంలో ధర్మవిజయానికి మార్గం అవుతుంది. ఇది రామాయణంలోని లోతైన రహస్యం.
రామసీతలక్ష్మణులు ముందుకు సాగుతున్నప్పుడు కొన్ని చోట్ల పూర్వకాల కథలు, ఋషుల చరిత్రలు వినిపించాయి. ప్రతి ఆశ్రమానికి ఒక కథ ఉంటుంది. ఎవరో ఒక మహర్షి అక్కడ తపస్సు చేశాడు. ఎవరో ఒక రాజు అక్కడ ప్రాయశ్చిత్తం చేశాడు. ఎవరో దేవతల కృప పొందారు. అరణ్యంలో భూమి కూడా స్మృతులతో నిండి ఉంటుంది. రాముడు ఆ స్మృతులను గౌరవించాడు. అతనికి పూర్వజ్ఞానం, ఋషుల అనుభవం, భూమిపవిత్రత అన్నీ విలువైనవి. ధర్మవంతుడు నడిచే ప్రతి మార్గాన్ని వినయంతో చూస్తాడు. “నేను రాజకుమారుడిని” అనే గర్వంతో కాదు, “ఇది ఋషుల తపస్సుతో పవిత్రమైన స్థలం” అనే గౌరవంతో రాముడు ఆ ప్రాంతాలను దర్శించాడు.
సీతకు ఈ ఆశ్రమదర్శనాలు కొత్త అనుభవం. మిథిలాలో, అయోధ్యలో రాజధర్మం, యజ్ఞధర్మం, కుటుంబధర్మం చూసింది. ఇప్పుడు అరణ్యంలో తపోదర్మం చూస్తోంది. మునులు ఎంత తక్కువ అవసరాలతో జీవిస్తున్నారో, ఎంత నియమంతో ఆహారం తీసుకుంటారో, ఎంత శ్రద్ధగా మంత్రజపం చేస్తారో ఆమె గమనించింది. ఈ జీవితం ఆమెకు త్యాగపు మరో రూపాన్ని చూపింది. ఆమె స్వయంగా రాజభోగం వదిలి వచ్చిందిగానీ, ఋషుల జీవనం మరింత లోతైన అనాసక్తిని కలిగినది. సీత తన వినయంతో అందరి ఆశీర్వాదం పొందింది. ఋషిపత్నులు కూడా ఆమెను ప్రేమతో చూశారు. “ఇంత సుకుమారి అయిన రాజకుమార్తె భర్తతో పాటు అరణ్యానికి వచ్చింది” అని ఆమె పతివ్రతాధర్మాన్ని గౌరవించారు.
లక్ష్మణుడు ఆశ్రమజీవనాన్ని చూస్తూ తన సేవను మరింత క్రమబద్ధం చేసుకున్నాడు. ఎక్కడ ఆగినా ముందుగా రామసీతలకు విశ్రాంతి స్థలం చూసేవాడు. నీరు తెచ్చేవాడు. ఫలమూలాలు సేకరించేవాడు. రాత్రి కాపలా ఉండేవాడు. పగలు మార్గాన్ని శుభ్రపరచేవాడు. రాముడు అతనిని ప్రేమతో చూసి “లక్ష్మణా, నీవు చాలా శ్రమిస్తున్నావు” అని చెప్పినా, లక్ష్మణుడికి అది శ్రమగా అనిపించేది కాదు. అతనికి అన్నసేవే ప్రాణవాయువు. రామాయణంలో లక్ష్మణుడు నిద్రను, సుఖాన్ని, వ్యక్తిగత జీవితాన్ని త్యజించి సేవలో నిలిచిన మహానుభావుడు. ఈ దండకారణ్య ప్రయాణంలో అతని సేవ మరింత కఠినరూపం పొందుతుంది.
చిత్రకూటం నుంచి దండకారణ్యానికి ప్రయాణం ఆధ్యాత్మికంగా కూడా ఒక మార్పు. చిత్రకూటం కుటుంబధర్మపు స్థలం. అక్కడ భరతుడు, తల్లులు, తండ్రి మరణవార్త, పాదుకాపట్టాభిషేకం అన్నీ కుటుంబం, రాజ్యం, వాక్యపాలనకు సంబంధించినవి. దండకారణ్యం మాత్రం లోకధర్మపు స్థలం. అక్కడ ఋషులు, రాక్షసులు, ధర్మరక్షణ, శక్తి వినియోగం, అహింస-క్షత్రియధర్మం మధ్య సమతుల్యత వంటి అంశాలు ముందుకు వస్తాయి. రాముడి పాత్ర కూడా ఇక్కడ విస్తరిస్తుంది. అతను కేవలం కుమారుడు, అన్న, భర్త మాత్రమే కాదు; తపోధర్మరక్షకుడు, రాక్షసవినాశకుడు, లోకక్షేమకార్యానికి సిద్ధమైన యోధుడు. ఈ మార్పు రామాయణాన్ని మరింత విశాలంగా చేస్తుంది.
ఈ ప్రయాణంలో ఒక సున్నితమైన విషాదం కూడా ఉంది. రాముడు తండ్రి మరణాన్ని తెలుసుకున్నాడు, కానీ తిరిగి వెళ్లలేదు. భరతుడు పాదుకలను తీసుకెళ్లాడు, కానీ రాముని తీసుకురాలేదు. అయోధ్యలో పాదుకలు పాలిస్తున్నాయి, కానీ ప్రజలు రామసాక్షాత్కారం కోసం ఎదురు చూస్తున్నారు. సీత అరణ్యంలో ధైర్యంగా ఉంది, కానీ ఆమె జీవితంలో ముందున్న పరీక్షలు ఇంకా తెలియవు. లక్ష్మణుడు సేవలో ఉన్నాడు, కానీ ఒకరోజు తన అప్రమత్తతను పరీక్షించే సంఘటనలు ఎదురవుతాయి. చిత్రకూటం విడిచి దండకారణ్యానికి వెళ్లడం ద్వారా కథ క్రమంగా సీతాపహరణం వైపు, రావణసంహారం వైపు దారి తీస్తోంది. మహాకావ్యంలో ప్రతి అడుగు తరువాతి ఘట్టానికి బీజం వేస్తుంది.
అయినా ఈ దశలో రామసీతలక్ష్మణులు తమ మనస్సును ధర్మంలో నిలబెట్టారు. గతదుఃఖం వారిని బలహీనుల్ని చేయలేదు. భవిష్యత్తు ప్రమాదం వారిని భయపెట్టలేదు. వర్తమాన కర్తవ్యమే వారి ముందు ఉంది. నడవాలి, ఋషుల ఆశీర్వాదం పొందాలి, వనవాస నియమాన్ని పాటించాలి, అవసరమైనప్పుడు ధర్మరక్షణ చేయాలి. ఈ స్థిరత్వమే వారిని మహనీయులుగా నిలబెడుతుంది. మనిషి దుఃఖం తర్వాత ఎలా లేచి నడుస్తాడో అదే అతని బలం. రాముడు చిత్రకూటదుఃఖం తర్వాత దండకారణ్యధర్మం వైపు నడిచాడు. సీత భర్తతో సమానంగా నడిచింది. లక్ష్మణుడు సేవగా నడిచాడు.
ఈ భాగం మనకు ఒక గొప్ప పాఠం చెబుతుంది. జీవితంలో ఒక స్థలం మనకు శాంతి ఇచ్చినా, కర్తవ్యం పిలిస్తే ముందుకు సాగాలి. గతస్మృతులు పవిత్రమైనవైనా, వాటికే బంధించుకోకూడదు. చిత్రకూటం పవిత్రం, కానీ రాముడి ధర్మం అక్కడే ముగియలేదు. అలాగే మన జీవితంలో కొన్ని దశలు ఎంతో మధురం, కొన్ని దశలు దుఃఖంతో కూడినవి. కానీ వాటిని గౌరవించి ముందుకు సాగాలి. రెండవ పాఠం — ధర్మం కొత్త పరిస్థితుల్లో కొత్త బాధ్యతలు ఇస్తుంది. రాముడు వనవాసానికి వచ్చినా, ఋషుల రక్షణ బాధ్యతను స్వీకరించాడు. మనం ఏ స్థితిలో ఉన్నా, మన శక్తి ఇతరుల మేలుకు ఉపయోగపడాలి. మూడవ పాఠం — బాహ్యసౌకర్యం తగ్గినా, అంతరంగధర్మం ఉంటే జీవితం నిలుస్తుంది. పర్ణశాలైనా, అరణ్యమార్గమైనా, ధర్మం ఉంటే అది పవిత్రమే.
ఇలా భరతుడు రామపాదుకలను తీసుకుని అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లిన తరువాత, రామసీతలక్ష్మణులు చిత్రకూటంలో కొంతకాలం గడిపి, ప్రజల రాకపోకలు వనవాసవ్రతానికి విఘాతం కలిగించకూడదని భావించి, చిత్రకూటాన్ని విడిచి ముందుకు బయలుదేరారు. ఋషుల ఆశ్రమాలను దర్శించి, వారి బాధలను విని, రాక్షసుల నుండి తపోధర్మాన్ని రక్షించాలనే బాధ్యతను రాముడు స్వీకరించాడు. సీత అరణ్యజీవితాన్ని ధైర్యంగా అనుసరించింది. లక్ష్మణుడు అప్రమత్తసేవలో నిలిచాడు. దండకారణ్యం వైపు వారి ప్రయాణం రామాయణంలో కొత్త దశను ప్రారంభించింది. తదుపరి భాగంలో దండకారణ్యంలోని విరాధ రాక్షసుని ఘట్టం, రామలక్ష్మణుల శౌర్యం, సీత రక్షణ, అరణ్యజీవితంలోని మొదటి పెద్ద ప్రమాదం గురించి తెలుసుకుందాం.
