చిత్రకూటంలోని ధర్మసభలో ఎన్నో వాదనలు జరిగాయి. భరతుడు కన్నీళ్లతో రాముణ్ణి తిరిగి రావాలని వేడుకున్నాడు. జాబాలి తన తర్కంతో రాముణ్ణి రాజ్యానికి రమ్మని చెప్పాడు. వశిష్ఠ మహర్షి వంశధర్మం, రాజధర్మం, ప్రజల అభిలాష గురించి గుర్తుచేశాడు. తల్లులు తమ తమ దుఃఖంతో రాముని ముఖాన్ని చూస్తూ ఉండిపోయారు. అయోధ్య ప్రజలు రాముడు ఒక్క మాట “వస్తాను” అని చెబుతాడేమో అని ఆశగా ఎదురుచూశారు. కానీ రాముడు తన నిర్ణయంలో అచంచలంగా నిలిచాడు. తండ్రి దశరథుడు ఇచ్చిన మాట నిలబడాలి. పద్నాలుగు సంవత్సరాల వనవాసం పూర్తయ్యే వరకు తాను అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లడు. తండ్రి శరీరం లేకపోయినా, తండ్రి వాక్యం తనకు జీవమంత పవిత్రమని ఆయన స్పష్టంగా ప్రకటించాడు. ఈ నిర్ణయం అందరి హృదయాన్ని బాధించింది. అయినా అందరూ రాముని ధర్మస్థిరత్వాన్ని గౌరవించక తప్పలేదు. ధర్మం ముందు రాముని కన్నీళ్లు కూడా వంగవు; ప్రజల కన్నీళ్లు కూడా ఆయనను సత్యం నుండి తిప్పవు.
భరతుడు ఈ నిర్ణయం విన్న తరువాత మరింతగా విరిగిపోయాడు. అతనికి రాజ్యం అవసరం లేదు. రాముడు తిరిగి రాకపోతే అయోధ్యకు ఎలా వెళ్తాడు? ప్రజల ముందు ఎలా నిలుస్తాడు? తల్లి కైకేయి చేసిన కార్యం వల్ల వచ్చిన సింహాసనంపై కూర్చోవడం అతనికి అసహ్యం. కానీ రాముడు తనకు అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లమని ఆజ్ఞ ఇస్తున్నాడు. రాముని ఆజ్ఞను అతను ఎలా తిరస్కరించగలడు? ఒక వైపు రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావాలనే తపన. మరో వైపు రాముడు చెప్పిన మాటను పాటించాల్సిన తమ్ముడి విధేయత. ఈ రెండు మధ్య భరతుని హృదయం తల్లడిల్లింది. చివరకు అతనికి ఒక మార్గం కనిపించింది. తాను రాజుగా కూర్చోకూడదు. కానీ రాముని ఆజ్ఞ ప్రకారం రాజ్యాన్ని అనాథలా వదిలివేయకూడదు. కాబట్టి రాజ్యానికి నిజమైన అధిపతి రాముడే అని ప్రపంచానికి ప్రకటించే చిహ్నం కావాలి. ఆ చిహ్నం రాముని పాదుకలు.
పాదుకలు అంటే బయటికి చూస్తే పాదరక్షలు. కానీ రామాయణంలో రామపాదుకలు రాజ్యాధికారానికి, ధర్మానికి, వినయానికి, శరణాగతికి గొప్ప ప్రతీకగా మారాయి. పాదాలు అంటే మనిషి నడిచే మార్గం. రాముని పాదాలు అంటే ధర్మమార్గం. రాముడు ఎక్కడ నడిచినా అది సత్యం, దయ, కర్తవ్యం, నియమం, మర్యాదల మార్గం. ఆ పాదాలను తాకిన పాదుకలు ఆయన ధర్మస్పర్శతో పవిత్రమైనవి. భరతుడు ఆ పాదుకలను తీసుకెళ్లి సింహాసనంపై ఉంచితే, రాజ్యం రామునిదే అని స్పష్టమవుతుంది. తాను రాజు కాదు; రాముని ప్రతినిధి మాత్రమే. తాను పాలనలో కూర్చున్నా, అధికారం తనది కాదు. అధికారం రాముని పాదాలకు చెందింది. ఇది భరతుని వినయానికి అత్యంత గొప్ప రూపం.
భరతుడు రాముని ముందు చేతులు జోడించి నిలబడ్డాడు. అతని కన్నీళ్లు ఆగలేదు. కానీ ఆ కన్నీళ్లలో ఇప్పుడు ఒక నిర్ణయం ఉంది. అతను అన్నాడు: “అన్నయ్యా, మీరు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు పూర్తి అయ్యే వరకు తిరిగి రావాలని నిర్ణయించుకున్నట్లయితే, నేను మీ ఆజ్ఞను అతిక్రమించను. కానీ రాజ్యాన్ని నా పేరుతో స్వీకరించను. మీ పాదుకలను నాకు ఇవ్వండి. వాటినే అయోధ్య సింహాసనంపై ఉంచుతాను. అవే రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్నాయనే భావంతో నేను సేవకుడిగా జీవిస్తాను. పద్నాలుగు సంవత్సరాలు పూర్తయ్యే రోజున మీరు తిరిగి రావాలి. మీరు రాకపోతే నాకు జీవితం అవసరం లేదు.” ఈ మాటలు చిత్రకూటంలో ఉన్నవారందరినీ కదిలించాయి. రాముని ధర్మం ఒకవైపు అచంచలం అయితే, భరతుని భక్తి మరోవైపు అచంచలం. ఇక్కడ అన్నదమ్ముల మధ్య ఎవరు గొప్ప అన్న ప్రశ్న అసంబద్ధం. ఇద్దరూ తమ తమ ధర్మంలో శిఖరాగ్రాలు.
రాముడు భరతుని మాటలు విని ప్రేమతో చూశాడు. అతనికి భరతుని హృదయపవిత్రత తెలిసింది. కైకేయి మోహం వల్ల వచ్చిన అపకీర్తిని భరతుడు తన ధర్మంతో శుద్ధి చేశాడు. రాముడు తన పాదుకలను తీసి భరతునికి ఇచ్చాడు. ఆ క్షణం చాలా పవిత్రమైనది. పాదుకలు భరతుని చేతుల్లోకి వచ్చినప్పుడు, అది కేవలం వస్తువు స్వీకారం కాదు; అది ధర్మబాధ్యత స్వీకారం. భరతుడు ఆ పాదుకలను తలపై ధరించాడు. రాముని పాదస్పర్శ తన తలపై ఉందనే భావంతో అతను కన్నీళ్లతో నమస్కరించాడు. రాజకిరీటం తలపై పెట్టుకోవడానికి సిద్ధపడని భరతుడు, రామపాదుకలను మాత్రం భక్తితో తలపై పెట్టుకున్నాడు. ఇదే భరతుని మహిమ. కిరీటం లోకగౌరవం ఇస్తుంది; పాదుకలు అతనికి ఆత్మగౌరవం ఇచ్చాయి.
అక్కడ ఉన్న ప్రజలు ఈ దృశ్యాన్ని చూసి ఆశ్చర్యంతో, భక్తితో నిండిపోయారు. అయోధ్యకు వచ్చిన కష్టానికి ఇది దివ్యమైన పరిష్కారం. రాముడు ధర్మాన్ని విడవకుండా వనవాసం కొనసాగిస్తాడు. భరతుడు రాజ్యాన్ని తనదిగా భావించకుండా రాముని ప్రతినిధిగా పాలన నిర్వహిస్తాడు. ప్రజలకు రాజ్యవ్యవస్థ ఉంటుంది; కానీ వారి నిజమైన రాజు రాముడే అని అందరికీ తెలుస్తుంది. కైకేయి చేసిన కార్యం వల్ల విరిగిపోయిన కుటుంబబంధం, రామభరతుల ధర్మంతో మళ్లీ పవిత్రమైంది. కౌసల్య భరతుణ్ణి చూసి కన్నీళ్లతో ఆశీర్వదించింది. సుమిత్ర లక్ష్మణుని సేవను చూసి గర్వపడినట్లే, ఇప్పుడు భరతుని త్యాగాన్ని చూసి ప్రశంసించింది. కైకేయి మాత్రం మరింత సిగ్గుతో తలవంచి ఉండాలి. తన కోసం రాజ్యం కావాలని కోరిన కుమారుడు, రాజ్యాన్ని పాదుకల ముందు ఉంచుతున్నాడు.
భరతుడు రామునితో మరోసారి ప్రార్థించాడు: “అన్నయ్యా, పద్నాలుగు సంవత్సరాలు పూర్తయ్యే క్షణంలో మీరు తిరిగి రావాలి. నేను ఆ కాలాన్ని లెక్కపెడుతూ ఉంటాను. మీరు తిరిగి వచ్చేవరకు నేను రాజభోగం అనుభవించను. నందిగ్రామంలో నివసిస్తాను. జటలు ధరించి, వల్కలాలు ధరించి, తపస్సు జీవితం గడుపుతాను. పాదుకలను సింహాసనంపై ఉంచి, వాటి ఆజ్ఞగా రాజ్యకార్యాలు నిర్వహిస్తాను. నేను రాజు కాదు; మీ సేవకుడిని.” ఈ మాటలు ఒక సాధారణ ప్రతినిధి ప్రమాణం కాదు; ఇది జీవనవ్రతం. భరతుడు అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లినా, అతని మనస్సు చిత్రకూటంలో రాముని పాదాల దగ్గరే ఉంటుంది. అతను రాజమందిరంలో ఉండి భోగం చేయడు. నందిగ్రామం అనే స్థలంలో తపస్విలా ఉండి, రాముని తిరిగి వచ్చే రోజును ఎదురు చూస్తాడు.
రాముడు భరతుని వ్రతాన్ని గౌరవించాడు. కానీ అతనికి రాజ్యపాలన బాధ్యతను గుర్తుచేశాడు. “భరతా, ప్రజలను కాపాడాలి. తల్లులను గౌరవించాలి. గురువుల మాట వినాలి. సైన్యాన్ని సక్రమంగా ఉంచాలి. ధనం ధర్మబద్ధంగా వినియోగించాలి. కోపానికి లోనుకాకూడదు. ప్రజల కష్టాలు వినాలి. భరతుడా, నీవు నా కోసం కాదు, ధర్మం కోసం పాలన చేయాలి. నేను తిరిగి వచ్చే వరకు రాజ్యం నశించకుండా కాపాడు” అని ఉపదేశించాడు. రాముని ఈ మాటలు భరతునికి పాలనా నియమాల్లా నిలిచాయి. పాదుకలు సింహాసనంపై ఉన్నా, రోజువారీ బాధ్యత భరతునిదే. కాబట్టి అతను నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు. వినయం అంటే బాధ్యత నుండి పారిపోవడం కాదు; బాధ్యతను స్వార్థం లేకుండా నిర్వర్తించడం.
లక్ష్మణుడు ఈ దృశ్యాన్ని చూసి భరతునిపై అపారమైన ప్రేమతో నిండిపోయాడు. కొద్దిసేపటి క్రితం పెద్ద వాహిని ధ్వని విని అతను అనుమానపడ్డాడు. ఇప్పుడు భరతుని త్యాగం అతని కళ్లముందు నిలిచింది. లక్ష్మణుడు తన హృదయంలో అన్నాడు: “భరతుడు ఎంత పవిత్రహృదయుడు! అతను రాజ్యాన్ని తృణంలా వదిలేశాడు. నేను రామునితో అరణ్యంలో ఉండి సేవ చేస్తాను; భరతుడు రాముని పాదుకలతో అయోధ్యలో సేవ చేస్తాడు. మన ఇద్దరి సేవలూ రామధర్మానికే.” ఈ అవగాహన అన్నదమ్ముల బంధాన్ని మరింత బలపరిచింది. రామాయణంలో లక్ష్మణుడు, భరతుడు వేర్వేరు సేవాస్వరూపాలు. లక్ష్మణుడు సన్నిధి సేవ. భరతుడు వియోగ సేవ. రెండూ సమానంగా గొప్పవి.
సీతాదేవి కూడా భరతుని త్యాగాన్ని గౌరవంగా చూసింది. ఆమెకు భరతుని హృదయం పూర్తిగా అర్థమైంది. కైకేయి చేసిన కార్యం వల్ల అతని పేరు కలుషితమవుతుందని అనిపించినా, అతని ధర్మం ఆ మలినాన్ని పూర్తిగా శుద్ధి చేసింది. సీతకు భరతుడు నిజమైన తమ్ముడిగా, రామభక్తుడిగా కనిపించాడు. ఆమె మనస్సులో అతనిపట్ల కరుణ, ప్రేమ, గౌరవం కలిశాయి. భరతుడు పాదుకలను తలపై పెట్టుకున్నప్పుడు, సీత ఆ దృశ్యాన్ని మౌనంగా ఆశీర్వదించినట్టుగా అనిపిస్తుంది. ఆమెకు కూడా ఇప్పుడు అయోధ్య పూర్తిగా అనాథ కాదు అన్న ధైర్యం కలిగింది. రాముడు వనవాసంలో ఉన్నా, అయోధ్యలో ఆయన పాదుకలు రాజ్యాన్ని కాపాడతాయి. భరతుడు వాటికి సేవకుడిగా ఉంటాడు.
వశిష్ఠ మహర్షి ఈ ఏర్పాటును ధర్మపూర్వకంగా అంగీకరించాడు. ఆయనకు రాజ్యస్థిరత్వం అవసరం. రాముని వ్రతం కూడా నిలవాలి. భరతుని నిరాసక్తి కూడా గౌరవించబడాలి. పాదుకలను రాజ్యప్రతీకంగా స్వీకరించడం ఈ మూడు అవసరాలను కలిపిన మార్గం. వశిష్ఠుడు భరతునికి ఆశీర్వాదం ఇచ్చాడు. “నీ ధర్మం నిలిచిపోవాలి. రాముని పేరుతో రాజ్యాన్ని కాపాడు. పద్నాలుగు సంవత్సరాల తరువాత రాముడు తిరిగి వచ్చి పాలించాలి” అనే భావంతో మంగళం పలికాడు. ఋషుల ఆశీర్వాదం ఈ నిర్ణయానికి పవిత్రత ఇచ్చింది. ప్రజలు కూడా దీనిని అంగీకరించారు. వారికి రాముడు వెంటనే రావడం కావాలనే కోరిక ఉన్నా, రాముడు ధర్మం విడవడని తెలుసుకున్నారు. ఇప్పుడు పాదుకల ద్వారా ఆయన సన్నిధి అయోధ్యలో ఉండబోతోంది అన్న భావం వారికి కొంత ఓదార్పు ఇచ్చింది.
ఇప్పుడు వీడ్కోలు సమయం వచ్చింది. ఈసారి విడిపోవు మరింత గంభీరమైనది. మొదట రాముడు అయోధ్యను విడిచినప్పుడు ప్రజలు తెలియకుండానే అతన్ని కోల్పోయారు. ఇప్పుడు అందరూ రాముని ముందు నిలబడి, ఆయన తిరిగి రాకపోతున్నాడని తెలుసుకుని వెళ్తున్నారు. కౌసల్య రాముణ్ణి చూసి మళ్లీ కన్నీళ్లు పెట్టుకుంది. ఆమెకు తన కుమారుడిని వెంట తీసుకెళ్లాలని ఉంది. కానీ రాముని ధర్మాన్ని ఆమె గౌరవిస్తోంది. ఆమె అతన్ని ఆశీర్వదించింది: “ధర్మం నిన్ను రక్షించుగాక. పద్నాలుగు సంవత్సరాలు క్షేమంగా గడిచి తిరిగి రావాలి.” సుమిత్ర లక్ష్మణుణ్ణి చూసి ధైర్యమిచ్చింది. “రామసీతలను కాపాడు. నీ సేవలో నిలబడు” అన్న భావంతో ఆశీర్వదించింది. కైకేయి రాముని ముందు సిగ్గుతో నిలిచింది. రాముడు ఆమెకు కూడా నమస్కరించాడు. ఆయన క్షమ ఆమెను మరింత లోపల కరిగించింది. భరతుడు పాదుకలను హృదయానికి ఆనించి నిలిచాడు.
భరతుడు చివరిసారి రాముని పాదాలపై పడి, “పద్నాలుగు సంవత్సరాలు పూర్తయిన వెంటనే తిరిగి రావాలి” అని మళ్లీ కోరాడు. రాముడు అతన్ని లేపి ఆలింగనం చేశాడు. “భరతా, ధైర్యంగా ఉండు. రాజ్యాన్ని ధర్మంగా కాపాడు. నేను నా వ్రతం పూర్తిచేసి తప్పకుండా వస్తాను” అని అన్నాడు. ఆ ఆలింగనం భరతునికి జీవబలం ఇచ్చింది. రాముని శరీరసన్నిధి నుండి దూరమవుతున్నా, పాదుకలు అతనికి ఆధ్యాత్మిక సన్నిధిగా మారాయి. శత్రుఘ్నుడు కూడా రామునికి నమస్కరించాడు. లక్ష్మణునితో ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. అన్నదమ్ముల మధ్య మాటలకన్నా కన్నీళ్లు ఎక్కువ మాట్లాడాయి. ఈ విడిపోవులో శత్రుత్వం లేదు; ధర్మం వల్ల వచ్చిన దూరం మాత్రమే ఉంది.
అయోధ్య వాహిని చిత్రకూటాన్ని విడిచి బయలుదేరింది. ప్రజలు మళ్లీ మళ్లీ వెనక్కి చూశారు. పర్ణశాల ముందు నిలిచిన రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు దూరంగా కనిపిస్తూనే ఉన్నారు. కొంతసేపటికి వారు చెట్ల మధ్య కనిపించకుండా పోయారు. భరతుడు పాదుకలను అత్యంత గౌరవంతో మోసుకొచ్చాడు. వాటిని సాధారణ వస్తువుల్లా కాదు, రాజ్యాధిపతుల్లా సంరక్షించాడు. రథంలోనూ, శిబిరాల్లోనూ, మార్గమధ్యంలోనూ పాదుకలకు మంగళసేవ చేశాడు. ప్రజలు వాటిని చూసి రాముని స్మరించారు. “మన రాముడు రావడం లేదు, కానీ ఆయన పాదుకలు మనతో వస్తున్నాయి” అనే భావం వారి హృదయాల్లో కొంత శాంతిని కలిగించింది. ఇది విచిత్రమైన దృశ్యం — రాజు అరణ్యంలో ఉన్నాడు; రాజచిహ్నం రాజధానికి వెళ్తోంది.
మార్గమధ్యంలో భరతుడు భరద్వాజ మహర్షిని మళ్లీ దర్శించి ఉండవచ్చు. మహర్షి ఈ పరిష్కారాన్ని గౌరవంగా చూశాడు. భరతుని ధర్మాన్ని మరింత ప్రశంసించాడు. తరువాత గంగతీరానికి చేరి గుహుని ప్రాంతం దాటారు. గుహుడు పాదుకలను చూసి రాముని స్మరించాడు. అతనికి భరతుని పట్ల మరింత గౌరవం పెరిగింది. ఒకవేళ ఎవరికైనా భరతునిపై అనుమానం మిగిలి ఉంటే, పాదుకలను తలపై ధరించి తీసుకెళ్తున్న దృశ్యం చూసి ఆ అనుమానం పూర్తిగా తొలగిపోయేది. భరతుడు రాజ్యాన్ని తీసుకురాలేదు; రామపాదాలను తెచ్చుకున్నాడు. ఇది అతని ధర్మానికి ప్రత్యక్షసాక్ష్యం.
అయోధ్యకు సమీపించినప్పుడు ప్రజల మనస్సులో మిశ్రమభావాలు ఉన్నాయి. రాముడు రావడం లేదు అన్న దుఃఖం ఉంది. కానీ ఆయన పాదుకలు వస్తున్నాయి అన్న పవిత్రభావం ఉంది. దశరథుని మరణంతో ఖాళీ అయిన రాజ్యానికి ఇప్పుడు ఒక ధర్మచిహ్నం వస్తోంది. భరతుడు రాజుగా అభిషేకం పొందబోవడం లేదు. పాదుకలే సింహాసనంపై స్థాపించబడబోతున్నాయి. ఈ నిర్ణయం అయోధ్య చరిత్రలో అపూర్వమైనది. సాధారణంగా రాజ్యసింహాసనం మీద మనిషి కూర్చుంటాడు. ఇక్కడ ధర్మం కూర్చోబోతోంది. పాదుకలు అంటే రామధర్మం. భరతుడు ఆ ధర్మానికి సేవకుడు. ప్రజలు ఈ భావాన్ని గ్రహించినప్పుడు భరతుపై వారి ప్రేమ మరింత పెరిగింది.
అయోధ్యకు చేరిన తరువాత భరతుడు రాజమందిరంలో నివసించడానికి నిరాకరించాడు. అతను అన్న మాట నిలబెట్టుకున్నాడు. పాదుకలను శాస్త్రోక్తంగా సింహాసనంపై ప్రతిష్ఠించాడు. వశిష్ఠ మహర్షి, మంత్రులు, బ్రాహ్మణులు, తల్లులు, ప్రజలు సాక్షిగా పాదుకాపట్టాభిషేకం జరిగింది. పవిత్రజలాలతో, మంత్రాలతో, మంగళకార్యాలతో రామపాదుకలకు రాజ్యాధికార చిహ్నంగా అభిషేకం జరిగింది. ఆ దృశ్యం లోతైనది. ఖాళీ సింహాసనంపై పాదుకలు. వాటి ముందు వంగి నిలిచిన భరతుడు. పక్కన గురువులు, తల్లులు, ప్రజలు. ఇది రాజ్యభోగపు ఘట్టం కాదు; రాజ్యాన్ని ధర్మానికి అర్పించే ఘట్టం. భరతుడు ప్రకటించాడు: “ఇవి రాముని పాదుకలు. ఇవే అయోధ్యాధిపతులు. నేను వీటి సేవకుడిగా రాజ్యకార్యాలు నిర్వహిస్తాను.”
పాదుకాపట్టాభిషేకం తరువాత భరతుడు నందిగ్రామానికి వెళ్లాడు. నందిగ్రామం అయోధ్యకు సమీపమైన స్థలం. అక్కడ అతను రాజభవన సౌఖ్యాలు విడిచి వ్రతజీవనం ప్రారంభించాడు. జటలు ధరించాడు, వల్కలాలు ధరించాడు, సాధారణ ఆహారం తీసుకున్నాడు, నేలపై లేదా సాధారణ ఆశ్రయంలో జీవించాడు. రాజ్యకార్యాలు మాత్రం నిర్లక్ష్యం చేయలేదు. అవసరమైన నిర్ణయాలు పాదుకల ముందు సమర్పించి తీసుకున్నాడు. రాజాధికారంలో తన పేరు ఉండకూడదని చూసుకున్నాడు. అతను తనను “రాముని ప్రతినిధి”గా మాత్రమే భావించాడు. ఇది నిజమైన నియామకపాలన. అధికారముంది, కానీ స్వార్థం లేదు. బాధ్యత ఉంది, కానీ ఆసక్తి లేదు. కర్తవ్యం ఉంది, కానీ గర్వం లేదు.
భరతుడు ప్రతి రోజూ రాముని తిరిగి వచ్చే రోజులను లెక్కపెట్టాడు. పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అతనికి సాధారణ కాలం కాదు; అది వ్రతకాలం. రాముడు అరణ్యంలో వనవాసం చేస్తుంటే, భరతుడు నందిగ్రామంలో రాజవాసం చేయడం అతనికి తగదు. అందుకే అతను తన జీవనాన్ని రాముని పరిస్థితికి సమీపంగా మార్చుకున్నాడు. ఈ విషయంలో భరతుని త్యాగం అపూర్వమైనది. లక్ష్మణుడు రామునితో ఉండి సేవ చేశాడు. భరతుడు రాముని నుండి దూరంగా ఉండి సేవ చేశాడు. దూరసేవ చాలా కష్టం. దగ్గర్లో ఉండేవాడు కనీసం ప్రియుని ముఖం చూస్తాడు. కానీ భరతుడు పాదుకలనే రామసన్నిధిగా భావించి జీవించాడు. ఇది అతని భక్తి పరాకాష్ఠ.
పాదుకల పరిపాలనలో అయోధ్య న్యాయంగా నిలిచింది. భరతుడు ప్రతి నిర్ణయం తీసుకునే ముందు “రాముడు ఉంటే ఎలా చేసేవాడు?” అని ఆలోచించేవాడు. ఇదే నిజమైన ధర్మపాలన. పాలకుడు తన ఇష్టప్రకారం కాక, ధర్మప్రకారం, ఆదర్శప్రకారం నడిస్తే ప్రజలు సుఖంగా ఉంటారు. భరతుడు తన పేరుతో కీర్తి సంపాదించాలనుకోలేదు. ప్రజలు అతన్ని గౌరవించినా, అతను ఆ గౌరవాన్ని రాముని పాదుకలకు అర్పించాడు. ఇలాంటి వినయం అరుదు. నేటికీ “పాదుకాపట్టాభిషేకం” అంటే అధికారం లేకుండా సేవ, స్వార్థం లేకుండా బాధ్యత, దూరంలో ఉన్న నాయకుని ఆదర్శాన్ని నిలబెట్టే విశ్వాసం అనే భావాలు గుర్తుకు వస్తాయి.
రామాయణంలో ఈ ఘట్టం మనకు అనేక పాఠాలు ఇస్తుంది. మొదట, అధికారాన్ని పొందడం కన్నా, అధికారాన్ని సరైనవారికి అర్పించడం గొప్పది. రెండవది, ప్రతినిధిగా ఉండటం అంటే స్వేచ్ఛగా పాలించడం కాదు; అసలు అధిపతి ధర్మాన్ని నిలబెట్టడం. మూడవది, పాదుకలు చూపించినట్లుగా, మహానుభావుల మార్గమే వారి నిజమైన వారసత్వం. నాలుగవది, త్యాగం ఒక్క రూపంలోనే ఉండదు. రాముని త్యాగం అరణ్యంలో, సీత త్యాగం భర్తసహవాసంలో, లక్ష్మణుని త్యాగం సేవలో, భరతుని త్యాగం అధికారనిరాకరణలో కనిపిస్తుంది. ఈ నాలుగు త్యాగాలు కలిసే రామాయణానికి నైతిక మహిమను ఇస్తాయి.
ఇలా చిత్రకూటంలో రాముడు తన ధర్మనిశ్చయంలో నిలిచినప్పుడు, భరతుడు రాజ్యాన్ని తనదిగా స్వీకరించలేనని ప్రకటించాడు. రాముని పాదుకలను స్వీకరించి వాటినే అయోధ్య సింహాసనంపై ప్రతిష్ఠిస్తానని సంకల్పించాడు. రాముడు పాదుకలను ఇచ్చాడు. భరతుడు వాటిని తలపై ధరించి, రాముని ప్రతినిధిగా రాజ్యబాధ్యతను తీసుకున్నాడు. అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లి పాదుకాపట్టాభిషేకం చేసి, తాను నందిగ్రామంలో వ్రతజీవితం ప్రారంభించాడు. రాజ్యాన్ని తన పేరుతో కాక, రాముని పాదుకల పేరుతో నడిపించాడు. చిత్రకూటంలోని ఈ మహాసంగమం తరువాత రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు అరణ్యవాసాన్ని కొనసాగించాల్సిన కొత్త దశలోకి ప్రవేశిస్తారు. తదుపరి భాగంలో చిత్రకూటం విడిచి లోతైన అరణ్యాల వైపు రామసీతలక్ష్మణుల ప్రయాణం, ఋషుల ఆశ్రమాలు, అరణ్యధర్మం మరియు దండకారణ్య ప్రవేశానికి ముందు జరిగిన పరిణామాల గురించి తెలుసుకుందాం.
