భరతుడు చిత్రకూటంలో రాముని పాదాల వద్ద పడిపోయి, తన హృదయంలోని దుఃఖాన్ని కన్నీళ్లతో బయటపెట్టిన తరువాత, అతను చెప్పిన అత్యంత భయంకరమైన వార్త రాముని హృదయాన్ని లోతుగా తాకింది. దశరథ మహారాజు ఇక లేరు. రామవియోగాన్ని భరించలేక ఆయన ప్రాణాలు విడిచారు. చివరి క్షణం వరకూ “రామా, సీతా, లక్ష్మణా” అని పిలుస్తూ వెళ్లిపోయారు. ఈ మాటలు రామునికి పిడుగుపాటులా అనిపించాయి. తండ్రి మాట నిలబెట్టడానికి, తండ్రి సత్యవ్రతాన్ని కాపాడడానికి, రాముడు రాజ్యాన్ని విడిచి అరణ్యానికి వచ్చాడు. కానీ అదే తండ్రి తన వియోగంతో మరణించాడని తెలుసుకోవడం అతని మనస్సును కుదిపేసింది. ధర్మస్థిరుడైన రాముడికి కూడా తండ్రి మరణదుఃఖం తగలకుండా ఉండదు. ఆయన దేవస్వరూపుడు అయినా, రామాయణంలో మన ముందున్నది మానవధర్మాన్ని సంపూర్ణంగా జీవించిన మహాపురుషుడు. కాబట్టి ఆయన దుఃఖం నిజమైనదే, లోతైనదే.
రాముడు కొంతసేపు మాటలు పలకలేక నిలిచిపోయాడు. అతని కళ్లలో కన్నీళ్లు ఉబికి వచ్చాయి. దశరథుని ప్రేమ, తండ్రి సాన్నిధ్యం, బాల్యంలో తాను పొందిన ఆప్యాయత, రాజమందిరంలో తండ్రి చేత పట్టించుకున్న క్షణాలు, విశ్వామిత్రునితో పంపేటప్పుడు దశరథుని వేదన, మిథిలా కల్యాణానందం, చివరిసారి కోపభవనంలో తండ్రి మాటరాని స్థితి — ఇవన్నీ రాముని హృదయంలో ఒక్కసారిగా ఉప్పొంగాయి. రాముడు భరతుని చూశాడు. భరతుని ముఖంలో అపారమైన దుఃఖం, పశ్చాత్తాపం కనిపించింది. లక్ష్మణుడు కూడా తండ్రి మరణవార్త విని వణికిపోయాడు. సీతాదేవి తలవంచి కన్నీళ్లు పెట్టుకుంది. రాజ్యాన్ని విడిచినప్పుడు దశరథుడు దుఃఖంలో ఉన్నాడని వారికి తెలుసు. కానీ ఆయన ప్రాణాలు విడిచారని తెలుసుకోవడం వారికి తీవ్రమైన దెబ్బ.
రాముడు మృదువుగా అన్నాడు: “అయ్యో, నేను ఎంత దురదృష్టవంతుడిని! తండ్రి చివరి క్షణంలో ఆయన పాదాల దగ్గర ఉండలేకపోయాను. ఆయనకు నీళ్లు ఇవ్వలేకపోయాను. ఆయన చివరి మాట వినలేకపోయాను. ఆయన నన్ను పిలిచినప్పుడు నేను దూరంగా ఉన్నాను. కుమారుడిగా నా కర్తవ్యం చేయలేకపోయాను.” ఈ మాటల్లో రాముని పితృభక్తి స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఆయన తండ్రి ఆజ్ఞ కోసం వనవాసానికి వచ్చాడు. అయినా తండ్రి చివరి సేవ చేయలేకపోయాననే బాధ అతనిలో ఉంది. ధర్మం ఒక్కటే కాదు; ధర్మంలో అనేక బంధాల బాధ్యతలు ఉంటాయి. తండ్రి మాట నిలబెట్టడం ఒక ధర్మం. తండ్రి చివరి సేవ చేయడం మరో ధర్మం. రాముడు మొదటిదాన్ని కాపాడాడు; రెండవది పరిస్థితుల వల్ల సాధ్యపడలేదు. ఆ లోటు అతని హృదయాన్ని బాధించింది.
భరతుడు రాముని ముందు మరింతగా వంగిపోయాడు. “అన్నయ్యా, ఈ దుఃఖానికి నా పేరు కారణమైంది. నేను నిరపరాధిని అయినా, నా తల్లి చేసిన కార్యం నా మీద భారంగా ఉంది. తండ్రి మీ వియోగంతో వెళ్లిపోయారు. నేను ఆయనను చివరిసారి చూడలేకపోయాను. మీరు కూడా చూడలేకపోయారు. ఈ సమస్త దుఃఖం కైకేయి కోరిన వరాల వల్ల వచ్చింది. నేను ఆ రాజ్యాన్ని ఎలా స్వీకరిస్తాను?” అని విలపించాడు. రాముడు భరతుని లేపి, అతని తలపై ప్రేమగా చేయి వేసాడు. “భరతా, నీపై నాకు ఎలాంటి అనుమానం లేదు. నీ హృదయం నాకు తెలుసు. జరిగినది విధి, తండ్రి మాట, కాలగతి. నీను నిందించుకోకు” అని ఓదార్చాడు. ఈ క్షణంలో రాముడు తన దుఃఖాన్ని పక్కన పెట్టి భరతుని బాధను తగ్గించాడు. ఇదే ఆయన హృదయవిశాలత.
దశరథుని మరణవార్త తెలిసిన తరువాత రాముడు వెంటనే పితృకార్యం చేయాలని నిర్ణయించాడు. కుమారుడికి తండ్రి కోసం చేయాల్సిన తర్పణం అత్యంత ముఖ్యమైనది. రాజభవనంలో జరిగిన అంత్యక్రియలు భరతుడు నిర్వహించినా, రాముడు తన చేతులారా నీరాజనం, జలతర్పణం చేయాలి. తండ్రి శరీరాన్ని చూడలేకపోయినా, తండ్రి ఆత్మశాంతి కోసం కుమారుడిగా తన భావంతో కార్యం చేయాలి. రాముడు, లక్ష్మణుడు, భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు కలిసి సమీపంలోని నదీతీరానికి వెళ్లారు. సీతాదేవి కూడా దుఃఖంతో, గౌరవంతో వెనుక నిలిచింది. తల్లులు, గురువులు, మంత్రులు, ప్రజలు అందరూ నిశ్శబ్దంగా ఆ క్షణానికి సాక్షులయ్యారు. చిత్రకూటంలోని ప్రకృతి కూడా ఆ దుఃఖాన్ని వినిపిస్తున్నట్లుగా నిశ్చలంగా మారింది.
రాముడు నదీజలంలోకి ప్రవేశించి, తండ్రిని స్మరించాడు. “ఓ మహారాజా, ఓ తండ్రీ, నేను మీ ఆజ్ఞను పాటిస్తూ అరణ్యంలో ఉన్నాను. మీ చివరి దర్శనం పొందలేకపోయాను. ఈ జలతర్పణాన్ని స్వీకరించండి. మీ ఆత్మకు శాంతి కలగాలి” అనే భావంతో ఆయన జలాన్ని సమర్పించాడు. అతని చేతుల నుండి నీరు జారినప్పుడు, అది కేవలం నదిలో కలిసిన నీరు కాదు; కుమారుని కన్నీళ్లతో కలిసిన పితృభక్తి. లక్ష్మణుడు కూడా దశరథునికి తర్పణం చేశాడు. భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు కన్నీళ్లతో పాల్గొన్నారు. నలుగురు కుమారులలో ఇద్దరు అరణ్యంలో, ఇద్దరు అయోధ్య నుండి వచ్చి, చిత్రకూటంలో తండ్రిని స్మరించడం ఒక గొప్ప విషాదసంగమం. రాజమహల్ లో జరగాల్సిన పుత్రధర్మం, అరణ్యనదీతీరంలో జరుగుతోంది. కాలం ఎంత విచిత్రంగా మార్పులు తెస్తుందో ఈ దృశ్యం చూపిస్తుంది.
తర్పణం తరువాత రాముడు దశరథుని గుణాలను స్మరించాడు. “నా తండ్రి సత్యవంతుడు, ధర్మరాజు, ప్రజలను రక్షించినవాడు, వంశగౌరవాన్ని నిలబెట్టినవాడు. ఆయన ఇచ్చిన మాట కోసం నేను వనవాసానికి వచ్చాను. ఆయన వాక్యం నా ధర్మం. ఆయన దేహం లేకపోయినా, ఆయన మాట ఇంకా నా జీవితం మీద ఆజ్ఞలా ఉంది” అని రాముని అంతరంగం చెప్పింది. ఇక్కడ రాముని ధర్మనిశ్చయం మరింత బలపడింది. తండ్రి మరణించాడని వాక్యబంధం ముగిసిందా? అనే ప్రశ్న భరతుని వాదనలో తరువాత వస్తుంది. కానీ రాముని దృష్టిలో తండ్రి జీవించి ఉన్నప్పుడు ఇచ్చిన మాట, ఆయన మరణించిన తరువాత కూడా పవిత్రమే. తండ్రి దేహం లేకపోయినా, తండ్రి సత్యం నిలవాలి. ఇదే రాముని ధర్మస్థితి.
తర్పణకార్యాల తరువాత అందరూ పర్ణశాల సమీపంలో చేరారు. అక్కడ వాతావరణం అత్యంత గంభీరంగా మారింది. ఒక వైపు తండ్రి మరణదుఃఖం, మరో వైపు అయోధ్య రాజ్యసంక్షోభం, మరో వైపు భరతుని వినయం, రాముని ధర్మనిశ్చయం. గురువైన వశిష్ఠుడు కూడా అక్కడ ఉన్నాడు. తల్లులలో కౌసల్య రాముణ్ణి చూసి కన్నీళ్లతో నిలిచింది. ఆమెకు ఇప్పుడు కొంత ఉపశమనం — తన కుమారుణ్ణి చూసింది. కానీ అదే సమయంలో మరింత బాధ — అతను ఇంకా వనవాస వేషంలో ఉన్నాడు. సుమిత్ర లక్ష్మణుణ్ణి చూసి గర్వంతో, దుఃఖంతో నిండింది. కైకేయి సిగ్గుతో, పశ్చాత్తాపంతో నిలిచింది. ఆమెకు రాముడు తనను ఎలా చూడబోతాడో భయం. కానీ రాముడు ఆమెపై కోపం చూపలేదు. ఆయన అన్ని తల్లులకూ నమస్కరించాడు. ఈ వినయం కైకేయి హృదయాన్ని మరింత గాయపరిచింది. ద్వేషం కంటే క్షమ ఎక్కువగా మనసును కదిలిస్తుంది.
ఇప్పుడు భరతుడు తన ప్రధాన ప్రార్థనను ప్రారంభించాడు. అతను చేతులు జోడించి రాముని ముందు నిలబడ్డాడు. “అన్నయ్యా, అయోధ్య మీ కోసం విలపిస్తోంది. తండ్రి మరణించారు. ప్రజలు రాజులేక భయపడుతున్నారు. గురువులు, మంత్రులు, తల్లులు, ప్రజలందరూ ఒకే అభిలాషతో వచ్చారు — మీరు తిరిగి రావాలి. రాజ్యం మీదే. మీరు పెద్ద కుమారుడు. మీరు గుణవంతుడు. మీరు ధర్మజ్ఞుడు. నేను మీ స్థానాన్ని స్వీకరించలేను. దయచేసి తిరిగి వచ్చి రాజ్యాన్ని పాలించండి” అని అన్నాడు. అతని మాటల్లో అధికారపరమైన వాదన లేదు; ప్రేమ, వినయం, ధర్మాభ్యర్థన ఉన్నాయి. భరతుడు రాముణ్ణి ఆజ్ఞాపించలేదు. వేడుకున్నాడు. అన్న పాదాల వద్ద రాజ్యాన్ని ఉంచాడు. ఇది భరతుని మహిమ.
రాముడు భరతుని మాటలను శాంతంగా విన్నాడు. అతని హృదయానికి భరతుని ప్రేమ తెలుసు. భరతుడు రాజ్యాన్ని కోరడంలేదని స్పష్టమే. అయినా రాముడు వెంటనే అంగీకరించలేడు. ఎందుకంటే అతని దృష్టిలో తండ్రి వాక్యం పరమధర్మం. కైకేయికి ఇచ్చిన రెండు వరాలు దశరథుని మాట. ఆ మాట ప్రకారం రాముడు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు వనవాసం చేయాలి, భరతుడు రాజ్యాన్ని పాలించాలి. తండ్రి ఇప్పుడు లేరు. కానీ ఆయన మాట ఇంకా జీవిస్తోంది. రాముడు అన్నాడు: “భరతా, నీ ధర్మం నాకు తెలుసు. నీ ప్రేమ నాకు ప్రియమైనది. కానీ తండ్రి ఇచ్చిన మాటను నేను ఎలా విడిచిపెట్టగలను? ఆయన నాకు అరణ్యవాసాన్ని, నీకు రాజ్యాన్ని నిర్ణయించారు. నేను పద్నాలుగు సంవత్సరాలు పూర్తిచేసి తిరిగి వస్తాను. అప్పటివరకు నీవు అయోధ్యను పాలించాలి. ఇది తండ్రి ఆజ్ఞ.”
భరతుడు వెంటనే సమాధానం ఇచ్చాడు: “అన్నయ్యా, తండ్రి ఆజ్ఞ మోహంలో ఇచ్చినది. కైకేయి మంత్ర ప్రభావంతో అడిగింది. మీ అరణ్యవాసం వల్ల తండ్రి మరణించారు. ఇప్పుడు ఆయన లేరు. రాజ్యం మీ రాక కోసం ఎదురుచూస్తోంది. తండ్రి నిజమైన ఆనందం మీరు రాజ్యాన్ని పాలించడంలోనే ఉంటుంది. మీరు తిరిగి రావడం ఆయన ఆత్మకు శాంతి ఇస్తుంది. మీరు వనవాసం కొనసాగిస్తే అయోధ్యకు రాజు ఎవరు? నేను మీ నీడ కూడా కాదు. నేను మీ స్థానంలో ఎలా కూర్చుంటాను?” భరతుని వాదనలో ప్రేమతో పాటు ధర్మబుద్ధి ఉంది. అతనికి తండ్రి మాట గౌరవమే. కానీ తండ్రి మోహంలో చిక్కుకున్న సందర్భంలో వచ్చిన నిర్ణయాన్ని సరిచేయడం సముచితం కాదా అన్న ప్రశ్న అతనిలో ఉంది. ఇది రామాయణంలోని గొప్ప ధర్మసంకటాల్లో ఒకటి.
రాముడు భరతుని వాదనను తిరస్కరించడంలో కఠినంగా కాక, వివేకంగా మాట్లాడాడు. “భరతా, తండ్రి మోహంలో ఉన్నారా లేదా అన్నది మనం నిర్ణయించాల్సినది కాదు. ఆయన రాజు. ఆయన ఇచ్చిన మాట సత్యం. మనం కుమారులం. కుమారుల ధర్మం తండ్రి మాటను నిలబెట్టడం. కైకేయి కోరిన వరాలు కఠినమైనవి కావచ్చు. కానీ తండ్రి వాటిని అంగీకరించారు. నేను వనవాసం స్వీకరించాను. నీవు రాజ్యాన్ని స్వీకరించడం నీపై పాపం కాదు; తండ్రి ఆజ్ఞను నెరవేర్చడం. నేను తిరిగి వచ్చే వరకు నీవు ప్రజలను రక్షించు. రాజ్యం పాలించడం భోగం కాదు, బాధ్యత. ఆ బాధ్యతను ధర్మంగా తీసుకో” అని అన్నాడు. రాముని మాటల్లో రాజ్యాసక్తి పూర్తిగా లేదు. ఆయన భరతుని రాజ్యాన్ని ఆస్వాదించమని కాదు, సేవగా స్వీకరించమని చెబుతున్నాడు.
ఈ సంభాషణలో ఇద్దరూ ధర్మవంతులే. రాముడు తండ్రి వాక్యపాలనను కాపాడాలనుకుంటాడు. భరతుడు పెద్ద అన్న హక్కును, రాజ్యన్యాయాన్ని, ప్రజల అభిలాషను కాపాడాలనుకుంటాడు. ఒకరు రాజ్యాన్ని వదులుతున్నారు. మరొకరు రాజ్యాన్ని తిరస్కరిస్తున్నారు. ఇక్కడ లోభం లేదు. ఇక్కడ స్వార్థం లేదు. అందుకే ఈ సంభాషణ గొప్పది. సాధారణ కుటుంబాల్లో అన్నదమ్ములు రాజ్యం, సంపద, గౌరవం కోసం కలహిస్తారు. కానీ ఇక్కడ అన్నదమ్ములు రాజ్యాన్ని ఒకరికి ఒకరు ఇవ్వాలని పట్టుబడుతున్నారు. రాముడు “నీవు పాలించు” అంటున్నాడు. భరతుడు “మీరు పాలించాలి” అంటున్నాడు. ఇది ధర్మవంశ మహిమ. ఇలాంటి అన్నదమ్ముల ప్రేమ రామాయణాన్ని అమరంగా నిలబెడుతుంది.
వశిష్ఠ మహర్షి, మంత్రులు, తల్లులు, ప్రజలు ఈ సంభాషణను గంభీరంగా విన్నారు. ప్రతి ఒక్కరి హృదయం రాముడు తిరిగి రావాలని కోరుతోంది. కౌసల్యకు తన కుమారుడు అయోధ్యకు రావాలని ఉంది. సుమిత్రకు లక్ష్మణుడు తిరిగి రావాలని ఉంది. కైకేయి తన తప్పు సరిచేయబడాలని కోరుకుంటోంది. ప్రజలు రామపాలన కోరుతున్నారు. కానీ రాముడు ధర్మం ముందు తన వ్యక్తిగత భావాలను పక్కన పెడుతున్నాడు. ఆయన తల్లి దుఃఖాన్ని చూస్తున్నాడు, భరతుని కన్నీళ్లు చూస్తున్నాడు, ప్రజల వేదన చూస్తున్నాడు. అయినా తండ్రి మాటను విడవలేడు. ఇదే ఆయన ధర్మస్థిరత్వం. ధర్మం అనేది ఎప్పుడూ అందరికీ తక్షణాన సుఖం ఇచ్చేది కాదు. కొన్నిసార్లు అది హృదయాలను బాధపెట్టినా, లోతైన సత్యాన్ని కాపాడుతుంది.
సీతాదేవి ఈ సంభాషణను నిశ్శబ్దంగా విన్నది. ఆమెకు రాముని హృదయం తెలుసు. ఆయన తిరిగి రావాలని అందరూ కోరుతున్నారు. ఆమెకు కూడా అయోధ్య, తల్లులు, ప్రజల దుఃఖం కదిలించకుండా ఉండదు. కానీ రాముడు తండ్రి మాటకోసం అరణ్యవాసం స్వీకరించినవాడు. సీత ఆయన సహధర్మచారిణి. అందువల్ల ఆయన నిర్ణయం ఏదైనా, ఆమె అతనితో ఉంటుంది. ఆమె భరతుని భక్తిని గౌరవించింది. భరతుడు నిజంగా పవిత్రహృదయుడు అని ఆమె గ్రహించింది. కైకేయి చేసిన కార్యం భరతుని మలినం చేయలేదని ఆమెకు స్పష్టమైంది. ఇది కుటుంబంలో పుట్టిన దుఃఖాన్ని ప్రేమ మళ్లీ శుద్ధి చేసే క్షణం.
లక్ష్మణుడు కూడా భరతుని మహిమను చూసి తన ముందటి అనుమానంపై లోపల సిగ్గుపడ్డాడు. దూరం నుండి సైన్యం వస్తున్నప్పుడు అతను భరతునిపై అనుమానం పెట్టాడు. ఇప్పుడు అదే భరతుడు రాముని పాదాల వద్ద రాజ్యాన్ని తిరస్కరిస్తున్నాడు. లక్ష్మణుడు భరతుని ధర్మాన్ని హృదయపూర్వకంగా గౌరవించాడు. ఇద్దరు తమ్ముళ్లు వేర్వేరు రూపాల్లో రామసేవ చేస్తున్నారు. లక్ష్మణుడు శరీరంతో, అరణ్యంలో తోడుగా. భరతుడు హృదయంతో, రాజ్యాన్ని తిరస్కరించి. ఒకడు పర్ణశాలలో సేవకుడు. మరొకడు సింహాసనం ముందు సేవకుడు. రామాయణం ఈ ఇద్దరినీ సమానంగా మహనీయులుగా చూపిస్తుంది.
భరతుని ప్రార్థన అక్కడితో ఆగలేదు. అతను రాముని ముందు మళ్లీ మళ్లీ వేడుకున్నాడు. “మీరు తిరిగి రాకపోతే నేను అయోధ్యకు ఎలా వెళ్తాను? ప్రజలకు ఏమి చెప్పాలి? తల్లులకు ఏమి చెప్పాలి? తండ్రి మరణించాడు. ఇప్పుడు మీరు మాత్రమే మా ఆధారం. నేను మీ పాదాల వద్దే ఉంటాను. మీరు వనవాసం చేయాలంటే నేను మీ స్థానంలో వనవాసం చేస్తాను. మీరు తిరిగి వెళ్లి రాజ్యాన్ని పాలించండి. మీ బదులు నేను అడవిలో ఉంటాను” అనే స్థాయికి అతని వినయం చేరింది. ఇది భరతుని త్యాగసిద్ధత. అతనికి అరణ్యకష్టం భయం కాదు. తన అన్న స్థానంలో కష్టం భరించడానికీ సిద్ధం. కానీ రాముడు ప్రతినిధి మార్పును అంగీకరించడు. తండ్రి ఆజ్ఞ ప్రత్యేకంగా రాముడి వనవాసం. దానిని మరొకరు భర్తీ చేయలేరు. ధర్మంలో కొన్ని ఆజ్ఞలు వ్యక్తిగతమైనవి. వాటిని మార్పిడి చేయలేం.
రాముడు స్పష్టంగా అన్నాడు: “భరతా, నీ ప్రేమ మహోన్నతం. కానీ నా స్థానంలో నీవు వనవాసం చేయడం సాధ్యం కాదు. తండ్రి నాకు అరణ్యం, నీకు రాజ్యం ఇచ్చాడు. మనం మన మన ధర్మాన్ని పాటించాలి. నీవు అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లి ప్రజలను రక్షించు. నేను పద్నాలుగు సంవత్సరాల తరువాత తిరిగి వస్తాను. అప్పుడు నీ చేతులారా రాజ్యాన్ని స్వీకరిస్తాను.” ఈ మాటల్లో రాముడు భరతునిపై విశ్వాసం వ్యక్తం చేశాడు. “నీవు పాలిస్తే రాజ్యం నశించదు; ధర్మంగా నిలుస్తుంది” అని ఆయన భావం. భరతుడు రాజ్యాన్ని కోరడంలేదు కాబట్టి, అతను పాలిస్తే స్వార్థపాలన ఉండదు. రాముడు భరతుని ఈ విశ్వాసంతో బాధ్యత అప్పగించాలనుకున్నాడు.
ఈ సంభాషణ ఇంకా కొనసాగబోతోంది. జాబాలి అనే మంత్రి లేదా ఋషి భిన్నమైన వాదనతో రాముణ్ణి తిరిగి రావాలని ప్రేరేపించే ఘట్టం తరువాత వస్తుంది. వశిష్ఠుడు వంశధర్మాన్ని వివరిస్తాడు. భరతుడు తన వినయాన్ని మరింత ప్రదర్శిస్తాడు. చివరకు రాముడు తిరిగి రావడానికి ఒప్పుకోకపోయినప్పుడు భరతుడు రాముని పాదుకలను తీసుకెళ్లి, వాటినే సింహాసనంపై ఉంచి, తాను నందిగ్రామంలో వ్రతజీవితం గడుపుతాడు. కానీ ఆ గొప్ప నిర్ణయానికి పునాది ఈ చిత్రకూట సంభాషణలోనే పడింది. తండ్రి మరణదుఃఖం, తర్పణకార్యాలు, భరతుని ప్రార్థన, రాముని ధర్మనిశ్చయం — ఇవన్నీ కలిసి పాదుకాపట్టాభిషేకానికి దారి తీస్తున్నాయి.
ఈ భాగం మనకు గొప్ప పాఠం నేర్పుతుంది. దుఃఖంలో కూడా కర్తవ్యం చేయాలి. రాముడు తండ్రి మరణవార్త విని కూలిపోలేదు; తర్పణకార్యం చేశాడు. భరతుడు తన పేరుతో జరిగిన పాపం విని నిరాశలో మునిగిపోలేదు; రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావాలని యాత్ర చేశాడు. ధర్మవంతులు దుఃఖం అనుభవించరు కాదు; దుఃఖంలో ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టరు. మరొక పాఠం — నిజమైన ప్రేమ అధికారం కోరదు, ప్రియమైనవారి స్థానాన్ని కాపాడుతుంది. భరతుడు రాముణ్ణి తిరిగి కోరాడు. రాముడు భరతుని ధర్మబాధ్యతలో నిలబెట్టాలనుకున్నాడు. ఇద్దరూ ఒకరికి ఒకరు శ్రేయస్సు కోరుతున్నారు. ఇదే ఆదర్శ అన్నదమ్ముల బంధం.
ఇలా భరతుడు దశరథుని మరణవార్తను రామునికి తెలిపాడు. రాముడు లోతైన పితృశోకంలో మునిగినా, కుమారధర్మంగా తర్పణకార్యాలు చేశాడు. దశరథుని గుణాలను స్మరించి, ఆయన మాటను ఇంకా పవిత్రంగా భావించాడు. భరతుడు అయోధ్యకు తిరిగి రావాలని వేడుకున్నాడు, రాజ్యం రామునిదేనని ప్రకటించాడు. రాముడు తండ్రి వాక్యపాలనను విడువలేనని, భరతుడే తండ్రి ఆజ్ఞ ప్రకారం రాజ్యాన్ని పాలించాలనని చెప్పాడు. చిత్రకూటంలో ధర్మసంభాషణ ప్రారంభమైంది. తదుపరి భాగంలో భరతుని వాదనలు, జాబాలి వాదన, రాముని ధర్మస్పష్టత, వశిష్ఠుని వంశధర్మ వివరణ గురించి తెలుసుకుందాం.
