చిత్రకూటంలో రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు పర్ణశాల జీవనానికి అలవాటు పడుతున్న సమయంలో, వారి చుట్టూ ప్రకృతి తన సహజ శాంతితో విస్తరించి ఉంది. పర్వతాలపై ఉదయసూర్యుడు బంగారు కాంతి చల్లేవాడు. నదీజలాలు మృదువుగా ప్రవహించేవి. చెట్ల మధ్య పక్షుల గానం వినిపించేది. జింకలు దూరంగా సంచరించేవి. సీత ఆ ప్రకృతి సౌందర్యంలో కొంత మనశ్శాంతి పొందుతోంది. రాముడు తన వనవాసవ్రతాన్ని ధర్మంగా స్వీకరించి, ప్రతి రోజూ ఆచారాలు, పూజలు, వనజీవన నియమాలు పాటిస్తున్నాడు. లక్ష్మణుడు అన్నసేవలో, రక్షణలో, పర్ణశాల నిర్వహణలో ఒక్క క్షణం కూడా నిర్లక్ష్యం చేయకుండా ఉన్నాడు. బయటకు చూస్తే అది చిన్న అరణ్యగృహం. కానీ లోపల అది ధర్మం, ప్రేమ, త్యాగం, సేవలతో నిండిన పవిత్రస్థలం.
అయోధ్యలో జరిగిన దారుణవార్తలు ఇంకా వారికి పూర్తిగా తెలియలేదు. దశరథ మహారాజు పుత్రవియోగంతో ప్రాణాలు విడిచాడని రాముడు ఇంకా వినలేదు. భరతుడు తిరిగి వచ్చి కైకేయిని మందలించి, రాజ్యాన్ని తిరస్కరించి, రాముణ్ణి తీసుకురావడానికి బయలుదేరాడని కూడా తెలియదు. చిత్రకూటంలో ఉన్న ఈ ముగ్గురి జీవితం బయటి ప్రపంచం నుండి కొంత దూరంగా ఉన్నా, విధి వారిని త్వరలో మరో గొప్ప ధర్మసందర్భంలోకి తీసుకువస్తోంది. భరతుడు పెద్ద వాహినితో సమీపిస్తున్నాడు. గురువులు, తల్లులు, మంత్రులు, ప్రజలు, సైన్యం — అయోధ్య మొత్తం రాముణ్ణి తిరిగి పిలవడానికి వస్తున్నట్లుగా ఉంది. ఆ మహాసంగమానికి ముందు, ప్రకృతి నిశ్శబ్దాన్ని చీల్చుతూ ఒక గంభీరమైన ధ్వని చిత్రకూటంలో వినిపించబోతోంది.
ఒక రోజు చిత్రకూట ప్రాంతంలో అకస్మాత్తుగా దూరం నుండి దుమ్ము లేచింది. భూమి కంపించినట్టుగా అనిపించింది. ఏనుగుల కాళ్ల శబ్దం, గుర్రాల పరుగు, రథచక్రాల ఘోష, సైనికుల కదలికలు, వాహినిలోని జనసమూహం కలగలిపిన గంభీరధ్వని పర్వతాల మధ్య ప్రతిధ్వనించింది. పక్షులు ఒక్కసారిగా ఎగిరిపోయాయి. అడవి జంతువులు భయంతో పరుగులు తీశాయి. ప్రశాంతంగా ఉన్న చిత్రకూటం ఆ క్షణంలో కదలికతో నిండిపోయింది. లక్ష్మణుడు వెంటనే అప్రమత్తమయ్యాడు. అతని స్వభావమే అలాంటిది. ప్రమాదం వచ్చే ముందు శబ్దం, కదలిక, దుమ్ము, జంతువుల ప్రవర్తన అన్నింటినీ గమనిస్తాడు. చేతిలో విల్లు పట్టుకున్నాడు. కళ్లలో జాగ్రత్త మెరిపించింది. అరణ్యంలో రామసీతల రక్షణ తన బాధ్యత కాబట్టి, అతనికి ఏ అనుమానమైనా వెంటనే ధర్మయుద్ధ సిద్ధతగా మారుతుంది.
లక్ష్మణుడు ఎత్తైన చోటికి వెళ్లి దూరం చూశాడు. పెద్ద వాహిని వస్తోంది. రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, సైన్యం, పతాకాలు కనిపించాయి. ఇది సాధారణ ప్రయాణసమూహం కాదు. రాజవాహిని. ఈ దృశ్యం చూసి లక్ష్మణుని హృదయంలో అనుమానం మెదిలింది. “ఇంత పెద్ద సైన్యం ఈ అడవిలోకి ఎందుకు వస్తోంది? ఎవరు వస్తున్నారు? రాముడి స్థానం తెలిసి వచ్చారా? రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావడానికి వచ్చారా, లేక హాని చేయడానికి వచ్చారా?” అని ఆలోచించాడు. వెంటనే అతని మనస్సు భరతుని వైపు వెళ్లింది. కైకేయి వరాల వల్ల భరతునికి రాజ్యం లభించింది. ఇప్పుడు రాముడు జీవించి ఉంటే రాజ్యానికి అడ్డుగా భావించి, అతన్ని తొలగించడానికి భరతుడు సైన్యంతో వస్తున్నాడా? ఈ ఆలోచన లక్ష్మణుని ఆగ్రహాన్ని రగిలించింది. అతని స్వభావంలో రాముడిపట్ల రక్షణభావం అంత తీవ్రంగా ఉంది, భరతుడిపై కూడా క్షణిక అనుమానం పుట్టింది.
లక్ష్మణుడు రాముని దగ్గరకు వచ్చి ఆందోళనతో అన్నాడు: “అన్నయ్యా, దూరం నుండి పెద్ద సైన్యం వస్తోంది. దుమ్ము మేఘంలా ఎగురుతోంది. రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు కనిపిస్తున్నాయి. ఇది భరతుని వాహినిలా ఉంది. అతను రాజ్యాన్ని పొందిన తరువాత, ఇప్పుడు మిమ్మల్ని పూర్తిగా తొలగించడానికి వస్తున్నాడేమో! రాజ్యలోభం మనుషులను మార్చేస్తుంది. కైకేయి చేసిన కుట్ర మనం చూశాం. భరతుడు కూడా అదే దారిలో ఉంటే? అన్నయ్యా, నన్ను అనుమతించండి. నేను విల్లు ఎక్కించి యుద్ధానికి సిద్ధమవుతాను. ఎవరైనా మీకు హాని చేయడానికి వస్తే నేను ఒక్కరిని కూడా విడిచిపెట్టను. ఈ అడవిలో మీకు నేనే రక్షకుడు.” లక్ష్మణుని మాటల్లో ప్రేమ ఉంది, కానీ ఆ ప్రేమ ఆ క్షణంలో అనుమానం, ఆగ్రహంతో కలిసింది. అతను రాముని కోసం ప్రాణాలు ఇవ్వడానికి సిద్ధం. అవసరమైతే ప్రాణాలు తీసుకోవడానికి కూడా సిద్ధం.
రాముడు లక్ష్మణుని మాటలను శాంతంగా విన్నాడు. ఆయనకు లక్ష్మణుని హృదయం తెలుసు. ఆగ్రహం అతని సహజత్వం కాదు; అన్నపై ప్రేమ అతన్ని అలా మాట్లాడిస్తోంది. రాముడు చిరునవ్వుతో, కానీ గంభీరమైన మృదుత్వంతో అన్నాడు: “లక్ష్మణా, భరతుని గురించి అలా అనకూడదు. భరతుడు ధర్మాత్ముడు. అతనికి రాజ్యమోహం లేదు. అతను నన్ను ప్రేమిస్తాడు. అతను సైన్యంతో వస్తున్నాడంటే, మనలను చూడడానికి, తిరిగి తీసుకురావడానికి రావచ్చు. అతను మన శత్రువు కాదు. తమ్ముడిపై అనుమానం పెట్టడం సరైంది కాదు.” ఈ మాటలు రాముని హృదయవిశాలతను చూపిస్తాయి. తనకు జరిగిన అన్యాయం భరతుని పేరుతో జరిగింది. అయినా రాముడు భరతునిపై అనుమానం పెట్టలేదు. ఎందుకంటే ఆయన వ్యక్తిని అతని నిజస్వభావంతో తెలుసుకుంటాడు; ఇతరుల చర్యల ఆధారంగా తీర్పు ఇవ్వడు.
రాముడు మరింతగా లక్ష్మణునికి బోధించాడు: “లక్ష్మణా, రాజ్యం కోసం మనం అన్నదమ్ముల మధ్య విభేదం పెట్టుకుంటే అది రఘువంశానికి తగదు. భరతుడు నా ప్రాణసమానుడు. అతను నన్ను హాని చేయడానికి వస్తాడని నేను నమ్మను. తండ్రి ఆజ్ఞతో నేను అరణ్యానికి వచ్చాను. భరతుడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించినా, అతనిపై మనకు కోపం ఉండకూడదు. అతనికి తెలియక జరిగినది కావచ్చు. అతను ధర్మవంతుడు. ఆ వాహిని మనకు హాని చేయడానికి కాదు, ప్రేమతో రావచ్చు. కాబట్టి నీ విల్లు దిగువ పెట్టు. మనం శాంతంగా ఉండాలి.” ఈ మాటలు లక్ష్మణుని హృదయంలో గాఢంగా పడ్డాయి. రాముడు ఎప్పుడూ ఇలాగే. ఇతరులపై అనుమానం వేగంగా పెట్టడు. ప్రేమించిన వారిపై విశ్వాసం నిలబెడతాడు. భరతుని మీద రాముని ఈ నమ్మకం, తరువాత భరతుని మహిమతో పూర్తిగా సత్యమవుతుంది.
లక్ష్మణుడు రాముని మాటలు విని కొంత శాంతించాడు. అతనికి భరతుపై అసలు ద్వేషం లేదు. కానీ రాముని రక్షణలో తన మనస్సు ప్రతి కదలికను ప్రమాదంగా చూసేది. రాముడు భరతునిపై విశ్వాసంతో మాట్లాడినప్పుడు అతని అనుమానం కరిగిపోయింది. “అన్నయ్యా, మీ మాటే నాకు ధర్మం. నేను ఆగ్రహంతో తొందరపడ్డాను. భరతుడు నిజంగా మీ ప్రేమతో వస్తే, నేను అతన్ని ఆలింగనం చేసుకుంటాను. కానీ ఏ ప్రమాదమైనా వస్తే నేను సిద్ధంగానే ఉంటాను” అనే భావంతో అతను వెనక్కి తగ్గాడు. ఈ ఘట్టం లక్ష్మణుని స్వభావాన్ని చాలా అందంగా చూపిస్తుంది. అతను అగ్ని. రాముడు ఆ అగ్నిని ధర్మదీపంగా మార్చే శాంతి. రాముని మాట లేకుంటే లక్ష్మణుని ఆగ్రహం యుద్ధానికి దారితీసేది. కానీ రాముని బోధతో అదే ఆగ్రహం అప్రమత్తమైన సేవగా నిలిచింది.
ఇదే సమయంలో సీత కూడా ఈ సంఘటనను శ్రద్ధగా గమనించింది. ఆమెకు దూరం నుండి వస్తున్న వాహిని ధ్వని వినిపించింది. లక్ష్మణుని ఆందోళన కనిపించింది. రాముని ప్రశాంతత కూడా కనిపించింది. సీత తన హృదయంలో రాముని స్వభావాన్ని మరింత లోతుగా గ్రహించింది. ఆయన ఎవరినీ త్వరగా అనుమానించరు. అన్యాయం జరిగినా ద్వేషం పెంచుకోరు. భరతుడి పేరుతో జరిగిన అరణ్యవాసం ఉన్నప్పటికీ, రాముడు భరతుని ధర్మాన్ని నమ్ముతున్నాడు. సీతకు ఇది రాముని మహత్తుకు మరొక సాక్ష్యం. ఆమెకు భరతుడు ఎలా వస్తాడో తెలియదు. కానీ రాముని విశ్వాసం ఆమెకు ధైర్యం ఇచ్చింది. రాముడు హృదయంలో పెట్టుకున్నవాడు దుర్మార్గుడిగా ఉండలేడనే నమ్మకం ఆమెకు కలిగింది.
అక్కడి నుండి కొంతసేపటికి వాహిని మరింత దగ్గరపడింది. దుమ్ము తగ్గినప్పుడు, భరతుని వాహిని స్పష్టంగా కనిపించింది. గురువులు, మంత్రులు, తల్లులు, ప్రజలు కూడా ఉన్నారని గుర్తించబడింది. ఇది యుద్ధానికి వచ్చిన సైన్యం కాదు; దుఃఖంతో, ఆశతో, వినయంతో వచ్చిన అయోధ్య. ముందున్న భరతుని హృదయం రామదర్శనానికి తపిస్తోంది. అతను చిత్రకూట పర్వతాన్ని చూసిన క్షణం కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నాడు. “ఇక్కడే నా అన్న రాముడు వల్కలధారిగా నివసిస్తున్నాడా? ఇక్కడే సీతామాత అరణ్యజీవితం గడుపుతున్నదా? ఇక్కడే లక్ష్మణుడు కాపలా నిలుస్తున్నాడా?” అని అతని హృదయం బాధతో నిండింది. పెద్ద వాహినితో వచ్చినా, అతని అంతరంగం ఒక పాపాత్ముడిలా కాక, క్షమాపణ కోరే తమ్ముడిలా ఉంది.
భరతుడు దూరం నుండి పర్ణశాలను చూసినప్పుడు ఆగిపోయాడు. రాజమందిరంలో నివసించాల్సిన రాముడు ఆకుల గుడిసెలో ఉంటున్నాడు. ఈ దృశ్యం అతని హృదయాన్ని చీల్చింది. అతను తన రాజ్యవస్త్రాలు, వాహినిశోభ, సైన్యప్రతాపం అన్నీ వ్యర్థంగా భావించాడు. “నేను ఇంతటి సమూహంతో వచ్చాను. కానీ రాముడు ఇక్కడ ఎంత సాదాసీదాగా జీవిస్తున్నాడు. నిజమైన రాజు ఎవరు? పర్ణశాలలో ఉన్న రాముడే. నేను రాజవాహినిలో ఉన్నా, అతని పాదాల ధూళికీ సరిపోను” అనే వినయభావం అతనిలో ఉప్పొంగింది. అతను వెంటనే రథం నుండి దిగాడు. గురువులను, పెద్దలను వెనుక ఉంచి, రాముని దగ్గరకు వినయంగా నడిచాడు. శత్రుఘ్నుడు కూడా అతనితో ఉన్నాడు. వారి కళ్లలో కన్నీళ్లు ఉన్నాయి.
రాముడు భరతుని చూస్తూనే అతని హృదయంలో ప్రేమ ఉప్పొంగింది. భరతుడు రాజ్యాన్ని పొందినవాడు అని ఆయన చూడలేదు; తన తమ్ముడు అని చూశాడు. రాముడు ముందుకు వచ్చాడు. భరతుడు రాముని చూసిన క్షణం తట్టుకోలేక పాదాలపై పడిపోయాడు. అతని గొంతు ఆగిపోయింది. కన్నీళ్లు రాముని పాదాలను తడిపాయి. “అన్నయ్యా!” అనే ఒక్క పిలుపులో అతని మొత్తం దుఃఖం, ప్రేమ, పశ్చాత్తాపం, భక్తి ఉన్నాయి. రాముడు అతన్ని లేపడానికి ప్రయత్నించాడు. భరతుడు పాదాలను విడవలేదు. అతనికి తన పేరుతో జరిగిన అధర్మం భారంగా ఉంది. అతను మాటలు పలకడానికి ముందే కన్నీళ్లు మాట్లాడాయి. ఈ దృశ్యం చూసిన సీత, లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు, తల్లులు, గురువులు, ప్రజలు అందరూ కదిలిపోయారు.
రాముడు భరతుణ్ణి లేపి ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. ఈ ఆలింగనం రామాయణంలో అత్యంత పవిత్రమైన దృశ్యాల్లో ఒకటి. ఒకవైపు రాజ్యాన్ని వదిలిన అన్న, మరోవైపు రాజ్యాన్ని తిరస్కరించిన తమ్ముడు. ఒకరికి అన్యాయం జరిగింది, మరొకరి పేరుతో ఆ అన్యాయం జరిగింది. కానీ ఇద్దరి హృదయాల్లో ద్వేషం లేదు. రాముడు భరతునిపై ప్రేమతో ఉన్నాడు. భరతుడు రామునిపై భక్తితో ఉన్నాడు. ఈ ఆలింగనం రాజ్యమోహాన్ని, మంత్రకుట్రను, కైకేయి మోహాన్ని, ప్రజల అనుమానాన్ని అన్నిటిని కరిగించే పవిత్రమైన క్షణం. అన్నదమ్ముల ప్రేమ ఎంత ఉన్నతంగా ఉండగలదో ఈ దృశ్యం చూపిస్తుంది.
రాముడు భరతుని ముఖాన్ని చూసి అడిగాడు: “భరతా, నీవు ఇంత పెద్ద వాహినితో ఎందుకు వచ్చావు? తండ్రి క్షేమంగా ఉన్నారా? తల్లులు ఎలా ఉన్నారు? అయోధ్య ప్రజలు సుఖంగా ఉన్నారా? నీవు రాజ్యాన్ని సరిగా నిర్వహిస్తున్నావా? గురువులు క్షేమంగా ఉన్నారా?” రాముని ప్రశ్నలు విని భరతుని గుండె మరింత పగిలింది. రాముడు ఇంకా తండ్రి మరణవార్త తెలియక అడుగుతున్నాడు. దశరథుడు క్షేమమా అని ప్రశ్నిస్తున్నాడు. ఈ వార్త చెప్పడం భరతునికి అసహనీయంగా అనిపించింది. అతను కన్నీళ్లతో తలవంచాడు. కొంతసేపు మాట రాలేదు. రాముడు అతని ముఖాన్ని చూసి ఏదో తీవ్రమైన విషయం జరిగిందని గ్రహించాడు. చుట్టూ తల్లులు, గురువులు, ప్రజల ముఖాల్లోని దుఃఖం కూడా అతనికి సంకేతమిచ్చింది. చిత్రకూటం యొక్క ప్రకృతి శాంతి ఇప్పుడు ఒక గొప్ప విషాదవార్తను వినబోతోంది.
భరతుడు గుండె బరువుతో మాట మొదలుపెట్టాడు. “అన్నయ్యా, తండ్రి ఇక లేరు. మీ వియోగాన్ని భరించలేక ఆయన ప్రాణాలు విడిచారు. చివరి క్షణం వరకు మీ పేరే పలికారు. ‘రామా, సీతా, లక్ష్మణా’ అని విలపిస్తూ వెళ్లిపోయారు.” ఈ మాటలు రాముని హృదయాన్ని పిడుగులా తాకాయి. తండ్రి మరణవార్త అతనికి అత్యంత లోతైన దుఃఖాన్ని కలిగించింది. తండ్రి కోసం తాను అరణ్యానికి వచ్చాడు. తండ్రి మాట నిలబెట్టడానికి రాజ్యాన్ని వదిలాడు. కానీ అదే తండ్రి తన వియోగంతో మరణించాడు. రాముడు నిశ్శబ్దంగా నిలిచాడు. ఆయన ధర్మస్థిరుడు అయినా, తండ్రి మరణదుఃఖం మానవహృదయాన్ని తాకకుండా ఉండదు. ఆయన కళ్లలో కన్నీళ్లు మెరిశాయి. సీత కూడా దుఃఖంతో నిలిచింది. లక్ష్మణుడు తండ్రి మరణవార్త విని కదిలిపోయాడు. రాజవంశమంతా, ప్రజలంతా మళ్లీ విలపించారు.
రాముడు కొంతసేపటి తరువాత తనను తాను స్థిరపరచుకున్నాడు. తండ్రి మరణవార్త అతన్ని కదిలించినా, కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేసుకున్నాడు. కుమారుడిగా తండ్రి కోసం జలతర్పణం చేయాలి. చిత్రకూటంలో తండ్రి అంత్యస్మరణ చేయాలి. దశరథుడు తన జీవితాన్ని రామప్రేమలో ముగించాడు. రాముడు అతనికి ధర్మపూర్వకంగా పిండప్రదానం, తర్పణం చేయాలి. ఈ విషాద ఘట్టం తరువాత జరగబోతుంది. కానీ ఈ క్షణంలో అన్నదమ్ముల కలయిక దుఃఖంతో నిండిపోయింది. భరతుడు రాముని పాదాల దగ్గర మళ్లీ వంగి, “అన్నయ్యా, ఈ రాజ్యం మీది. మీరు వెంటనే తిరిగి రావాలి. నేను ఈ పాపరాజ్యాన్ని స్వీకరించను. తండ్రి మరణించాడు. ప్రజలు దుఃఖంలో ఉన్నారు. తల్లులు విలపిస్తున్నారు. అయోధ్య మీ కోసం ఎదురు చూస్తోంది” అని వేడుకునే స్థితికి చేరుకున్నాడు.
ఈ మహాసంగమానికి ముందు లక్ష్మణుని అనుమానం, రాముని భరతుపై విశ్వాసం చాలా ముఖ్యమైన పాఠాన్ని ఇస్తాయి. మనకు కనిపించే రూపం ఆధారంగా తీర్పు ఇవ్వడం సులభం. పెద్ద సైన్యం వస్తోంది అంటే శత్రుత్వంగా భావించడం సహజం. లక్ష్మణుడు అలానే అనుకున్నాడు. కానీ రాముడు వ్యక్తి స్వభావాన్ని తెలుసుకున్నాడు. భరతుడు ధర్మాత్ముడు అని నమ్మాడు. చివరకు రాముని విశ్వాసమే నిజమైంది. ఇది మనకు చెబుతుంది — అనుమానం అవసరమైనప్పుడు జాగ్రత్త ఇస్తుంది, కానీ ప్రేమించినవారి నిజస్వభావాన్ని మర్చిపోయేంత పెరిగితే అది అన్యాయం చేస్తుంది. రాముడు జాగ్రత్తను తిరస్కరించలేదు; కానీ అనుమానాన్ని ద్వేషంగా మారనివ్వలేదు.
భరతుని రాక మరో పాఠం ఇస్తుంది. నిజమైన ధర్మం తనను తాను నిరూపించుకోవడానికి పెద్ద మాటలు అవసరం లేదు; హృదయవేదన, వినయం, త్యాగసంకల్పం దానిని ప్రకటిస్తాయి. భరతుడు రాముని వద్దకు రాజస్వామిగా రాలేదు; పాదసేవకుడిగా వచ్చాడు. గుహుని ముందు అతను తన హృదయాన్ని చూపాడు. భరద్వాజుని ముందు తన నిరపరాధిత్వం చెప్పాడు. ఇప్పుడు రాముని పాదాల వద్ద తన ఆత్మను ఉంచబోతున్నాడు. రాజ్యాన్ని పొందినవాడు గర్వంతో రావచ్చు. కానీ భరతుడు రాజ్యాన్ని భారంగా మోస్తూ వచ్చాడు. అతని లక్ష్యం ఒకటే — “రాముడు తిరిగి రావాలి.”
చిత్రకూటంలో ఈ దృశ్యం ఆకాశాన్నే కదిలించినట్టుగా ఉంటుంది. ఒక పక్క వనవాసి వేషంలో రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు. మరో పక్క దుఃఖంలో వచ్చిన అయోధ్య రాజవాహిని. తల్లుల కన్నీళ్లు, గురువుల గంభీరత, ప్రజల ఆశ, భరతుని విలాపం, లక్ష్మణుని కరిగిన అనుమానం, రాముని శాంతప్రేమ — ఇవన్నీ కలిసి ఒక మహాసంధి సృష్టించాయి. ఇది కేవలం కుటుంబసంగమం కాదు; ధర్మాల సంగమం. పితృవాక్యపాలన ధర్మం, రాజ్యపాలన ధర్మం, అన్నభక్తి, తమ్ముడు వినయం, తల్లి దుఃఖం, ప్రజల ఆశ — అన్నీ ఒకే స్థలంలో చేరాయి. రామాయణంలో ఈ ఘట్టం ఎంతో గంభీరమైనది.
ఇలా చిత్రకూటంలో పెద్ద వాహిని ధ్వని వినిపించగా లక్ష్మణుడు మొదట భరతునిపై అనుమానం పెట్టి యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు. రాముడు అతన్ని శాంతింపజేసి, భరతుడు ధర్మాత్ముడు, ప్రేమతో వచ్చి ఉండవచ్చని విశ్వాసం ప్రకటించాడు. భరతుడు నిజంగానే రాముని పాదాల వద్ద పడిపడి కన్నీళ్లతో తన భక్తిని చూపించాడు. అన్నదమ్ములు ఆలింగనం చేసుకున్నారు. తర్వాత భరతుడు దశరథుని మరణవార్తను రామునికి తెలిపాడు. చిత్రకూటం ఆనందం, దుఃఖం, ధర్మం, ప్రేమ అన్నీ కలిసిన మహాసంగమానికి సాక్షిగా నిలిచింది. తదుపరి భాగంలో దశరథుని మరణవార్త విని రాముని దుఃఖం, తండ్రికి తర్పణకార్యాలు, భరతుని రాజ్యప్రార్థన ప్రారంభం, రాముని ధర్మనిశ్చయం గురించి తెలుసుకుందాం.
