కైకేయి నోట నిజం పూర్తిగా విన్న క్షణం భరతుని హృదయం శోకం, అవమానం, ఆగ్రహం, పశ్చాత్తాపం వంటి అనేక భావాలతో ఒకేసారి కంపించింది. తండ్రి దశరథ మహారాజు మరణించాడు. అన్న రాముడు పద్నాలుగు సంవత్సరాల అరణ్యవాసానికి పంపబడ్డాడు. సీతాదేవి, లక్ష్మణుడు కూడా అతని వెంట అడవికి వెళ్లారు. ఈ దారుణమైన మార్పుకు కారణం తన తల్లే. అంతకంటే కఠినమైన విషయం ఏమిటంటే, ఈ సమస్తం తన పేరుతో జరిగిందని కైకేయి గర్వంగా చెప్పింది. “నీ కోసం నేను చేశాను” అనే మాట భరతునికి విషంలా అనిపించింది. ఎందుకంటే అతను రాజ్యాన్ని కోరలేదు. అతనికి రామునిపై అసూయ లేదు. అతనికి అన్న ప్రేమే ప్రాణం. ధర్మం తెలిసిన అతనికి, పెద్ద అన్న ఉన్నప్పుడు తాను రాజ్యాన్ని స్వీకరించడం అనుచితం. అలాంటి భరతునికి, తన తల్లి రాముణ్ణి అడవికి పంపించి తనకు రాజ్యం సంపాదించిందని చెప్పడం అసహనీయమైనది.
భరతుడు కొంతసేపు మాట రాక నిలిచిపోయాడు. అతని కళ్లలో కన్నీళ్లు ఉన్నాయి. కానీ ఆ కన్నీళ్లు కేవలం దుఃఖం వల్ల కాదు; ధర్మవేదన వల్ల కూడా. ఒకవైపు తండ్రి మరణంపై విలాపం. మరోవైపు రాముని అరణ్యవాసంపై బాధ. ఇంకొకవైపు తన పేరుతో జరిగిన అధర్మంపై అసహ్యం. కైకేయి తన కుమారుడు సంతోషిస్తాడని అనుకుంది. కానీ భరతుని అంతరంగం ఆమె ఊహించినదానికి పూర్తిగా విరుద్ధం. అతను రాజ్యమోహి కాదు; రామభక్తుడు. అందుకే కొంతసేపటి తరువాత అతని మాటలు అగ్నిలా బయటపడ్డాయి. ఆ మాటల్లో తల్లిపట్ల గౌరవం కంటే ధర్మానికి గౌరవం ముందుకు వచ్చింది. అతను కైకేయిని తల్లిగా పుట్టించినదిగా గౌరవించినా, ఆమె చేసిన కార్యాన్ని తల్లితనానికి తగినదిగా చూడలేకపోయాడు.
భరతుడు బాధతో అన్నాడు: “అమ్మా, నీవు ఏమి చేసావు? నీవు నన్ను సుఖపెట్టాలని అనుకున్నావా? నీవు నాకు రాజ్యాన్ని సంపాదించానని భావిస్తున్నావా? ఇది రాజ్యం కాదు; ఇది రక్తంతో తడిసిన పాపఫలం. తండ్రి మరణించాడు. రాముడు అడవికి వెళ్లాడు. సీత, లక్ష్మణులు అతనితో పాటు కష్టాల్లోకి వెళ్లారు. ప్రజలు శోకంలో మునిగిపోయారు. ఇలాంటి రాజ్యాన్ని నేను ఎలా స్వీకరిస్తాను? ఇది నాకెందుకు? రాముడి కన్నీళ్ల మీద, తండ్రి ప్రాణాల మీద, అయోధ్య ప్రజల దుఃఖం మీద నిలిచే సింహాసనం నాకు విషసింహాసనం.” ఈ మాటలు భరతుని హృదయస్వచ్ఛతను ప్రకటించాయి. కైకేయి ఊహించిన ఆనందం స్థానంలో ఆమెకు కుమారుని నుండి ధర్మతీర్పు ఎదురైంది.
కైకేయి మొదట ఆశ్చర్యపోయింది. తన కుమారుడు ఇంత తీవ్రంగా స్పందిస్తాడని ఆమె ఊహించలేదు. ఆమె మనస్సులో ఇప్పటికీ ఒక వాదన ఉండవచ్చు — “నేను నీ కోసమే చేశాను. నీకు రాజ్యం రావాలి. రాముడు గొప్పవాడే, కానీ భరతుని హక్కు ఎందుకు తక్కువ?” కానీ భరతునికి ఇది హక్కుల ప్రశ్న కాదు; ధర్మ ప్రశ్న. రాముడు పెద్దవాడు. రాముడు గుణవంతుడు. ప్రజల ప్రేమ రామునిపై ఉంది. దశరథుడు రాముని అభిషేకించాలనుకున్నాడు. గురువులు, మంత్రులు, ప్రజలు రాముని ఆమోదించారు. అలాంటి రాముణ్ణి కుట్రతో అరణ్యానికి పంపించి రాజ్యం పొందడం భరతునికి దురాధర్మం. అతను చెప్పాడు: “నీవు నన్ను తల్లిగా ప్రేమించావని అనుకుంటే, నా స్వభావం తెలుసుకోవాలి. రాముడు నాకు అన్న మాత్రమే కాదు; నా గురువు, నా ఆశ్రయం, నా ప్రాణం. అతని మీద అన్యాయం చేసి నన్ను రాజుగా చేయాలనుకోవడం నా మీదే అత్యంత పెద్ద అన్యాయం.”
భరతుని ఆగ్రహం కేవలం వ్యక్తిగత కోపం కాదు. అది ధర్మం అవమానించబడినప్పుడు పుట్టే పవిత్రమైన ఆగ్రహం. రాముని అరణ్యవాసం వల్ల అతనికి వచ్చిన రాజ్యం నిజమైన లాభం కాదు. ధర్మబద్ధంగా రాని లాభం నష్టం కన్నా ఘోరం. భరతుడు ఈ సత్యాన్ని లోతుగా గ్రహించాడు. అందుకే తల్లి చేసిన కార్యాన్ని అతను తట్టుకోలేకపోయాడు. అతను కైకేయిని నిందిస్తూ అన్నాడు: “నీవు దశరథ మహారాజును చంపినట్టే. రామవియోగమే ఆయన ప్రాణాలను తీసింది. ఆ రామవియోగానికి కారణం నీవు. తండ్రి నీపై ప్రేమతో మాట ఇచ్చాడు. నీవు ఆ ప్రేమను ఆయుధంగా మార్చావు. సత్యవ్రతుడైన రాజును పాశంలో బంధించి, నిరపరాధి రాముణ్ణి అరణ్యానికి పంపించావు. ఇది తల్లి చేయవలసిన కార్యమా?”
ఈ మాటలు కైకేయికి గట్టిగా తాకాలి. ఒక తల్లి తన కుమారుడి కోసమే చేసిన పని, అదే కుమారుడి నోట పాపంగా వినిపించడం ఆమెకు తీవ్రమైన దెబ్బ. మంత్ర నాటిన భయం ఆమెను కఠినురాలిని చేసింది; కానీ భరతుని ధర్మం ఆమె మోహాన్ని చీల్చడం మొదలుపెట్టింది. అయినా భరతుని ఆగ్రహం ఆగలేదు. అతను తన పేరుతో పాపం జరిగిందని తట్టుకోలేకపోయాడు. “నేను ఎప్పుడైనా రాజ్యం కోరానా? రాముడికి విరోధంగా ఏ మాట అన్నానా? నన్ను తెలుసుకుని కూడా నీవు ఇలా ఎలా చేసావు? నేను ఇక్కడ లేని సమయంలో, నా పేరు చెప్పి, నా అన్నను అడవికి పంపించడం నాకు శాశ్వత అపకీర్తి తెచ్చే పని. ప్రజలు నన్ను రాజ్యలోభి అనుకుంటారు. రాముని అరణ్యవాసానికి భరతుడే కారణం అని భావిస్తారు. నీవు నా పేరును మలినం చేశావు” అని అన్నాడు.
ఇక్కడ భరతుని మహిమ మరింత ప్రకాశిస్తుంది. సాధారణంగా మనుషులు తమకు లాభం వచ్చినప్పుడు ఆ లాభం ఎలా వచ్చిందో అడగరు. ఎవరో అన్యాయంగా సంపాదించి ఇచ్చినా, దానిని స్వీకరించడానికి సిద్ధపడుతారు. కానీ భరతుడు అలా కాదు. అతనికి లాభం కన్నా న్యాయం ముఖ్యం. రాజ్యం కన్నా రాముడు ముఖ్యం. తల్లి మాట కన్నా ధర్మం ముఖ్యం. ఈ క్రమం రామాయణంలో అతనిని అత్యున్నత స్థాయికి తీసుకెళ్తుంది. రాముడు తండ్రి మాట కోసం రాజ్యాన్ని వదిలాడు. భరతుడు రాముని ధర్మం కోసం రాజ్యాన్ని తిరస్కరించబోతున్నాడు. ఇద్దరి త్యాగాలు వేర్వేరు రూపాలు అయినప్పటికీ, మూలం ఒకటే — ధర్మానురక్తి.
భరతుడు వెంటనే తన సంకల్పాన్ని ప్రకటించాడు. “ఈ రాజ్యాన్ని నేను స్వీకరించను. రాముడే రాజు. అతన్ని తిరిగి తీసుకువస్తాను. అతను రాకపోతే నేను రాజ్యసుఖం అనుభవించను. నేను అతని పాదాల వద్ద పడిపడి వేడుకుంటాను. అయోధ్యకు నిజమైన అధిపతి రాముడు. నేను అతని సేవకుడిని మాత్రమే.” ఈ మాటలు వినగానే శత్రుఘ్నుని హృదయం కూడా రగిలింది. శత్రుఘ్నుడు భరతునికి అత్యంత సన్నిహితుడు. అతనికి కూడా రామునిపై గౌరవం ఉంది. కైకేయి చేసిన కార్యం విని అతనికి కోపం వచ్చింది. ముఖ్యంగా మంత్ర పాత్ర తెలిసినప్పుడు అతని ఆగ్రహం మరింత పెరుగుతుంది. కానీ భరతుని ధర్మసంకల్పం అన్నిటికీ దిశ చూపింది. ఇప్పుడు వారి లక్ష్యం స్పష్టమైంది — ముందుగా తండ్రి అంత్యక్రియలు, తరువాత రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావడం.
కైకేయి భరతుని మాటలు విని నిశ్శబ్దమైపోయింది. ఆమెకు మంత్ర చెప్పిన భయాలు ఇప్పుడు అర్థహీనంగా కనిపించాలి. రాముడు రాజు అయితే భరతుడు నశిస్తాడని ఆమెకు చెప్పారు. కానీ నిజానికి భరతుడు రాముని రాజ్యాన్ని తనకు రక్షణగా భావిస్తున్నాడు. భరతుని రాజ్యం రావాలనే ఆశతో ఆమె రాముణ్ణి దూరం చేసింది. కానీ భరతుడు ఆ రాజ్యాన్ని శాపంలా తిరస్కరిస్తున్నాడు. మోహం మనిషికి నిజాన్ని తలకిందులు చూపిస్తుంది. కైకేయి అదే మోహానికి బలైంది. భరతుని ధర్మవాక్యాలు ఆమెకు తన తప్పును చూపించడం ప్రారంభించాయి. అయినా చేసిన పని తిరిగి మార్చలేం. రాముడు ఇప్పటికే చిత్రకూటంలో ఉన్నాడు. దశరథుడు ఇక తిరిగి రాడు. ఆమె పశ్చాత్తాపం వచ్చినా, ఫలితాన్ని ఎదుర్కోవాల్సిందే.
భరతుడు తండ్రి మరణంపై విలపించాడు. “నేను తండ్రి చివరి చూపు చూడలేదు. ఆయన చివరి మాట వినలేదు. రాముడు లేని దుఃఖంలో ఆయన ప్రాణాలు విడిచారు. ఇది ఎంత దురదృష్టం!” అని ఏడ్చాడు. అతను తనను తానే నిందించుకున్నాడు. “నా జన్మమే ఈ దుఃఖానికి కారణమా? నా పేరుతో ఈ పాపం జరిగిందా? నేను కేకయదేశంలో సుఖంగా ఉండగా ఇక్కడ అన్నీ నాశనమయ్యాయా?” అని బాధపడ్డాడు. భరతుడు నిజంగా కారణం కాకపోయినా, ధర్మాత్ముడి హృదయం తన పేరుతో జరిగిన పాపానికీ బాధపడుతుంది. ఇది అతని అంతరంగ పవిత్రత. అతను తల్లి మీద ఆగ్రహపడినా, తనపై కూడా బాధ్యతను అనుభవించాడు. “నేను ఉన్నానంటే ఈ కుట్ర జరిగేదా? నేను అయోధ్యలో ఉంటే రాముడిని ఆపేవాడిని” అనే పశ్చాత్తాపం అతన్ని కదిలించింది.
తరువాత భరతుడు కౌసల్యాదేవిని చూడటానికి వెళ్లాడు. కౌసల్య ఈలోపు తీవ్ర దుఃఖంలో ఉంది. ఆమెకు భరతుపై మొదట కొంత అనుమానం ఉండవచ్చు. ఎందుకంటే అతని పేరుతో రాముడు అరణ్యానికి పంపబడ్డాడు. తల్లి దుఃఖంలో ఉన్నప్పుడు మనస్సు అందరిపైనా బాధతో చూస్తుంది. భరతుడు ఆమె ముందుకు వచ్చి పాదాలపై పడి విలపించాడు. “అమ్మా, నేను నిరపరాధిని. రాముని అరణ్యవాసం గురించి నాకు ఏమాత్రం తెలియదు. నేను రాజ్యాన్ని కోరలేదు. నేను రాముని తిరిగి తీసుకువస్తాను. నన్ను అనుమానించవద్దు. రాముడు నా అన్న, నా స్వామి. అతని లేక నేను రాజ్యం స్వీకరించను” అని చెప్పాడు. ఈ మాటలు కౌసల్య హృదయాన్ని కరిగించాయి. ఆమె భరతుని నిజస్వభావం గ్రహించింది. అతన్ని ఆలింగనం చేసుకుని ఏడ్చింది. ఆమెకు భరతునిపై ఉన్న అనుమానం తొలగింది. దుఃఖంలో కూడా ధర్మం మనుషులను మళ్లీ కలుపుతుంది.
కౌసల్య భరతుని చూసి అన్నది: “బిడ్డా, నీ మాటలు నీ హృదయాన్ని చూపుతున్నాయి. నీవు రాముణ్ణి ప్రేమిస్తున్నావని నాకు తెలుసు. ఈ దుఃఖానికి నీవు కారణం కాదని ఇప్పుడు స్పష్టమైంది. నీ తల్లి చేసిన పని ఘోరమైనది. కానీ నీవు ధర్మాన్ని నిలబెడితే రఘువంశ గౌరవం నిలుస్తుంది.” కౌసల్య మాటలు భరతునికి మరింత ధైర్యం ఇచ్చాయి. అతను కౌసల్యను తల్లిగా గౌరవించాడు. రాముడు కౌసల్య కుమారుడు; భరతుడు కైకేయి కుమారుడు. కానీ ఈ క్షణంలో కౌసల్య అతన్ని రాముని తమ్ముడిగా, తన బిడ్డగానే చూశింది. రాజభవనంలోని విభేదాల మధ్య ఈ తల్లి-కుమార అనుబంధం రామాయణానికి మృదుత్వం ఇస్తుంది.
శత్రుఘ్నుడు కూడా కైకేయి, మంత్రపై తీవ్రంగా ఆగ్రహించాడు. మంత్ర వల్లనే ఈ కుట్ర జరిగిందని తెలిసినప్పుడు అతని కోపం మితిమీరింది. కొన్ని వర్ణనల్లో శత్రుఘ్నుడు మంత్రను పట్టుకుని శిక్షించాలనుకున్నట్లు, ఆమెను నేలపై లాగినట్లు చెప్పబడుతుంది. అతని ఆగ్రహం సహజం. ఎందుకంటే మంత్ర మాటల వల్ల రాజవంశం శోకంలో మునిగింది. కానీ భరతుడు, పెద్దలు, రాజభవన స్త్రీలు అతన్ని ఆపారు. ఎందుకంటే కోపంతో చేసిన శిక్ష కూడా ధర్మం దాటి పోకూడదు. మంత్ర తప్పు చేసినా, ఇప్పుడు ప్రధాన కర్తవ్యం ప్రతీకారం కాదు; రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావడం, తండ్రి అంత్యక్రియలు చేయడం, రాజ్యాన్ని నిలబెట్టడం. శత్రుఘ్నుని కోపం కూడా భరతుని ధర్మనిశ్చయానికి లోబడింది.
భరతుడు కైకేయితో మరింత స్పష్టంగా అన్నాడు: “నీవు నన్ను నిజంగా ప్రేమిస్తే, నా పేరుతో చేసిన ఈ పాపాన్ని సరిచేయడానికి నాకు సహాయం చేయు. రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావడమే నా లక్ష్యం. నన్ను రాజుగా చూడాలనే నీ కోరికను విడిచిపెట్టు. రాముడే రాజు. నేను అతని పాదాల వద్ద ఉంటాను. అతను అంగీకరిస్తేనే అయోధ్యకు ప్రాణం వస్తుంది.” కైకేయి ఈ మాటలను విని పూర్తిగా కుంగిపోయి ఉండాలి. ఆమెకు ఇప్పుడు భరతుని స్వభావం స్పష్టమైంది. తన కుమారుడి ధర్మాన్ని తాను ఎంత తక్కువగా అర్థం చేసుకుందో తెలిసింది. కానీ ఈ పశ్చాత్తాపం ఇంకా మాటలుగా పూర్తిగా బయటపడకపోయినా, ఆమె గర్వం కదిలిపోయింది. భరతుని ధర్మాగ్ని మంత్ర విషాన్ని కాల్చడం ప్రారంభించింది.
ఇప్పుడు రాజ్యకర్తవ్యాలు ముందున్నాయి. దశరథ మహారాజు మరణించాడు. అతని అంత్యక్రియలు చేయాలి. కుమారుడిగా భరతుని మొదటి ధర్మం అదే. ఎంత కోపం, ఎంత దుఃఖం ఉన్నా, అంత్యక్రియలు వాయిదా వేయలేం. వశిష్ఠ మహర్షి భరతుని ధైర్యపరచి, కర్మలు చేయమని సూచించాడు. భరతుడు కన్నీళ్లతో తండ్రి అంత్యక్రియలకు సిద్ధమయ్యాడు. తన తండ్రిని చివరిసారి సజీవంగా చూడలేకపోయినా, అతని అంతిమకర్మలను గౌరవంగా చేయాలి. రాజుకు తగిన విధంగా, శాస్త్రోక్తంగా, వంశమర్యాదతో కర్మలు జరగాలి. భరతుడు ఈ బాధ్యతను స్వీకరించాడు. ఇది అతని ధర్మానికి మరొక సూచన — వ్యక్తిగత దుఃఖం ఉన్నా కర్తవ్యాన్ని వదలకపోవడం.
దశరథుని అంత్యక్రియల సమయంలో అయోధ్య మొత్తం విలపించింది. ప్రజలు తమ ప్రియరాజుని కోల్పోయారు. కానీ వారి శోకంలో రామవియోగం కూడా కలిసింది. దశరథుడు ధర్మరాజు; అతని పాలనలో ప్రజలు సుఖంగా జీవించారు. అతని చివరి దశ దుఃఖకరమైనదైనా, అతని జీవితంలో రాజధర్మం, యుద్ధవీరత్వం, పుత్రప్రేమ అన్నీ ఉన్నాయి. భరతుడు అంత్యక్రియలు చేస్తూ తన మనస్సులో తండ్రిని స్మరించాడు. “తండ్రీ, నీ రామవియోగం నిన్ను తీసుకుపోయింది. నేను నీ కోరికను నెరవేర్చాలి. రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావాలి” అనే సంకల్పం అతనిలో మరింత బలపడింది.
కర్మలు పూర్తయ్యాక రాజసభలో ఒక పెద్ద ప్రశ్న నిలిచింది — రాజ్యాన్ని ఎవరు పాలించాలి? వశిష్ఠుడు, మంత్రులు, పెద్దలు, ప్రజలు భరతుని వైపు చూశారు. కైకేయి వరాల ప్రకారం రాజ్యం భరతునికి సిద్ధంగా ఉంది. కానీ భరతుడు గట్టిగా ప్రకటించాడు: “ఈ రాజ్యాన్ని నేను స్వీకరించను. రాముడు బ్రతికుండగా, రాముడు పెద్ద కుమారుడై ఉండగా, రాముడు ధర్మవంతుడై ఉండగా, రాజ్యం రామునిదే. నేను అతన్ని తిరిగి తీసుకురావడానికి అడవికి వెళ్తాను. అతను తిరిగి వచ్చి అభిషేకం పొందాలి. ఇదే నా నిర్ణయం.” సభలో ఈ మాటలు వినగానే అందరి హృదయాల్లో భరతునిపై గౌరవం పెరిగింది. అయోధ్య ప్రజలు రాముణ్ణి ప్రేమించారు; ఇప్పుడు భరతుని ధర్మాన్ని కూడా గుర్తించారు. కైకేయి చేసిన పాపం వల్ల భరతుడు మలినం కాలేదు. అతని స్పందన అతన్ని మరింత పవిత్రంగా చూపించింది.
భరతుడు రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావడానికి పెద్ద సమూహంతో బయలుదేరాలని నిర్ణయించాడు. గురువులు, మంత్రులు, తల్లులు, ప్రజాప్రతినిధులు, సైన్యం — అందరూ కలిసి వెళ్లాలి. ఎందుకంటే ఇది ఒక వ్యక్తిగత ప్రయాణం కాదు; అయోధ్య మొత్తం రాముణ్ణి తిరిగి కోరుతున్నదని చూపించే ధర్మయాత్ర. భరతుడు రాముణ్ణి ఒంటరిగా వేడుకోవచ్చు. కానీ ప్రజల బాధ, తల్లుల దుఃఖం, రాజ్యపు శూన్యత అన్నీ రాముడి ముందు ఉంచాలి. అతను తిరిగి రావాలని అందరూ కోరుతున్నారు. ఈ యాత్ర చిత్రకూటానికి జరగబోతోంది. అక్కడ అన్నదమ్ముల మధ్య రామాయణంలోని అత్యంత పవిత్రమైన సంభాషణ జరుగుతుంది.
ఈ భాగం మనకు చాలా గొప్ప పాఠం ఇస్తుంది. మనకు అన్యాయంగా వచ్చిన లాభం నిజమైన లాభం కాదు. అది మన చేతుల్లోకి వచ్చినా, ధర్మానికి విరుద్ధమైతే తిరస్కరించాలి. భరతుడు దీనికి మహత్తర ఉదాహరణ. రెండవ పాఠం — తల్లిదండ్రుల తప్పును కూడా ధర్మం ముందు ప్రశ్నించవచ్చు. భరతుడు తల్లిని ద్వేషంతో కాదు, ధర్మవేదనతో మందలించాడు. మూడవ పాఠం — అన్నదమ్ముల ప్రేమ రాజ్యమోహాన్ని మించాలి. భరతుడు రాముని స్థానాన్ని దోచుకోవాలని అనుకోలేదు; రాముని స్థానాన్ని రక్షించాలనుకున్నాడు. నాలుగవ పాఠం — నిజమైన మహిమ కొన్నిసార్లు అధికారాన్ని స్వీకరించడంలో కాదు, అధికారాన్ని తిరస్కరించడంలో ఉంటుంది. భరతుడు సింహాసనం ఎక్కి రాజు అయితే గొప్పవాడిగా కనిపించేవాడు కాదు; సింహాసనం ముందు నిలబడి “ఇది రామునిదే” అన్నందువల్ల మహాత్ముడయ్యాడు.
ఇలా భరతుడు కైకేయి చేసిన కార్యాన్ని తీవ్రంగా ఖండించాడు. తన పేరుతో జరిగిన రామవియోగాన్ని పాపంగా భావించాడు. రాముడు తన అన్న, స్వామి, రాజు అని ప్రకటించాడు. రాజ్యాన్ని స్వీకరించబోనని, రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకువస్తానని దృఢసంకల్పం చేశాడు. కౌసల్యను ఆశ్వాసపరిచి, తన నిరపరాధిత్వాన్ని తెలిపాడు. శత్రుఘ్నుడు మంత్రపై ఆగ్రహంతో రగిలినా, ధర్మకార్యమే ముందని నిర్ణయించబడింది. దశరథుని అంత్యక్రియలు భరతుడు నిర్వహించాడు. తరువాత రాజసభలో రాముడే నిజమైన రాజు అని ప్రకటించి, చిత్రకూటానికి వెళ్లి రాముణ్ణి తీసుకురావాలని సిద్ధమయ్యాడు. తదుపరి భాగంలో దశరథుని అంత్యక్రియల అనంతరం అయోధ్య ప్రజల వేదన, భరతుని చిత్రకూట యాత్ర సిద్ధత, తల్లులు, గురువులు, సైన్యంతో బయలుదేరడం, మార్గంలో గుహుని అనుమానం మరియు భరతుని ధర్మస్వభావం గురించి తెలుసుకుందాం.
