తామసా నది తీరంలో ప్రజలు నిద్రలో ఉన్నప్పుడు రాముడు సుమంత్రునితో నిశ్శబ్దంగా రథాన్ని ముందుకు నడిపించాడు. ఇది ఆయన హృదయానికి సులభమైన నిర్ణయం కాదు. తనను ప్రేమతో వెంటాడిన అయోధ్య ప్రజలను మోసం చేసినట్టుగా బయటకు కనిపించినా, నిజానికి అది వారి శ్రేయస్సు కోసం తీసుకున్న కరుణామయమైన నిర్ణయం. ప్రజలు ప్రేమతో రాముని వెంట వచ్చారు. కానీ వారు రాజ్యాన్ని, కుటుంబాలను, వృద్ధులను, పిల్లలను, తమ తమ జీవనకర్తవ్యాలను విడిచి అరణ్యంలోకి వస్తే అది వారికి మేలు కాదు. రాముడు తన బాధలో కూడా ప్రజల బాధను ముందుగా ఆలోచించాడు. నిజమైన నాయకుడు తనను అనుసరించే జనాన్ని చూసి గర్వించడు; వారి క్షేమాన్ని చూసి బాధ్యతగా నిర్ణయం తీసుకుంటాడు. తామసా తీరాన్ని విడిచి రథం ముందుకు సాగుతుండగా రాముని హృదయం అయోధ్య ప్రజలపై కరుణతో నిండిపోయి ఉండాలి. వెనుక నిద్రలో ఉన్న ప్రజలు, ముందు తెలియని అరణ్యమార్గం — ఈ రెండు మధ్య రాముడు ధర్మాన్ని ఎంచుకుని నడిచాడు.
ప్రభాతం వచ్చినప్పుడు తామసా తీరంలో ప్రజలు మేల్కొన్నారు. రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు కనిపించలేదు. మొదట వారు ఆశ్చర్యపోయారు. తరువాత రథచక్రాల జాడలు వెతికారు. రాముడు ఎటు వెళ్లాడో తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించారు. కానీ సుమంత్రుడు రథాన్ని చాకచక్యంగా నడిపి జాడలను గందరగోళం చేశాడు. ప్రజలు కొంతసేపు వెతికి చివరకు నిరాశతో అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లాల్సి వచ్చింది. వారి హృదయం విరిగిపోయింది. వారు రాముణ్ణి తిరిగి తీసుకురావాలని ఆశించారు; కానీ రాముడు వారి శ్రేయస్సు కోసం ముందుకు వెళ్లిపోయాడు. తిరిగి అయోధ్యకు వెళ్లే వారి అడుగులు భారంగా మారాయి. నిన్నటి వరకు పండుగలా ఉన్న నగరానికి ఇప్పుడు వారు శోకవార్తను మళ్లీ తీసుకెళ్తున్నారు. ఈ దృశ్యం రాముని ప్రజాభిమానాన్ని ఎంత లోతుగా చూపుతుందో, ఆయన కరుణను కూడా అంతే లోతుగా చూపిస్తుంది.
రథం ముందుకు సాగుతూనే ఉంది. రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు అడవుల వైపు కదిలారు. అయోధ్య నగరపు శబ్దాలు దూరమయ్యాయి. రాజమార్గాల శోభ తగ్గిపోయింది. ప్రకృతి మరింత విస్తారంగా కనిపించడం మొదలైంది. గ్రామాలు, పొలాలు, నదీతీరాలు, అడవి మార్గాలు వరుసగా వచ్చాయి. రాముడు రథంలో కూర్చున్నప్పటికీ, అతని మనస్సు పూర్తిగా ధర్మసంకల్పంలో నిలిచింది. సీత ఆయన పక్కన ప్రశాంతంగా ఉంది. ఆమెకు కొత్త జీవితయాత్ర ప్రారంభమైంది. రాజమందిరంలోని సౌకర్యాల స్థానంలో ఇప్పుడు ప్రకృతి, తెలియని మార్గం, అనిశ్చితి ఉన్నాయి. అయినా ఆమె ముఖంలో ఫిర్యాదు లేదు. లక్ష్మణుడు అప్రమత్తంగా చుట్టూ గమనిస్తున్నాడు. అతని చేతిలో విల్లు ఉంది, హృదయంలో అన్నసేవ ఉంది. సుమంత్రుడు రథసారథి అయినా, ఆ రథంలో తన ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన రాజకుమారులను తీసుకెళ్తున్నాడన్న భావంతో నిండిపోయాడు.
మార్గమధ్యంలో వారు అనేక ప్రాంతాలు దాటారు. రాముడు సుమంత్రునితోనూ, లక్ష్మణునితోనూ కొన్నిసార్లు మాట్లాడి ఉండవచ్చు. సీతకు మార్గంలోని ప్రకృతి దృశ్యాలు చూపించి ఉండవచ్చు. కానీ ఈ ప్రయాణంలో మాటల కంటే మౌనం ఎక్కువ. ప్రతి ఒక్కరి మనస్సులో వేర్వేరు భావాలు ఉన్నాయి. రామునికి తండ్రి బాధ గుర్తొస్తోంది. తల్లి కౌసల్య కన్నీళ్లు గుర్తొస్తున్నాయి. ప్రజల విలాపం చెవుల్లో వినిపిస్తోంది. అయినా ఆయన తన నిర్ణయంలో కదలిక రానివ్వలేదు. సీతకు మిథిలా, అయోధ్య, తల్లిదండ్రులు, అత్తమామలు అన్నీ గుర్తొచ్చి ఉండవచ్చు. కానీ ఆమె తన చూపును రామునిపై నిలిపి ధైర్యం పొందింది. లక్ష్మణునికి ఊర్మిళ మౌనవీడ్కోలు గుర్తొచ్చి ఉండవచ్చు. కానీ అతను తన త్యాగాన్ని మాటల్లో కాక, సేవలో నిలబెట్టుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.
ఇలా వారు గంగాతీరానికి సమీపంలోని శృంగవేరపురానికి చేరుకున్నారు. శృంగవేరపురం నిషాదుల ప్రాంతం. అక్కడ గుహుడు అనే నిషాదరాజు నివసించేవాడు. గుహుడు రాజవంశానికి చెందినవాడు కాకపోయినా, అతని హృదయం ఎంతో పవిత్రమైనది. అతను రామునిపై అపారమైన భక్తి, ప్రేమ, స్నేహభావం కలవాడు. రాముడు తన రాజ్యం దగ్గరకు వచ్చాడని తెలిసిన వెంటనే గుహుడు ఆనందంతో ఉప్పొంగిపోయాడు. అతనికి ఇది సాధారణ అతిథి రాక కాదు; తన ప్రాణస్నేహితుడు, తన ఆరాధ్యుడు, ధర్మస్వరూపుడు తన గృహప్రాంతానికి వచ్చాడు. అతను వెంటనే తన ప్రజలను, బంధువులను, సేవకులను తీసుకొని రాముని స్వాగతించడానికి బయలుదేరాడు. తేనె, ఫలాలు, మూలాలు, నీరు, మంచివిశ్రాంతి ఏర్పాట్లు, గుఱ్ఱాలకు ఆహారం — అతనికి చేతనైనన్ని సేవలు సిద్ధం చేశాడు.
గుహుడు రాముని దగ్గరకు వచ్చి చేతులు జోడించి నమస్కరించాడు. అతని కళ్లలో ఆనందం, దుఃఖం రెండూ ఉన్నాయి. రాముడు తన ప్రాంతానికి రావడం ఆనందం. కానీ రాముడు వనవాసిగా, వల్కల వస్త్రాలతో రావడం దుఃఖం. గుహుడు అన్నాడు: “ప్రభూ, నా రాజ్యం మీది. నా జీవితం మీ సేవకు సిద్ధం. మీరు ఇక్కడే ఉండండి. నేను మీకు కావలసిన అన్నీ సమకూరుస్తాను. శత్రువు ఎవరు వచ్చినా నేను నా ప్రాణాలతో ఎదుర్కొంటాను. మీరే మా రాజు.” ఈ మాటల్లో అతని భక్తి నిజమైనది. అతను రాముణ్ణి అయోధ్య యువరాజుగా మాత్రమే కాదు, తన హృదయాధిపతిగా చూశాడు. రాముడు గుహుని ప్రేమను గౌరవంగా స్వీకరించాడు. సామాజికస్థానం, వంశం, సంపద ఇవి రాముని దృష్టిలో భక్తికి అడ్డుకాలేదు. గుహుని హృదయపవిత్రతను ఆయన గుర్తించాడు.
రాముడు గుహునితో మృదువుగా అన్నాడు: “గుహా, నీ ప్రేమ నాకు తెలుసు. నీ స్నేహం నాకు ప్రియమైనది. కానీ నేను వనవాసవ్రతంలో ఉన్నాను. రాజభోగాలు, సుఖాలు, ప్రత్యేక ఆహారం, సౌకర్యాలు స్వీకరించలేను. మూలాలు, ఫలాలు, జలమే నాకు సరిపోతాయి. ఈ రోజు ఇక్కడ గంగాతీరంలో విశ్రాంతి తీసుకొని, రేపు గంగను దాటి ముందుకు వెళ్తాం. నీవు మా గుర్రాలకు ఆహారం, నీరు ఇచ్చి సేవచేయు.” రాముని మాటల్లో ప్రేమను తిరస్కరించడం లేదు; వ్రతాన్ని కాపాడే నియమం ఉంది. గుహుడు రాజ్యసౌకర్యాలు ఇవ్వాలనుకున్నాడు, కానీ రాముడు వనవాసధర్మం వల్ల వాటిని స్వీకరించలేదు. ఇదే రాముని అనాసక్తి. స్నేహితుడి ప్రేమను గౌరవిస్తాడు, కానీ తన వ్రతాన్ని విడువడు.
గుహుడు రాముని గుర్రాలను చూసి సేవ చేయించాడు. అవి అయోధ్య నుండి రథాన్ని లాగి వచ్చాయి. సుమంత్రునికి అవి ప్రియమైనవి. గుహుడు వాటికి నీరు, ఆహారం, విశ్రాంతి కల్పించాడు. రాముడు మాత్రం నేలమీదనే విశ్రాంతి తీసుకోవాలని నిర్ణయించాడు. గుహుడు మృదువైన మంచం, సౌకర్యాలు ఏర్పాటు చేయాలని కోరుకున్నాడు. కానీ రాముడు అంగీకరించలేదు. వల్కలధారి వనవాసిగా నేలపై పడుకోవడం తన వ్రతమని చెప్పాడు. సీత కూడా రాముని పక్కన నేలపై విశ్రాంతి తీసుకుంది. నిన్నటి వరకు రాజమహల్ లో మృదువైన శయ్యలపై నిద్రించిన సీత, ఇప్పుడు గంగాతీరంలోని నేలపై భర్తతో కలిసి ఉంది. ఆమె ముఖంలో ఫిర్యాదు లేదు. ఇది చూసి గుహుని హృదయం మరింత కదిలింది.
ఆ రాత్రి గంగాతీరంలో ఒక గొప్ప దృశ్యం నిలిచింది. రాముడు, సీత నేలపై విశ్రాంతి తీసుకున్నారు. లక్ష్మణుడు మాత్రం నిద్రపోలేదు. అతను కాపలా నిలబడ్డాడు. చేతిలో విల్లు, బాణాలు ఉన్నాయి. గుహుడు అతని దగ్గరకు వచ్చి, “లక్ష్మణా, నీవు విశ్రాంతి తీసుకో. నా సైనికులు కాపలా ఉంటారు. నేను స్వయంగా రక్షిస్తాను. నీవు అలసిపోయావు” అన్నాడు. కానీ లక్ష్మణుడు సమాధానం ఇచ్చాడు: “గుహా, రాముడు నేలపై నిద్రిస్తున్నప్పుడు, సీతామాత నేలపై ఉన్నప్పుడు, నేను ఎలా నిద్రపోగలను? నేను రాత్రంతా కాపలా ఉంటాను. నా అన్నను కాపాడటం నా ధర్మం.” ఈ మాటలు లక్ష్మణుని సేవాభక్తిని అద్భుతంగా చూపిస్తాయి. అతనికి నిద్ర కంటే సేవ ముఖ్యము. విశ్రాంతి కంటే అప్రమత్తత ముఖ్యము. తన సుఖం గురించి అతను ఆలోచించడు.
లక్ష్మణుడు ఆ రాత్రి గుహునితో తన హృదయవేదనను పంచుకున్నాడు. అతను రాముని దుఃఖాన్ని చూసి బాధపడుతున్నాడు. దశరథుని పరిస్థితి గురించి ఆలోచిస్తున్నాడు. అయోధ్యలో కౌసల్య, సుమిత్రల దుఃఖం గుర్తొస్తోంది. అతను అన్నాడు: “గుహా, ఇలాంటి రాముడు నేలపై పడుకోవడం ఎంత బాధకరం! అయోధ్యలో రాజ్యాభిషేకం జరగాల్సిన వాడు, ఈ రాత్రి అరణ్యమార్గంలో నేలపై నిద్రిస్తున్నాడు. సీతాదేవి కూడా ఎంత సుకుమారి! కానీ ఆమె భర్తతో ఉండటానికి అన్నీ వదిలింది. తండ్రి దశరథుడు ఈ దుఃఖాన్ని ఎలా భరిస్తాడో తెలియదు.” లక్ష్మణుని మాటల్లో ఆగ్రహం తగ్గి, దుఃఖం మరియు సేవ మాత్రమే మిగిలాయి. గుహుడు కూడా కన్నీళ్లతో ఈ మాటలు విన్నాడు.
గుహుని భక్తి ఇక్కడ చాలా గొప్పగా కనిపిస్తుంది. అతను రాముణ్ణి తన రాజ్యాధిపతిగా భావించాడు. సామాజికంగా నిషాదుడు అయినా, భక్తిలో అతను మహోన్నతుడు. రామాయణం ఇక్కడ ఒక గొప్ప సత్యం చెబుతుంది — ధర్మానికి, భక్తికి వంశం, కులం, సంపద, విద్య ఇవి పరిమితులు కాదు. గుహుని హృదయం స్వచ్ఛమైనది. అతను రాముని కోసం తన ప్రాణాన్ని కూడా ఇవ్వడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు. రాముడు కూడా అతన్ని ప్రేమతో ఆలింగనం చేసుకున్నాడనే భావం పరంపరలో ప్రసిద్ధి. భక్తుడి హృదయాన్ని రాముడు చూస్తాడు, బాహ్యస్థితిని కాదు. అందుకే గుహుడు రామకథలో చిరస్థాయిగా నిలిచాడు.
రాత్రి గడిచింది. ఉదయం సమీపించింది. గంగను దాటాల్సిన సమయం వచ్చింది. గంగానది భారతీయ సంస్కృతిలో పవిత్రతకు చిహ్నం. భగీరథుడు సగరపుత్రుల విమోచనం కోసం గంగను భూమిపైకి తెచ్చాడు. రాముడు అదే ఇక్ష్వాకువంశానికి చెందినవాడు. ఇప్పుడు అదే వంశరత్నం గంగాతీరంలో నిలబడి అరణ్యానికి వెళ్లడానికి సిద్ధమవుతున్నాడు. గంగను దాటడం భౌగోళిక మార్పు మాత్రమే కాదు; జీవనదశ మార్పు. అయోధ్య ప్రాంతం, రాజమార్గం, కుటుంబసన్నిహిత్యం వెనుక మిగిలిపోతున్నాయి. గంగ దాటిన తర్వాత వనవాసం మరింత నిజమవుతుంది. అందుకే ఈ ఘట్టం భావోద్వేగపూరితమైనది.
గుహుడు పడవను సిద్ధం చేయించాడు. మంచి నావికులు సిద్ధమయ్యారు. సీత, రాముడు, లక్ష్మణుడు గంగను దాటాలి. కానీ సుమంత్రుడు ఏమి చేయాలి? అతను రథంతో తిరిగి అయోధ్యకు వెళ్లాలి. ఈ విషయం అతనికి తట్టుకోలేనిది. అతను రాముణ్ణి వదిలి ఎలా తిరిగి వెళ్తాడు? దశరథుని దగ్గరకు వెళ్లి ఏమి చెబుతాడు? రాముడు అడవిలోకి వెళ్లిపోయాడని చెప్పాలి. రాజుకు అది మరొక పిడుగు అవుతుంది. సుమంత్రుడు రామునితో వేడుకున్నాడు: “ప్రభూ, నన్నూ మీతో రానివ్వండి. రథం, గుర్రాలు అవసరం లేకపోతే నేను సేవకుడిగా వస్తాను. మీను విడిచి అయోధ్యకు వెళ్లడం నా హృదయానికి సాధ్యం కాదు.” అతని మాటల్లో విశ్వాసం, ప్రేమ, సేవాసంకల్పం ఉన్నాయి.
రాముడు సుమంత్రుని ప్రేమను గౌరవించాడు, కానీ అతనికి తిరిగి వెళ్లమని చెప్పాడు. “సుమంత్రా, నీవు అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లాలి. తండ్రిని ధైర్యపరచాలి. ఆయనకు నా నమస్కారాలు చెప్పు. కౌసల్యా తల్లికి, సుమిత్రా తల్లికి, కైకేయి తల్లికి నా వందనాలు చెప్పు. భరతుడు వచ్చినప్పుడు అతనిని గౌరవించమని అందరికీ చెప్పు. తండ్రి మాట నిలబడిందని తెలియజేయు. నేను సీత, లక్ష్మణులతో క్షేమంగా ఉన్నానని చెప్పు. నీవు రథంతో తిరిగి వెళ్లకపోతే అయోధ్యలో మరింత ఆందోళన పెరుగుతుంది. కాబట్టి నీవు వెళ్లడం అవసరం.” రాముడు ఇక్కడ కూడా తన బాధను పక్కన పెట్టి, అయోధ్యలో మిగిలిన వారి శాంతిని ఆలోచించాడు. సుమంత్రుని కోరికను ప్రేమతో తిరస్కరించాడు.
సుమంత్రునికి ఇది చాలా కఠినం. కానీ రాముని ఆజ్ఞకు అతను విధేయుడయ్యాడు. రాముడు గుర్రాలను కూడా తిరిగి పంపాలని కోరాడు. గుహుడు పడవను సిద్ధం చేశాడు. గంగాదాటికి ముందు రాముడు జటాధారణ చేయాలని నిర్ణయించాడు. వనవాసికి తగిన రూపం పూర్తిగా స్వీకరించాల్సిన సమయం వచ్చింది. గుహుడు లేదా అక్కడి వారు వటవృక్షం పాలతో జటలు కట్టడానికి అవసరమైన ఏర్పాట్లు చేశారు అని పరంపరలో చెప్పబడుతుంది. రాముడు, లక్ష్మణుడు జటలు ధరించారు. ఇది మరొక గొప్ప సంకేతం. వారు రాజకుమారుల రూపాన్ని మరింత విడిచి, వనవాసుల వ్రతాన్ని స్వీకరించారు. సీత వారిని చూసి నిలిచింది. ఆమె హృదయం కదిలినా, తన సంకల్పం తగ్గలేదు. భర్త జటాధారి అయితే, తనకు ఆ రూపమే మంగళం.
గంగలో పడవ ప్రవేశించే ముందు సీతాదేవి గంగాదేవిని భక్తితో ప్రార్థించింది. “ఓ గంగామాతా, మేము ధర్మకార్యంతో అరణ్యానికి వెళ్తున్నాం. పద్నాలుగు సంవత్సరాల తరువాత రాముడు క్షేమంగా తిరిగి రావాలి. తిరిగి వచ్చినప్పుడు నీకు పూజలు, సమర్పణలు చేస్తాను” అనే భావంతో ఆమె ప్రార్థించింది. సీత ప్రార్థనలో భక్తి, ఆశ, ధర్మనిశ్చయం ఉన్నాయి. అరణ్యానికి వెళ్తున్నప్పటికీ, తిరిగి రావాలనే విశ్వాసం ఉంది. రాముడు కూడా గంగామాతను గౌరవంగా చూశాడు. లక్ష్మణుడు అప్రమత్తంగా నిలిచాడు. గుహుడు హృదయభారంతో వీడ్కోలు చెప్పాడు. అతను రాముణ్ణి తన వద్దే ఉంచుకోవాలని కోరుకున్నా, రాముని ధర్మయాత్ర ముందుకు సాగాలి అని అంగీకరించాడు.
పడవలో రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు ఎక్కారు. సుమంత్రుడు తీరంలో నిలబడి కన్నీళ్లతో చూశాడు. గుహుడు కూడా నిలిచాడు. పడవ నెమ్మదిగా గంగను దాటసాగింది. ఆ క్షణంలో ఒక గొప్ప విడిపోవు జరిగింది. ఒక తీరంలో అయోధ్యతో ఉన్న చివరి సంబంధం — సుమంత్రుడు, రథం, గుర్రాలు, గుహుని స్నేహం. మరొక తీరంలో అరణ్యజీవితం. రాముడు గంగను దాటుతున్న దృశ్యం వనవాసానికి నిజమైన ప్రవేశం. సుమంత్రుని కళ్లలో పడవ చిన్నదవుతూ కనిపించింది. అతని హృదయం రాముణ్ణి వెంటపడాలని కోరుకుంది. కానీ రాముని ఆజ్ఞ అతన్ని తిరిగి అయోధ్యకు కట్టిపడేసింది.
గంగదాటి ఆవలి తీరానికి చేరిన తరువాత రాముడు గుహునికి దూరం నుండి మంగళంగా వీడ్కోలు చెప్పాడు. సుమంత్రుడు తిరిగి వెళ్లాల్సిన సమయం వచ్చింది. అతని రథం ఇప్పుడు ఖాళీగా అయోధ్యకు వెళ్లబోతుంది. ఈ ఖాళీ రథం దశరథుని హృదయాన్ని మరింత గాయపరుస్తుంది. రాముణ్ణి తీసుకువెళ్లిన రథం రాముణ్ణి లేకుండా తిరిగి వస్తోంది. సుమంత్రుడు తన జీవితంలో అత్యంత భారమైన ప్రయాణం మొదలుపెట్టాడు. ఒకప్పుడు రాముణ్ణి తీసుకెళ్లిన కాళ్లు ఇప్పుడు అతని లేకుండా తిరిగి వెళ్లాలి. రథచక్రాల శబ్దం కూడా శోకంగా వినిపించి ఉండాలి.
రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు ఇప్పుడు నిజమైన అరణ్యయాత్రలో ప్రవేశించారు. రాజ్యపు రథం వెనుక మిగిలింది. ముందున్నది నడక, అడవి, ఋషి ఆశ్రమాలు, నదులు, పర్వతాలు, ప్రమాదాలు, ధర్మపరీక్షలు. కానీ ముగ్గురిలో ధైర్యం ఉంది. రాముడు ధర్మపథంలో నిలిచాడు. సీత సహధర్మచారిణిగా అతనితో ఉంది. లక్ష్మణుడు సేవకవీరుడిగా ముందుకు నడవడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడు. గంగను దాటి వారు భరద్వాజ మహర్షి ఆశ్రమం వైపు, తరువాత చిత్రకూటం వైపు సాగబోతున్నారు. అరణ్య జీవితం కఠినమైనదే అయినా, వారి ధర్మం ఆ కష్టాలను పవిత్రం చేస్తుంది.
ఈ ఘట్టం మనకు అనేక లోతైన పాఠాలు ఇస్తుంది. మొదట, నిజమైన స్నేహం గుహునిలా ఉంటుంది — స్థానం, వంశం, సంపద చూడకుండా హృదయంతో సేవ చేయడం. రెండవది, నిజమైన సేవ లక్ష్మణునిలా ఉంటుంది — నిద్ర, సుఖం, విశ్రాంతి అన్నింటిని పక్కన పెట్టి ప్రియమైన ధర్మానికి కాపలా నిలబడడం. మూడవది, నిజమైన నాయకత్వం రామునిలా ఉంటుంది — ప్రజలు ప్రేమతో వెంట వచ్చినా, వారి మేలు కోసం వారిని తిరిగి పంపడం. నాలుగవది, నిజమైన దాంపత్యం సీతలాగా ఉంటుంది — సుఖమో కష్టమో, భర్తధర్మంలో భాగం కావడం. ఐదవది, వనవాసం అనేది కేవలం స్థలమార్పు కాదు; అంతరంగంలో రాజ్యాసక్తిని విడిచి ధర్మానికి పూర్తిగా అర్పణ కావడం.
ఇలా రాముడు తామసా నది వద్ద ప్రజలను నిద్రలో వదిలి, వారి శ్రేయస్సు కోసం నిశ్శబ్దంగా ముందుకు బయలుదేరాడు. శృంగవేరపురానికి చేరి నిషాదరాజు గుహుని అపారమైన భక్తిని స్వీకరించాడు. గుహుడు రాజసౌకర్యాలు అందించాలనుకున్నా, రాముడు వనవాసవ్రతాన్ని కాపాడాడు. రామసీతలు నేలపై విశ్రాంతి తీసుకోగా, లక్ష్మణుడు రాత్రంతా కాపలా నిలిచాడు. ఉదయం గంగను దాటే ముందు సుమంత్రునితో హృదయవిదారకమైన వీడ్కోలు జరిగింది. రామలక్ష్మణులు జటాధారణ చేసి, సీత గంగాదేవిని ప్రార్థించి, ముగ్గురూ పడవలో గంగను దాటారు. సుమంత్రుడు ఖాళీ రథంతో అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్లాల్సి వచ్చింది. తదుపరి భాగంలో గంగ దాటి భరద్వాజ మహర్షి ఆశ్రమానికి చేరడం, చిత్రకూటానికి వెళ్లమని మహర్షి సూచన, అరణ్యజీవితానికి మొదటి ప్రశాంత స్థలం ఏర్పడే ప్రారంభం గురించి తెలుసుకుందాం.
