అయోధ్యలో తెల్లవారుజామున మంగళవాతావరణం విస్తరించింది. ప్రజలు రాముని యువరాజ్యాభిషేకాన్ని చూడడానికి సిద్ధమవుతున్నారు. రాజమార్గాలు పూలతో, తోరణాలతో, సువాసనగల నీటితో శోభిస్తున్నాయి. దేవాలయాలలో దీపాలు వెలుగుతున్నాయి. బ్రాహ్మణులు మంత్రపఠనానికి సిద్ధమయ్యారు. రాజభవనంలో సేవకులు పరుగులు తీస్తున్నారు. స్త్రీలు మంగళహారతుల కోసం ఏర్పాట్లు చేస్తున్నారు. ఎవరి ముఖంలోనూ దుఃఖం లేదు. అందరికీ ఇది అయోధ్యకు మహామంగళదినం. కానీ ఈ వెలుగు వెనుక, కోపభవనంలో, దశరథ మహారాజు హృదయం చీకటిలో కరిగిపోతోంది. అతను రాత్రంతా నిద్రపోలేదు. కైకేయి అడిగిన రెండు వరాలు అతని ప్రాణాలను నొక్కుతున్నాయి — భరతునికి రాజ్యం, రామునికి పద్నాలుగు సంవత్సరాల అరణ్యవాసం. ఈ మాటలు అతని చెవుల్లో మళ్లీ మళ్లీ మార్మోగుతున్నాయి. తండ్రిగా అతను ఆ మాటను భరించలేకపోతున్నాడు. రాజుగా ఇచ్చిన మాటను తప్పలేకపోతున్నాడు. ఈ రెండు శక్తుల మధ్య అతని హృదయం చీలిపోయింది.
పట్టాభిషేక ఏర్పాట్ల సమయం దగ్గరపడుతోంది. వశిష్ఠ మహర్షి రాజకార్యాల క్రమాన్ని ముందుకు తీసుకువెళ్లాలి. రాముణ్ణి పిలిపించి మంగళస్నానం, ఆచారాలు, సభాస్థలానికి రాక వంటి కార్యాలు జరగాలి. కానీ దశరథుడు కోపభవనంలోనే ఉన్నాడు. అతని దుఃఖస్థితి తెలియని రాజసేవకులు, మంత్రులు, సభాసదులు మొదట ఆశ్చర్యపడ్డారు. రాజు ఎందుకు బయటకు రావడం లేదు? కైకేయి ఎందుకు కనిపించడం లేదు? అన్న సందేహాలు ఏర్పడ్డాయి. ఈ సమయంలో సుమంత్రుడు, రాజుకు విశ్వాసపాత్రుడు, కోపభవనానికి వెళ్లాడు. సుమంత్రుడు దశరథుని దగ్గర చాలా కాలంగా సేవ చేసినవాడు. రాజు స్వభావాన్ని, రామునిపై అతని ప్రేమను బాగా తెలుసు. అతను లోపలికి వెళ్లినప్పుడు చూసిన దృశ్యం అతనిని దిగ్భ్రాంతికి గురి చేసింది. రాజు బాధతో నిస్సహాయంగా ఉన్నాడు; కైకేయి మాత్రం కఠినంగా నిలిచింది.
కైకేయి సుమంత్రునితో రాముణ్ణి వెంటనే పిలిపించమంది. ఆమె స్వరం ఆజ్ఞాపరమైనది. ఆమె దశరథుని స్థితిని చూసి కరుణించలేదు. రాజు తన నాలుకతో చెప్పలేని ఆ దుఃఖవార్తను రాముని ముందుకు తెచ్చే ఏర్పాట్లు ఆమె చేతుల్లో ఉన్నాయి. సుమంత్రుడు బయటకు వచ్చి రాముని వద్దకు వెళ్లాడు. రాముడు అప్పటికే అభిషేకానికి సిద్ధమైన నియమాలతో, శాంతంగా, మంగళంగా ఉన్నాడు. అతని ముఖంలో యువరాజ్యాభిషేక గర్వం లేదు; వినయం, బాధ్యత, ప్రశాంతత మాత్రమే ఉన్నాయి. సుమంత్రుడు వచ్చి, “రాజు మీను వెంటనే చూడాలని కోరుతున్నారు” అని చెప్పాడు. రాముడు ఆలస్యం చేయలేదు. తండ్రి పిలుపు అతనికి అత్యంత పవిత్రమైనది. అతను వెంటనే సుమంత్రునితో కోపభవనం వైపు బయలుదేరాడు. అతనికి అక్కడ ఏమి ఎదురుచూస్తుందో తెలియదు. కానీ తండ్రి పిలిచాడు అంటే వెళ్లాలి — ఇదే అతని స్వభావం.
రాముడు కోపభవనంలోకి ప్రవేశించాడు. అక్కడ అతను చూసిన దృశ్యం అసాధారణంగా ఉంది. దశరథుడు బాధతో కూలిపోయినట్టు, మాట రాని స్థితిలో ఉన్నాడు. కైకేయి అలంకారాలు లేకుండా, గంభీరంగా కూర్చుంది. సాధారణంగా ప్రేమతో పలకరించే తండ్రి ఇప్పుడు రాముణ్ణి చూసి “రామా!” అని మాత్రమే పలకగలిగాడు. ఆ ఒక్క మాటలోనే అంతులేని వేదన ఉంది. దశరథుడి కళ్లలో కన్నీరు, శరీరంలో బలహీనత, మనస్సులో విరగడం కనిపించింది. రాముడు ఆశ్చర్యపోయాడు. “నా తండ్రికి ఏమైంది? ఆయన ఎందుకు ఇంత దుఃఖంలో ఉన్నారు? కైకేయి తల్లి ఎందుకు కోపభవనంలో ఉంది? నేను ఏదైనా తెలియక తప్పు చేశానా?” అనే ప్రశ్నలు అతని మనస్సులో పుట్టాయి. కానీ అతను ఆందోళనలో మాటలు కోల్పోలేదు. వినయంతో కైకేయిని అడిగాడు: “అమ్మా, రాజుకు ఏమైంది? ఆయన నన్ను చూసి ఎందుకు ఇలా బాధపడుతున్నారు? నేను ఏ తప్పు చేశాను? నాకు చెప్పండి. తండ్రి ఆజ్ఞ ఏదైనా నేను నెరవేర్చడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను.”
రాముని ఈ మాటల్లో అతని హృదయనిర్మలత్వం కనిపిస్తుంది. అతను మొదట తన హక్కు గురించి అడగలేదు. “నేడు నా అభిషేకం కదా, ఎందుకు ఆలస్యం?” అని అడగలేదు. తండ్రి దుఃఖాన్ని చూసి తనకు ఏదైనా తప్పు జరిగిందా అని ప్రశ్నించాడు. తండ్రి మనస్సు బాధపడితే, దాని కారణం తానేనా అని ఆలోచించే వినయం రామునిలో ఉంది. కైకేయి ఈ క్షణంలో కూడా కరుణించవచ్చు. ఆమె రాముని ముఖాన్ని చూసి తన మాటను మార్చుకోవచ్చు. ఎందుకంటే రాముడు నిరపరాధి. అతను ఆమెను తల్లిలా గౌరవిస్తున్నాడు. కానీ మంత్ర మాటల వల్ల కఠినమైపోయిన కైకేయి మనస్సు ఇంకా మారలేదు. ఆమె రామునితో నేరుగా మాట్లాడడం ప్రారంభించింది.
కైకేయి చెప్పింది: “రామా, రాజు నీకు చెప్పలేక బాధపడుతున్నారు. ఆయన ఒకప్పుడు నాకు రెండు వరాలు ఇస్తానని మాటిచ్చారు. ఇప్పుడు నేను ఆ వరాలు కోరాను. రాజు సత్యవంతుడు కావాలి. నీవు కూడా ధర్మవంతుడివి. కాబట్టి రాజు ఇచ్చిన మాట నిలబడేందుకు నీవు సహాయం చేయాలి. మొదటి వరంగా భరతుడు యువరాజుగా అభిషేకం పొందాలి. రెండవ వరంగా నీవు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అరణ్యానికి వెళ్లాలి. జటలు ధరించి, మృగచర్మం లేదా వల్కల వస్త్రాలు ధరించి, రాజ్యాన్ని విడిచి అడవిలో నివసించాలి. ఈ రోజు నుంచే బయలుదేరాలి.” ఈ మాటలు కోపభవనంలో గాలిని నిలిపేసినట్టుగా భయంకరంగా వినిపించాయి. దశరథుడు బాధతో వణికిపోయాడు. సుమంత్రుడు దిగ్భ్రాంతి చెందాడు. కానీ రాముడు మాత్రం ప్రశాంతంగా నిలిచాడు.
ఈ ఘట్టమే రాముని మహిమను ప్రపంచానికి ప్రకటించే మహత్తర క్షణం. ఒక సాధారణ మనిషి అయితే ఇలాంటి వార్త విని కోపంతో మండిపోతాడు. “ఇది అన్యాయం”, “నన్ను ఎందుకు శిక్షిస్తున్నారు?”, “నాకు తప్పేమిటి?”, “ప్రజలు నన్నే కోరుతున్నారు”, “భరతుడు ఇక్కడ లేడు”, “కైకేయి ఇలా ఎలా అడుగుతుంది?” అని ప్రశ్నలు వేస్తాడు. రాజ్యాభిషేకం ముందు రాత్రి, ప్రపంచం తలపై కిరీటం పెట్టబోతున్న సమయాన, ఒక్కసారిగా అరణ్యవాసం ఆజ్ఞ వస్తే ఎవరి మనస్సైనా కదిలిపోతుంది. కానీ రాముడు వేరే వాడు. అతని మనస్సు సింహాసనానికి బంధించబడలేదు. ధర్మానికి మాత్రమే బంధించబడింది. అతనికి రాజ్యం గౌరవం, కానీ తండ్రి మాట మరింత గౌరవం. అతనికి యువరాజ్యాభిషేకం శుభం, కానీ వాక్యపాలన పరమశుభం.
రాముడు కైకేయిని శాంతంగా చూశాడు. అతని ముఖంలో కోపం లేదు, బాధను బయటపెట్టే అస్థిరత లేదు. అతను అన్నాడు: “అమ్మా, ఇంతకే రాజు ఇంత దుఃఖిస్తున్నారా? తండ్రి మాట నిలబడాలంటే నేను వెంటనే అరణ్యానికి వెళ్తాను. భరతుడు రాజు కావడం నాకు సంతోషమే. అతను నా ప్రియ తమ్ముడు. రాజ్యం కోసం నాకు ఆసక్తి లేదు. తండ్రి ఇచ్చిన మాట నిలబడటం ముఖ్యము. మీరు చెప్పినట్లుగా నేను పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అరణ్యంలో నివసిస్తాను. ఈరోజే బయలుదేరుతాను. రాజు ఎందుకు దుఃఖిస్తున్నారు? ఆయన నేరుగా చెప్పినా నేను అదే చేసేవాడిని.” ఈ మాటలు వినగానే దశరథుని వేదన మరింత పెరిగింది. రాముడు కోపపడితే, ఎదురు తిరిగితే, అతని మనస్సులో ఒక రకమైన ఆశ ఉండేది. కానీ రాముని ఈ ప్రశాంత ధర్మస్వీకారం దశరథుని హృదయాన్ని మరింత కరిగించింది. “ఇలాంటి కుమారుడినే నేను అరణ్యానికి పంపుతున్నానా?” అనే బాధ అతనిని ముంచెత్తింది.
కైకేయి రాముని సమాధానం విని ఆశ్చర్యపోయినా, తన కోరికను మార్చలేదు. ఆమె వెంటనే చెప్పింది: “అయితే ఆలస్యం చేయకు. వెంటనే బయలుదేరు. నీవు అయోధ్యలో ఉండగా ప్రజలు నిన్నే కోరుకుంటారు. భరతుని అభిషేకం సాఫల్యం కావాలంటే నీవు వెంటనే అరణ్యానికి వెళ్లాలి.” ఈ మాటల్లో కైకేయి మనస్సు ఇంకా భయంతో నిండివున్నట్లు తెలుస్తుంది. రాముడు ఇప్పటికే అంగీకరించాడు. అయినా ఆమెకు భయం. ఎందుకంటే అధర్మం చేసిన మనస్సుకు శాంతి ఉండదు. అది ఎప్పుడూ అనుమానంతోనే ఉంటుంది. రాముడు మాత్రం మళ్లీ కూడా శాంతంగానే స్పందించాడు. అతను తనకు తగిన విధంగా తండ్రికి నమస్కరించి, కైకేయికి నమస్కరించి, “నేను వెళ్లడానికి సిద్ధమవుతాను. ముందుగా తల్లి కౌసల్యకు, సీతకు, ఇతరులకు చెప్పాలి” అన్నాడు.
రాముని ఈ ధర్మస్వీకారం రామాయణంలో అత్యంత గొప్ప పాఠం. ధర్మం అనేది మనకు అనుకూలంగా ఉన్నప్పుడు పాటించడం మాత్రమే కాదు. మనకు అత్యంత నష్టం వచ్చినా, మన స్వార్థం పగిలిపోయినా, మన హక్కు దూరమైనా, సత్యాన్ని, పెద్దల మాటను, కుటుంబమర్యాదను నిలబెట్టడం ధర్మం. రాముడు ఇక్కడ రాజ్యాన్ని వదిలాడు. కానీ నిజానికి అతను ఏమీ కోల్పోలేదు. అతని ధర్మకీర్తి రాజ్యకిరీటం కంటే గొప్పది. సింహాసనం మీద కూర్చుంటే అయోధ్య అతన్ని రాజు అని పిలిచేది. అరణ్యానికి వెళ్లడం వల్ల ప్రపంచం అతన్ని “మర్యాద పురుషోత్తముడు” అని పిలుస్తుంది. కిరీటం దూరమైంది, కానీ కీర్తి అమరమైంది.
దశరథుడు మాత్రం రాముణ్ణి ఆపాలని ప్రయత్నించాడు. అతను మాటలేక కూలిపోయినా, కొన్నిసార్లు “రామా, వెళ్లవద్దు” అన్నట్టు వేదన వ్యక్తం చేశాడు. అతనికి తన వాక్యబంధం తెలుసు. కానీ తండ్రి హృదయం దాన్ని భరించలేకపోతోంది. రాముడు తండ్రి దగ్గరకు వెళ్లి అతనిని ధైర్యం చెప్పాడు. “తండ్రీ, మీరు దుఃఖించవద్దు. మీ మాట నిలబడటం నా ధర్మం. పద్నాలుగు సంవత్సరాలు త్వరగా గడిచిపోతాయి. నేను తిరిగి వచ్చి మీ పాదాలపై నమస్కరిస్తాను. భరతుడు రాజ్యాన్ని పాలిస్తాడు. అతను ధర్మవంతుడు. నాకు ఎటువంటి బాధ లేదు” అన్నాడు. ఇక్కడ రాముడు బాధపడుతున్న తండ్రిని ఆత్మస్థైర్యం చెప్పే కుమారుడిగా కనిపిస్తాడు. తాను అరణ్యానికి వెళ్తున్నాడు, అయినా తండ్రిని ఓదార్చుతున్నాడు. ఇది అసాధారణమైన హృదయవిశాలత.
రాముడు కోపభవనం నుండి బయలుదేరినప్పుడు సుమంత్రుడు, సేవకులు, రాజభవనంలోని కొందరు ఈ సంఘటనను అర్థం చేసుకోలేకపోయారు. కొద్దిసేపటి క్రితం వరకు యువరాజ్యాభిషేకం జరగబోతున్న వాడు ఇప్పుడు అరణ్యానికి వెళ్తున్నాడా? ఈ మార్పు ఎలా? కానీ రాముని ముఖంలో అస్థిరత కనిపించకపోవడం వారిని మరింత ఆశ్చర్యపరిచింది. అతను తన గదికి వెళ్లాలి, కౌసల్యకు చెప్పాలి, సీతకు చెప్పాలి, అరణ్యవాసానికి సిద్ధం కావాలి. ఈ ప్రయాణం మంగళయాత్ర కాదు. ఇది త్యాగయాత్ర. కానీ రాముడు దీనిని దుఃఖయాత్రగా కాక, తండ్రి వాక్యపాలన కోసం చేయాల్సిన ధర్మకార్యంగా స్వీకరించాడు.
రాముడు ముందుగా తల్లి కౌసల్య వద్దకు వెళ్లాలని నిర్ణయించాడు. కౌసల్య ఆ సమయంలో రామాభిషేకం కోసం దేవతలను ప్రార్థిస్తూ ఉండవచ్చు. ఆమె హృదయం ఆనందంతో నిండివుండాలి. తన కుమారుడు యువరాజు అవుతున్నాడు. ఎన్నాళ్ల సంతోషం ఆ రోజు ఫలిస్తోంది. అలాంటి తల్లికి ఇప్పుడు రాముడు చెప్పబోయేది — “అమ్మా, నేను యువరాజు కావడం లేదు. పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అరణ్యానికి వెళ్తున్నాను.” ఈ వార్త ఆమె హృదయాన్ని ఎలా చీల్చుతుందో రామునికి తెలుసు. అయినా నిజాన్ని చెప్పాలి. తల్లికి నమస్కరించి, ధర్మాన్ని వివరించి, ఆమె ఆశీర్వాదం తీసుకోవాలి. రామునికి తల్లి ప్రేమ పవిత్రమైనది. కానీ తండ్రి మాటకు అతను బంధుడయ్యాడు. ఈ రెండు మధ్య కూడా అతను ధర్మాన్ని సమతుల్యం చేస్తాడు.
ఈ సమయంలో సీత గురించి కూడా రాముడు ఆలోచించి ఉండవచ్చు. ఆమె యువరాణిగా పట్టాభిషేకానికి సిద్ధమవుతున్నది. ఇప్పుడు ఆమెకు కూడా అరణ్యవాస వార్త చెప్పాలి. రాముడు మొదట సీతను అయోధ్యలోనే ఉంచాలని అనుకుంటాడు. ఎందుకంటే అరణ్యం కఠినమైనది. అక్కడ రాజభోగాలు లేవు. మృగాలు, రాక్షసులు, కష్టాలు, ఆకలి, దాహం, నిద్రలేమి, వేడి, చలి అన్నీ ఉంటాయి. సీత రాజకుమార్తె, సుకుమారి. ఆమెను కష్టాల్లోకి తీసుకెళ్లకూడదని రాముడు భావిస్తాడు. కానీ సీత అతని జీవితానికి సహధర్మచారిణి. ఆమె భర్తను విడిచి సుఖంలో ఉండటాన్ని అంగీకరించదు. ఈ గొప్ప సంభాషణ తరువాతి ఘట్టంలో వస్తుంది. ఈ క్షణంలో మాత్రం రాముడు తన నిర్ణయాన్ని స్పష్టంగా తీసుకున్నాడు — తండ్రి వాక్యపాలన కోసం అరణ్యానికి వెళ్లాలి.
రాముని ఈ స్పందనకు లక్ష్మణుడు ఇంకా తెలియని స్థితిలో ఉన్నాడు. అతను రామాభిషేకం కోసం సంతోషంగా ఉండవచ్చు. రాముని పట్ల అపారమైన ప్రేమ, సేవాభావం ఉన్న లక్ష్మణుడు ఈ వార్త విన్నప్పుడు అగ్నిలా మండిపోతాడు. అతనికి కైకేయి కుట్ర అన్యాయంగా కనిపిస్తుంది. అతను రాజ్యాన్ని శస్త్రబలంతో రామునికి తెచ్చిపెట్టాలనే స్థాయికి ఆగ్రహిస్తాడు. కానీ రాముడు అతనిని ధర్మంతో శాంతింపజేస్తాడు. ఈ ఘట్టం రామలక్ష్మణుల స్వభావాల మధ్య ఉన్న తేడాను చూపిస్తుంది. లక్ష్మణుడు ధర్మవంతుడే, కానీ అతని స్వభావం అగ్నివంటిది. రాముడు అదే ధర్మాన్ని చంద్రశాంతితో నిలబెడతాడు.
ఇక్కడ మనం కైకేయి పాత్రను మరింత లోతుగా చూడాలి. ఆమె రాముని ప్రశాంత సమాధానం విన్న తర్వాత కూడా తన హృదయాన్ని మార్చుకోలేదు. ఇది మోహం ఎంత కఠినం చేస్తుందో చూపిస్తుంది. రాముడు ఆమెను నిందించలేదు. “అమ్మా” అని సంభోదించాడు. అతను ఆమెకు కోపం చూపలేదు. కానీ ఆమె ఆ మాధుర్యాన్ని గ్రహించలేదు. అయితే రామాయణ ధర్మంలో కాలం చివరకు సత్యాన్ని బయటపెడుతుంది. తరువాత భరతుడు వచ్చి కైకేయిని తీవ్రంగా మందలిస్తాడు. కైకేయి తన తప్పు గ్రహిస్తుంది. కానీ అప్పటికే రాముడు అరణ్యానికి వెళ్లిపోయినవాడు. చెడు నిర్ణయం ఒక్క క్షణంలో తీసుకున్నా, దాని ఫలితం చాలా కాలం బాధిస్తుంది.
ఈ ఘట్టం మనకు వాక్యపాలన గురించి గొప్ప పాఠం ఇస్తుంది. దశరథుడు ఇచ్చిన మాట వల్ల బాధపడ్డాడు. కైకేయి ఆ మాటను అధర్మకోరికకు ఉపయోగించింది. కానీ రాముడు అదే మాటను ధర్మంగా స్వీకరించాడు. ఒకే “మాట” ముగ్గురి దగ్గర మూడు రూపాలు తీసుకుంది. దశరథుని దగ్గర అది బాధతో కూడిన బంధం. కైకేయి దగ్గర అది స్వార్థానికి ఆయుధం. రాముని దగ్గర అది ధర్మానికి పావనమైన మార్గం. ఇదే రామాయణంలోని నైతిక లోతు. పరిస్థితులు ఒకటే అయినా, మనిషి అంతరంగం దానికి ఇచ్చే రూపమే అతని మహిమను లేదా పతనాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.
రాముడు కోపభవనాన్ని విడిచి బయటకు వచ్చినప్పుడు అయోధ్యలోని మంగళసిద్ధత ఇంకా ఆగలేదు. చాలామందికి నిజం తెలియదు. పూలు సిద్ధమవుతున్నాయి. అభిషేకజలం సిద్ధంగా ఉంది. వాద్యకారులు వేచి ఉన్నారు. ప్రజలు రాముణ్ణి యువరాజుగా చూడాలని ఎదురుచూస్తున్నారు. కానీ రాముడు ఇప్పుడు మరో అభిషేకానికి సిద్ధమవుతున్నాడు — రాజ్యాభిషేకం కాదు, త్యాగాభిషేకం. రాజ్యకిరీటం కాదు, జటాధారణ. సింహాసనం కాదు, అరణ్యభూమి. పట్టు వస్త్రాలు కాదు, వల్కలాలు. రాజభోగం కాదు, ధర్మపథం. ఈ మార్పును అతను శాంతంగా స్వీకరించాడు. ఈ శాంతమే అతని మహిమ.
ఇలా సుమంత్రుడు రాముణ్ణి కోపభవనానికి తీసుకువచ్చాడు. రాముడు దశరథుని దుఃఖస్థితిని చూసి కారణం అడిగాడు. కైకేయి దశరథుని రెండు వరాలను తెలిపింది — భరతునికి రాజ్యం, రామునికి పద్నాలుగు సంవత్సరాల అరణ్యవాసం. రాముడు కోపం లేకుండా, బాధను బయటపెట్టకుండా, తండ్రి మాట నిలబెట్టడమే తన ధర్మమని చెప్పి ఆ ఆజ్ఞను వెంటనే స్వీకరించాడు. దశరథుడు విరిగిపోయాడు. కైకేయి కఠినంగా నిలిచింది. కానీ రాముడు ధర్మంలో పర్వతంలా నిలిచాడు. ఇప్పుడు ఆయన తల్లి కౌసల్యకు ఈ వార్త చెప్పడానికి వెళ్తాడు. తదుపరి భాగంలో రాముడు కౌసల్య వద్దకు వెళ్లడం, ఆమె ఆనందం ఒక్క క్షణంలో దుఃఖంగా మారడం, లక్ష్మణుని ఆగ్రహం, రాముని ధర్మబోధ, తల్లి ఆశీర్వాదం గురించి తెలుసుకుందాం.
