మిథిలా నగరం ఆ రోజులలో ఒక మహా పుణ్యక్షేత్రంలా ప్రకాశిస్తోంది. జనక మహారాజు నిర్వహిస్తున్న యజ్ఞం వల్ల నగరమంతా ఉత్సాహంతో, పవిత్రతతో, శోభతో నిండిపోయింది. దేశదేశాల నుండి ఋషులు, బ్రాహ్మణులు, రాజులు, పండితులు, అతిథులు వచ్చారు. యజ్ఞశాలల దగ్గర వేదఘోష వినిపిస్తోంది. హోమకుండాల్లో అగ్నిజ్వాలలు మంగళకరంగా వెలుగుతున్నాయి. వీధులు శుభ్రపరచబడ్డాయి. తోరణాలు, పుష్పాలంకారాలు, ధూపగంధాలు, మంగళవాద్యాలు నగరాన్ని ఆహ్లాదకరంగా మార్చాయి. మిథిలా ప్రజలు తమ రాజు ధర్మశీలతను గర్వంగా భావించారు. యజ్ఞం కేవలం రాజకార్యం కాదు; అది రాజ్యం మొత్తం పాల్గొనే పవిత్రకార్యం. రాజు యజ్ఞం చేస్తే ప్రజలు కూడా ఆధ్యాత్మిక ఆనందం పొందుతారు. అలాంటి సమయంలో విశ్వామిత్ర మహర్షి రామలక్ష్మణులతో కలిసి మిథిలా చేరడం ఒక శుభసూచనగా నిలిచింది.
విశ్వామిత్రుడు మిథిలా సమీపానికి చేరుకున్న వార్త జనక మహారాజుకు అందింది. ఆ వార్త వినగానే జనకుని హృదయం ఆనందంతో నిండింది. విశ్వామిత్రుడు మహాతపస్వి, బ్రహ్మజ్ఞాని, రాజర్షి స్థితి దాటి మహర్షిత్వాన్ని పొందిన మహనీయుడు. అలాంటి ఋషి తన యజ్ఞానికి రావడం యజ్ఞానికి మహా పుణ్యంగా భావించబడింది. జనకుడు ఆలస్యం చేయకుండా పురోహితులు, మంత్రులు, ఋషులతో కలిసి విశ్వామిత్రుని స్వాగతించడానికి వచ్చాడు. రాజు అయినప్పటికీ అతనిలో గర్వం లేదు. మహర్షి ముందు వినయంతో తలవంచి నమస్కరించాడు. ఇదే జనకుని మహిమ. రాజ్యాధికారం ఉన్నవాడు ఋషిజ్ఞానానికి నమస్కరించగలిగితే అతడు నిజమైన రాజు. జనకుడు అటువంటి రాజు.
జనకుడు విశ్వామిత్రునికి పాద్యార్ఘ్యాదులతో ఆతిథ్యం ఇచ్చాడు. “మహర్షీ, మీ రాకతో నా యజ్ఞం పుణ్యవంతమైంది. మీ దర్శనం మాకు మహాభాగ్యం. మీరు క్షేమంగా వచ్చారా? మీ తపస్సు సాఫల్యంగా ఉందా? ఋషులు, ఆశ్రమవాసులు క్షేమంగా ఉన్నారా?” అని వినయంగా అడిగాడు. విశ్వామిత్రుడు కూడా జనకుని ప్రేమతో చూశాడు. “రాజా, నీ యజ్ఞం ధర్మబద్ధంగా జరుగుతోంది. నీ ఆతిథ్యం నీ వంశానికి తగినది” అన్నట్లుగా అతని మాటలు మంగళంగా వినిపించాయి. ఋషి మరియు రాజు మధ్య ఈ సంభాషణ ధర్మసంస్కృతికి ఒక అందమైన దృశ్యం. రాజు శక్తిని సూచిస్తాడు; ఋషి జ్ఞానాన్ని సూచిస్తాడు. ఇద్దరూ పరస్పరం గౌరవిస్తే రాజ్యం, సమాజం, ధర్మం సుస్థిరంగా ఉంటాయి.
అయితే జనకుని దృష్టి వెంటనే విశ్వామిత్రుని వెంట నిలిచిన ఇద్దరు యువరాజులపై పడింది. రాముడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ ధనుష్కాలు ధరించి ఉన్నారు. వారి వయస్సు యౌవనారంభం; కానీ వారి ముఖకాంతి, నడక, వినయం, గంభీరత సాధారణ బాలకుల్లా కనిపించలేదు. రాముని ముఖంలో శాంతి ఉంది, కానీ ఆ శాంతి వెనుక అపారమైన శౌర్యం దాగి ఉంది. లక్ష్మణుని కళ్లలో అప్రమత్తత ఉంది, కానీ అది గర్వం కాదు; అన్నసేవకు సిద్ధమైన జాగ్రత్త. ఇద్దరి శరీర నిర్మాణం క్షత్రియస్వభావాన్ని తెలియజేస్తోంది. వారి భుజాలు బలంగా ఉన్నాయి, వారి నడుము వద్ద బాణసంచి ఉంది, చేతుల్లో ధనుస్సు ఉంది. కానీ వారి ప్రవర్తనలో అహంకారం లేదు. రాజకుమారులుగా ఉన్నప్పటికీ, మహర్షి వెనుక శిష్యుల్లా నిశ్శబ్దంగా నిలబడ్డారు. ఈ దృశ్యం జనకుని మనస్సును ఆకర్షించింది.
జనకుడు విశ్వామిత్రునితో వినయంగా అడిగాడు: “మహర్షీ, మీ వెంట ఉన్న ఈ ఇద్దరు బాలులు ఎవరు? వీరి రూపం దేవకుమారుల్లా ఉంది. వీరు క్షత్రియుల్లా ధనుష్కాలు ధరించారు. వీరి ముఖంలో బ్రహ్మచర్యతేజస్సు ఉంది. వీరి నడకలో సింహసౌందర్యం ఉంది. వీరి వయస్సు తక్కువ అయినా, గంభీరత అపారంగా ఉంది. వీరు ఏ వంశానికి చెందినవారు? ఏ కారణంతో మీ వెంట వచ్చారు?” ఈ ప్రశ్నలో జనకుని ఆశ్చర్యం, గౌరవం రెండూ ఉన్నాయి. అతను వారిని చూసి కేవలం అందమైన యువరాజులు అని అనుకోలేదు; వారి రూపంలో ఏదో మహత్తరమైనది ఉందని గ్రహించాడు.
విశ్వామిత్రుడు సంతోషంతో సమాధానం ఇచ్చాడు. “రాజా, వీరు అయోధ్యాధిపతి దశరథ మహారాజు కుమారులు. పెద్దవాడు రాముడు, ఇతడు లక్ష్మణుడు. వీరు రఘువంశంలో జన్మించిన మహావీరులు. నేను చేస్తున్న యజ్ఞాన్ని రాక్షసులు భంగం చేస్తున్నారు. అందుకే నేను దశరథుని వద్దకు వెళ్లి రాముడిని కోరాను. లక్ష్మణుడు అన్నతో కలిసి వచ్చాడు. వీరు నా యజ్ఞాన్ని రక్షించారు. తాటక అనే భయంకర రాక్షసిని రాముడు సంహరించాడు. మారీచుడిని తన బాణంతో దూరంగా విసిరివేశాడు. సుబాహుని వధించాడు. యజ్ఞం భంగం కాకుండా పూర్తి చేశాడు. మార్గంలో గౌతమ మహర్షి ఆశ్రమంలో అహల్య శాపవిమోచనం కూడా రాముని సన్నిధితో జరిగింది. ఇప్పుడు నీ యజ్ఞాన్ని దర్శించడానికి, నీ వద్ద ఉన్న మహాదివ్యమైన శివధనుస్సును చూడడానికి వీరిని తీసుకొచ్చాను.”
విశ్వామిత్రుని మాటలు విన్న జనకుడు రామలక్ష్మణులపై మరింత గౌరవం పొందాడు. ఒక యువరాజు తాటకను సంహరించడం, మారీచసుబాహువులను ఎదుర్కోవడం, యజ్ఞరక్షణ చేయడం సాధారణ విషయం కాదు. అంతేకాదు, అహల్య విమోచనం వంటి దైవకార్యం రాముని సన్నిధిలో జరిగిందన్న మాట జనకుని హృదయాన్ని లోతుగా తాకింది. అతను రాముడిని చూశాడు. ఆ చూపులో ఆశ్చర్యం ఉంది, ఆనందం ఉంది, ఒక అంతరంగ నిరీక్షణ కూడా ఉంది. తన కుమార్తె సీతకు తగిన వరుడు ఎవరా అని ఎన్నాళ్లుగానో ఎదురు చూస్తున్న జనకునికి, రాముని రూపం, గుణవివరణ ఒక దివ్యసూచనలా అనిపించి ఉండవచ్చు. అయితే జనకుడు ధర్మవంతుడు. అతను తొందరగా తీర్పు చెప్పడు. ముందుగా అతిథిగా వచ్చిన వారిని గౌరవిస్తాడు.
జనకుడు రామలక్ష్మణులను సత్కరించాడు. వారు రాజకుమారులైనా, మహర్షి శిష్యులుగా వచ్చినందున వారికి తగిన మర్యాద చేశాడు. రాముడు వినయంగా నమస్కరించాడు. లక్ష్మణుడు కూడా అలాగే నమస్కరించాడు. జనకుని ముందు రాముడి ప్రవర్తన అతని శీలాన్ని చూపించింది. ఆయన తన వంశాన్ని గొప్పగా చెప్పలేదు, తన పరాక్రమాలను ప్రదర్శించలేదు. విశ్వామిత్రుడు చెప్పిన విషయాలను వినయంగా స్వీకరించాడు. నిజమైన మహాత్ముడు తన మహిమను తానే ప్రకటించడు; అతని కార్యాలు చెప్పుతాయి. రాముడి విషయంలో అదే జరిగింది. తాటక వధ, యజ్ఞరక్షణ, అహల్య విమోచనం అన్నీ ఇప్పటికే అతని మహిమను చాటాయి.
జనకుడు విశ్వామిత్రునికి శివధనుస్సు చరిత్రను వివరించడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఆ ధనుస్సు ఎలా తన వంశానికి వచ్చింది, దాని మహిమ ఏమిటి, ఎందుకు దానిని సీతా స్వయంవరానికి ప్రమాణంగా నిర్ణయించాడో చెప్పబోతున్నాడు. అతను అన్నాడు: “మహర్షీ, మా వంశంలో పరమశివుని దివ్యధనుస్సు ఒక మహాపూజ్యమైన సంపదగా ఉంది. ఇది సాధారణ ధనుస్సు కాదు. దీనిని దేవతలు గౌరవించారు. పూర్వం దేవాసురసంబంధమైన సంఘటనలలో ఈ ధనుస్సు మహిమ ప్రసిద్ధి చెందింది. మా పూర్వజులకు ఇది వరంగా లభించింది. అప్పటి నుండి మా రాజభవనంలో దీన్ని అత్యంత గౌరవంతో సంరక్షిస్తున్నాం. అనేక రాజులు దీన్ని చూడాలని కోరారు. కొందరు ఎత్తడానికి ప్రయత్నించారు. కానీ ఎవరూ దానిని కదిలించలేకపోయారు.”
జనకుడు తన కుమార్తె సీత గురించి కూడా చెప్పాడు. “ఒకసారి నేను యజ్ఞభూమిని సిద్ధం చేస్తూ భూమిని దున్నుతున్నప్పుడు, దున్నిన గీత నుండి ఒక దివ్యమైన బాలికను పొందాను. ఆ బాలికను నేను నా కుమార్తెగా స్వీకరించాను. ఆమెకు సీత అని పేరు పెట్టాను. ఆమె భూమిదేవి ప్రసాదం. ఆమె అసాధారణమైనది. ఆమెకు తగిన వరుడు కూడా అసాధారణుడు కావాలి. అందుకే నేను ప్రతిజ్ఞ చేశాను — ఎవరు ఈ శివధనుస్సును ఎత్తి బిగించగలరో, అతడికే సీతను వరంగా ఇస్తాను. అనేక మంది రాజులు వచ్చారు. కానీ ఎవరూ సాధించలేదు. కొందరు కోపంతో వెళ్లిపోయారు. అయినా నేను నా ప్రతిజ్ఞను మార్చలేదు. సీతను ధర్మవంతుడైన, మహాబలశాలి అయిన, దైవనియతుడైన వరుడికే ఇవ్వాలి.”
ఈ మాటలు వినేటప్పుడు రాముడు మౌనంగా ఉన్నాడు. అతనికి ప్రతిజ్ఞ విని గర్వం కలగలేదు. సీత గురించి వినగానే బాహ్యంగా ఏ ఆతురత చూపలేదు. రాముడి సహజ స్వభావం ఇదే. అతను ధర్మసంభాషణను వినయంగా వింటాడు. తనను ఎవరైనా ప్రశంసించినా గర్వించడు. ఏ పరీక్ష ముందుకొచ్చినా హడావిడిగా ముందుకు దూకడు. గురువు ఆజ్ఞ, పెద్దల అనుమతి, పరిస్థితి — ఇవన్నీ సరిగ్గా ఉన్నప్పుడు మాత్రమే కార్యం చేస్తాడు. శివధనుస్సు దర్శనం కూడా అతనికి ఒక దైవక్రమంలో వచ్చిన ఘట్టం. లక్ష్మణుడు మాత్రం అన్న మహిమపై అంతరంగ ఆనందంతో ఉండి ఉండవచ్చు. అతనికి రాముడు ఏ మహాకార్యం చేసినా ఆశ్చర్యం లేదు, కానీ ప్రతి సారి సంతోషం ఉంటుంది.
జనకుని మాటల్లో ఒక తండ్రి బాధ కూడా ఉంది. సీతకు తగిన వరుడు దొరకకపోవడం అతనికి ఆందోళన కలిగించింది. ఒక తండ్రికి కుమార్తె వివాహం ఎంతో ముఖ్యమైనది. కానీ ధర్మవంతుడైన తండ్రి వివాహాన్ని కేవలం ఆచారం కోసం చేయడు. కుమార్తె జీవితం ఎవరి చేతిలో పెట్టాలో అతను లోతుగా ఆలోచిస్తాడు. జనకుడు సీతను భూమిదేవి ప్రసాదంగా చూసాడు. ఆమెను తగని వరుడికి ఇవ్వడం ధర్మవిరుద్ధమని భావించాడు. అందుకే శివధనుస్సు ప్రతిజ్ఞను పెట్టాడు. అయితే అనేక రాజులు విఫలమైనప్పుడు అతని మనస్సులో “సీతకు తగిన వాడు ఎప్పుడొస్తాడు?” అనే ప్రశ్న ఉండేది. ఇప్పుడు రాముని చూసిన తరువాత ఆ ప్రశ్నకు సమాధానం దగ్గరపడినట్లు అనిపించింది.
శివధనుస్సు గురించి విన్న తరువాత విశ్వామిత్రుడు రాముని వైపు చూశాడు. ఆ చూపులో గురువుకు మాత్రమే తెలిసిన సంకేతం ఉంది. “రామా, ఈ ధనుస్సును దర్శించు” అన్న భావం అందులో ఉంది. రాముడు గురువు ఆజ్ఞకు సిద్ధంగా ఉన్నాడు. జనకుడు కూడా రాముడు ధనుస్సును చూడాలనుకుంటే చూపించడానికి సంతోషంగా సిద్ధమయ్యాడు. ఆ ధనుస్సును సాధారణంగా సులభంగా తీసుకురారు. దానిని ప్రత్యేకమైన పెద్ద పెట్టెలో ఉంచేవారు. అనేక మంది బలవంతులు కలిసి దానిని కదిలించాలి. అది రాజ్యసంపద మాత్రమే కాదు, దైవపూజ్యమైన వస్తువు. అందుకే దానిని తీసుకురావడంలో కూడా శ్రద్ధ, నియమం, గౌరవం ఉండేవి.
జనకుడు తన సేవకులకు, మంత్రులకు ఆజ్ఞ ఇచ్చాడు. శివధనుస్సును సభకు తీసుకురావడానికి ఏర్పాట్లు చేయమన్నాడు. పెద్ద బలవంతులు, రథసమానమైన పరికరం, బలమైన చక్రాలు, గొలుసులు, గౌరవమైన ఆచారాలు — ఇవన్నీ ఉపయోగించి ధనుస్సును తీసుకురావాలి. ఆ ఆజ్ఞ వెలువడగానే మిథిలా సభలో ఒక ప్రత్యేకమైన ఉద్వేగం ఏర్పడింది. అనేక మంది రాజులు ఈ ధనుస్సును చూసి విఫలమయ్యారు. ఇప్పుడు అయోధ్య యువరాజు రాముడు దానిని చూడబోతున్నాడు. అతను ప్రయత్నిస్తాడా? కేవలం దర్శించడానికేనా? అతను ఎత్తగలడా? సభలో ఉన్నవారి మనస్సుల్లో ప్రశ్నలు మొదలయ్యాయి.
సీతాదేవి ఈ సమయంలో రాజభవనంలో ఉండి ఉండవచ్చు. ఆమెకు బయట జరుగుతున్న విషయాల గురించి పూర్తిగా తెలిసిందా లేదా అన్నది వాల్మీకి స్పష్టంగా వివరించకపోయినా, పరంపరలో సీత రాముని దర్శించి మనసులో మంగళభావం పొందినట్లుగా అనేక కవులు వర్ణించారు. వాల్మీకి ప్రధాన కథలో మాత్రం శివధనుస్సు విరచిన తరువాత జనకుడు సీతను రామునికి ఇవ్వాలని ప్రకటిస్తాడు. అయినప్పటికీ ఈ ఘట్టంలో ఒక అంతరంగ దైవసంగమం జరుగుతోంది. రాముడు మరియు సీత ఇద్దరూ వేర్వేరు ప్రదేశాల్లో ఉన్నా, విధి వారిని ఒకే మంగళకార్యానికి తీసుకువస్తోంది. భూమిదేవి కుమార్తెకు రఘువంశధర్మస్వరూపుడు వరుడిగా నిలవబోతున్నాడు.
మిథిలా సభ క్రమంగా పెద్ద సమాగమంగా మారింది. ఋషులు, పండితులు, రాజులు, యజ్ఞానికి వచ్చిన అతిథులు, జనకుని మంత్రులు అందరూ ఆసక్తితో ఎదురు చూశారు. విశ్వామిత్రుడు ప్రశాంతంగా ఉన్నాడు. రాముడు వినయంగా నిలిచాడు. లక్ష్మణుడు అన్న పక్కన అప్రమత్తంగా, గర్వంతో కూడిన భక్తితో నిలిచాడు. జనకుడు ధర్మప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చే సమయం వచ్చిందని లోలోపల అనుభవించసాగాడు. శివధనుస్సు సభకు రాబోతోంది. ఎన్నాళ్లుగా ఎవ్వరూ కదిలించలేని ఆ మహాధనుస్సు ఇప్పుడు రాముని స్పర్శను ఎదురుచూస్తున్నట్లుంది.
ఈ దశలో రామాయణం మనకు ఒక గొప్ప సూత్రం చూపిస్తుంది. గొప్ప సంఘటనలు ఒక్కసారిగా జరగవు. వాటికి ముందు సిద్ధత ఉంటుంది. రాముడు ముందు గురువును అనుసరించాడు. యజ్ఞరక్షణ చేశాడు. దివ్యాస్త్రాలు పొందాడు. అహల్యను విమోచించాడు. ఇప్పుడు శివధనుస్సు ముందు నిలవబోతున్నాడు. సీత కూడా భూమిదేవి ప్రసాదంగా జనకుని వద్ద పెరిగి, పవిత్రతతో, వినయంతో, ధర్మప్రతిజ్ఞ మధ్య నిలిచింది. జనకుడు తండ్రిగా, రాజుగా, ధర్మవంతునిగా తన బాధ్యతను పాటించాడు. విశ్వామిత్రుడు గురువుగా, దైవక్రమాన్ని తెలిసిన ఋషిగా వారిని కలపడానికి మార్గం వేసాడు. ఈ అన్ని దారులు ఇప్పుడు ఒకే బిందువుకు చేరుతున్నాయి.
ఇలా మిథిలాలో విశ్వామిత్రునికి మహాసత్కారం జరిగింది. జనకుడు రామలక్ష్మణుల గుణాలను తెలుసుకున్నాడు. విశ్వామిత్రుడు వారి పరాక్రమాన్ని వివరించాడు. జనకుడు సీతా జననాన్ని, శివధనుస్సు ప్రతిజ్ఞను చెప్పాడు. సభలో శివధనుస్సును తీసుకురావడానికి ఏర్పాట్లు మొదలయ్యాయి. రాముడు వినయంతో, గురువాక్యానికి సిద్ధంగా నిలిచాడు. లక్ష్మణుడు అన్న మహిమను చూడబోతున్న ఆనందంతో నిలిచాడు. జనకుడు తన ప్రతిజ్ఞ ఫలించే సమయం వచ్చిందా అనే ఆశతో ఉన్నాడు. తదుపరి భాగంలో శివధనుస్సు సభకు తీసుకురావడం, రాముడు దానిని దర్శించడం, విశ్వామిత్రుని ఆజ్ఞతో ధనుస్సును ఎత్తడం, ధనుస్సు విరిగిన మహాఘట్టం, జనకుని ఆనందం గురించి తెలుసుకుందాం.
