అయోధ్యలో రాజకుమారులు విద్య, వినయం, ఆయుధకళ, ధర్మజ్ఞానం అన్నింటిలో అభివృద్ధి చెందుతున్నారు. రాముడు పెద్ద కుమారుడిగా అందరికీ ఆదర్శంగా కనిపిస్తున్నాడు. భరతుడు సౌమ్యతతో, లక్ష్మణుడు సేవాభక్తితో, శత్రుఘ్నుడు నిశ్శబ్దమైన ధైర్యంతో పెరుగుతున్నారు. దశరథ మహారాజు తన కుమారులను చూసి పరమానందం పొందుతున్నాడు. ఒకప్పుడు సంతానం లేక బాధపడిన అతని మనస్సు ఇప్పుడు నలుగురు కుమారుల వల్ల ఆనందసముద్రంలా మారింది. అయితే దైవసంకల్పం ప్రకారం రాముడి జీవితం రాజమందిరపు సుఖాల్లోనే ఆగిపోవాల్సినది కాదు. ఆయన ధర్మరక్షణ కోసం పుట్టాడు. అందుకే ఆయన మొదటి పరీక్ష రాజ్యసభలోనే ప్రారంభమవుతుంది. ఆ పరీక్షకు కారణమైన మహానుభావుడు విశ్వామిత్ర మహర్షి.
విశ్వామిత్రుడు సాధారణ ఋషి కాదు. ఆయన జీవితమే ఒక గొప్ప సాధనగాథ. ఒకప్పుడు ఆయన కౌశికుడు అనే మహారాజు. రాజ్యబలం, సైన్యబలం, గర్వం, పరాక్రమం ఆయనకు ఉన్నాయి. కానీ వశిష్ఠ మహర్షి ఆశ్రమంలో జరిగిన సంఘటనలు ఆయనను లోతుగా మార్చాయి. వశిష్ఠుని తపోబలం ముందు రాజబలం ఎంత పరిమితమో ఆయన గ్రహించాడు. ఆ తరువాత రాజ్యాన్ని విడిచి తపస్సులో ప్రవేశించాడు. ఎన్నో పరీక్షలు, కోపాలు, అహంకారాలు, ఆత్మపరిశోధనలు, కఠిన సాధనలు దాటి ఆయన బ్రహ్మర్షిత్వానికి ఎదిగాడు. అందుకే విశ్వామిత్రుడిలో రెండు శక్తులు కలిశాయి — ఒకటి క్షత్రియుని ధైర్యం, రెండవది ఋషి తపస్సు. ఆయనకు రాజ్యరక్షణ అంటే ఏమిటో తెలుసు; యజ్ఞపవిత్రత అంటే ఏమిటో తెలుసు. అటువంటి మహర్షి ఒక నిర్ణయం తీసుకుంటే, దానిలో లోతైన ధర్మార్థం ఉంటుంది.
విశ్వామిత్రుడు ఒక మహాయజ్ఞం చేయడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఆ యజ్ఞం లోకక్షేమం కోసం, ధర్మస్థాపన కోసం చేయబడుతున్న పవిత్రకర్మ. కానీ రాక్షసులు ఆ యజ్ఞాన్ని తరచూ భంగం చేస్తున్నారు. తాటక, మారీచ, సుబాహు వంటి రాక్షసులు యజ్ఞవేదికపై మాంసం, రక్తం వంటివి పడవేసి హవిస్సులను అపవిత్రం చేస్తున్నారు. ఋషులు మంత్రపఠనంలో నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడు వారిని భయపెడుతున్నారు. ఇది కేవలం ఒక ఋషికి జరిగిన అవమానం కాదు; ధర్మానికి జరిగిన దాడి. యజ్ఞం జరుగుతున్నప్పుడు ఋషులు కోపంతో ప్రతీకారం తీర్చుకోవడం సముచితం కాదు. యజ్ఞవ్రతంలో ఉన్నవారు సహనం పాటించాలి, కోపాన్ని అదుపులో పెట్టాలి. అందుకే విశ్వామిత్రుడు తన తపస్సుబలాన్ని ఉపయోగించి రాక్షసులను నాశనం చేయకుండా, క్షత్రియధర్మం ప్రకారం వారిని అడ్డుకునే సహాయాన్ని కోరాలని నిర్ణయించాడు.
ఈ సందర్భంలో విశ్వామిత్రుని దృష్టి రాముడిపై పడింది. వయసులో ఇంకా యువకుడైన రాముడు బయటకు పెద్ద యుద్ధాలు చేయలేదు. అయినా విశ్వామిత్రుడు ఆయనలో ఉన్న దివ్యశక్తిని, ధర్మనిష్ఠను, భవిష్యత్తు కార్యాన్ని గ్రహించాడు. నిజమైన ఋషి కేవలం బయట కనిపించేదాన్ని చూడడు; కాలం వెనుక దాగి ఉన్న దైవసంకల్పాన్ని కూడా దర్శిస్తాడు. అందుకే ఆయన దశరథుని వద్దకు వెళ్లి రాముడిని కోరాలని నిర్ణయించాడు. ఇక్కడ ఒక గొప్ప విషయం ఉంది. విశ్వామిత్రుడు రాముడిని తన కోసం కోరలేదు; యజ్ఞరక్షణ కోసం కోరాడు. యజ్ఞరక్షణ అంటే ధర్మరక్షణ. కాబట్టి ఈ అభ్యర్థన వ్యక్తిగతమైనది కాదు, లోకహితానికి సంబంధించినది.
ఒక రోజు విశ్వామిత్ర మహర్షి అయోధ్యకు వచ్చారు. మహర్షి నగరంలోకి ప్రవేశించగానే ఆ వార్త రాజభవనానికి చేరింది. దశరథుడు విశ్వామిత్రుని మహిమ తెలుసుకున్నాడు. ఆయన ఒకప్పుడు రాజు, ఇప్పుడు మహాతపస్వి. అలాంటి మహర్షి తన రాజధానికి రావడం గొప్ప భాగ్యమని భావించాడు. దశరథుడు వెంటనే లేచి, మంత్రి పురోహితులతో కలిసి మహర్షిని గౌరవంగా ఆహ్వానించాడు. రాజు స్వయంగా ముందుకు వెళ్లి మహర్షికి నమస్కరించడం అతని వినయాన్ని చూపిస్తుంది. రాజు శక్తివంతుడైనా, ఋషుల ముందు వినయంతో ఉండాలి. ఎందుకంటే రాజ్యబలం భౌతిక రక్షణ ఇస్తుంది; ఋషిజ్ఞానం ఆధ్యాత్మిక దిశను చూపుతుంది. దశరథుడు ఈ సత్యాన్ని బాగా తెలుసుకున్నాడు.
రాజసభలో విశ్వామిత్రునికి తగిన ఆసనం ఇచ్చారు. పాద్యార్ఘ్యాదులతో ఆతిథ్యం ఇచ్చారు. దశరథుడు మహర్షి క్షేమాన్ని అడిగాడు. “మహర్షీ, మీ రాకతో నా రాజ్యం పవిత్రమైంది. మీకు ఏ అవసరం ఉందో చెప్పండి. నా శక్తికి సాధ్యమైనంతవరకు తప్పకుండా నెరవేర్చుతాను. మీ ఆజ్ఞ నాకు గౌరవం. మీరు అడిగినది చేయడం నాకు ధన్యం” అని అన్నాడు. రాజు ఇలా చెప్పడం అతని ఆతిథ్యధర్మం. అతిథి, ముఖ్యంగా ఋషి, రాజసభకు వస్తే అతనిని గౌరవించడం రాజు బాధ్యత. కానీ కొన్నిసార్లు మనం ఇచ్చే మాట మన హృదయానికి కఠినమైన పరీక్షగా మారుతుంది. దశరథుడికి కూడా అలా జరగబోతోంది.
విశ్వామిత్రుడు దశరథుని మాటలు విని సంతోషించాడు. “రాజా, నీవు సూర్యవంశానికి తగినవాడివి. నీ మాట నీ వంశగౌరవానికి సరిపోతుంది. నాకు ఒక పని ఉంది. నేను ఒక యజ్ఞం చేస్తున్నాను. ఆ యజ్ఞాన్ని మారీచుడు, సుబాహుడు వంటి రాక్షసులు తరచూ భంగం చేస్తున్నారు. యజ్ఞవ్రతంలో ఉన్న నేను వారిపై కోపంతో శాపం వేయలేను. కాబట్టి యజ్ఞాన్ని రక్షించడానికి నీ పెద్ద కుమారుడైన రాముడిని నాకు ఇవ్వు. అతను నా వెంట వచ్చి ఆ రాక్షసులను సంహరిస్తాడు. అతని తోడుగా లక్ష్మణుడు కూడా రావచ్చు. నేను వారిని కాపాడుతాను. రాముడికి ఇది గొప్ప శుభకార్యం అవుతుంది” అని అభ్యర్థించాడు.
ఈ మాట విన్న వెంటనే దశరథుని హృదయం కదిలిపోయింది. విశ్వామిత్రుడు ధనం అడుగుతాడని, సైన్యం అడుగుతాడని, ఏనుగులు గుర్రాలు అడుగుతాడని, యాగసామగ్రి అడుగుతాడని రాజు భావించి ఉండవచ్చు. కానీ మహర్షి అడిగింది అతని ప్రాణం కంటే ప్రియమైన రాముడు. దశరథుడికి రాముడు కేవలం రాజ్యవారసుడు కాదు; ఎన్నాళ్ల తపన తర్వాత జన్మించిన ప్రియకుమారుడు. రాముడు ఇంకా చిన్నవాడు, యౌవనారంభంలో ఉన్నాడు, యుద్ధరంగ అనుభవం లేదు అని దశరథుడు ఆలోచించాడు. రాక్షసులు భయంకరులు. తాటక, మారీచ, సుబాహు వంటి వారు మాయాబలంతో కూడినవారు. అటువంటి ప్రమాదంలో రాముడిని పంపాలని తండ్రి హృదయం అంగీకరించలేదు.
దశరథుడు మహర్షితో వినయంగా అన్నాడు: “మహర్షీ, రాముడు ఇంకా బాలుడు. అతని వయస్సు తక్కువ. రాక్షసులు మాయావంతులు, బలవంతులు. వారితో యుద్ధం చేయడానికి నా సైన్యాన్ని పంపుతాను. నేను స్వయంగా వస్తాను. నా వద్ద బలమైన రథాలు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, సైనికులు ఉన్నారు. మీ యజ్ఞాన్ని నేను కాపాడుతాను. కానీ రాముడిని అడవికి పంపమని మాత్రం అడగవద్దు.” ఈ మాటల్లో దశరథుని ప్రేమ కనిపిస్తుంది. అతను విశ్వామిత్రుని అవమానించాలనుకోలేదు. తన మాట తప్పాలనుకోలేదు. కానీ తండ్రిగా కుమారుడిని విడిచిపెట్టలేకపోయాడు.
దశరథుని ఈ వేదన సహజమైనది. రామాయణం మనకు పాత్రలను యంత్రాల్లా చూపించదు. దశరథుడు ధర్మరాజు అయినప్పటికీ, అతనికి తండ్రి హృదయం ఉంది. ప్రేమ ఉన్న చోట భయం ఉంటుంది. తన కుమారుడు ప్రమాదంలో పడతాడేమో అనే భయం అతన్ని కదిలించింది. “నాకు రాముడు లేక ఒక్క క్షణం కూడా జీవించడం కష్టం” అన్న భావంతో అతని మాటలు వచ్చాయి. ఒకప్పుడు సంతానం లేక వేదన పడినవాడు, ఇప్పుడు పొందిన కుమారుడిని కోల్పోతానేమో అని భయపడుతున్నాడు. మానవజీవితంలో ఇదే సత్యం. మనం కోరుకున్నది దొరికితే సంతోషం వస్తుంది; అదే దాని మీద మమకారం పెరిగితే భయం కూడా వస్తుంది.
విశ్వామిత్రుడు దశరథుని మాటలు విని కోపగించుకున్నాడు. ఆయనకు దశరథుడు ముందుగా “ఏది అడిగినా చేస్తాను” అని మాట ఇచ్చాడు. ఇప్పుడు తన ప్రియమైన కుమారుడి విషయం రాగానే వెనకడుగు వేస్తున్నాడు. ఋషికి ఇది సత్యవిరోధంగా కనిపించింది. విశ్వామిత్రుడు మహాతపస్వి అయినప్పటికీ, ఆయనలో ధర్మం పట్ల కఠినత్వం ఉంది. మాట ఇచ్చిన రాజు నిలబడాలి. సూర్యవంశ రాజులకు వాక్యపాలన ప్రాణం లాంటిది. దశరథుడు ప్రేమతో మాట్లాడినా, ధర్మపరంగా ఆ మాటకు లోపం ఉందని విశ్వామిత్రుడు భావించాడు. సభలో వాతావరణం ఒక్కసారిగా గంభీరమైంది. మహర్షి కోపం సాధారణం కాదు. ఋషికోపం రాజ్యానికే కష్టాన్ని తెచ్చే శక్తి కలిగి ఉంటుంది.
అప్పుడు రాజగురు వశిష్ఠ మహర్షి ముందుకు వచ్చాడు. ఇది చాలా ముఖ్యమైన క్షణం. రాజు ప్రేమలో మునిగి ధర్మాన్ని మరిచే ప్రమాదం ఉంది; ఋషి కోపంలో కఠినత్వం పెరిగే ప్రమాదం ఉంది. ఇలాంటి సమయంలో సమతుల్యమైన జ్ఞాని అవసరం. వశిష్ఠుడు అలాంటి జ్ఞాని. ఆయన దశరథుని శాంతపరిచాడు. “మహారాజా, నీవు భయపడవద్దు. విశ్వామిత్రుడు సాధారణ ఋషి కాదు. ఆయన అపారమైన తపస్సు కలవాడు. ఆయన రక్షణలో రాముడికి ఎలాంటి అపాయం ఉండదు. అంతేకాదు, ఇది రాముడికి గొప్ప శుభప్రారంభం. క్షత్రియుడు ధర్మరక్షణ కోసం ముందుకు వెళ్లాలి. ఋషుల యజ్ఞాన్ని రక్షించడం రాజకుమారుని కర్తవ్యం. నీవు ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టుకోవాలి” అని బోధించాడు.
వశిష్ఠుని మాటలు దశరథుని మనస్సును క్రమంగా శాంతింపజేశాయి. గురువు మాటలో ధర్మబలం ఉంది. దశరథుడు తన భావోద్వేగాన్ని పక్కనపెట్టి ఆలోచించాడు. నిజమే, రాజు మాట తప్పకూడదు. ఋషి అభ్యర్థన ధర్మకార్యం కోసం. రాముడు రాజకుమారుడు; అతని శౌర్యం ప్రజల రక్షణలో ఉపయోగపడాలి. విశ్వామిత్రుని వంటి మహర్షి రాముడిని అడిగితే దాని వెనుక దైవసంకల్పం ఉండాలి. తండ్రి ప్రేమ ఒక వైపు లాగుతోంది; రాజధర్మం మరో వైపు పిలుస్తోంది. చివరకు దశరథుడు ధర్మాన్ని ఎంచుకోవాల్సిన సమయం వచ్చింది.
ఇక్కడ రాముడి పాత్ర అద్భుతమైనది. సభలో ఈ సంభాషణ జరుగుతున్నప్పుడు రాముడు తన తండ్రి మాటను, మహర్షి అభ్యర్థనను, గురువుల బోధను గౌరవంతో స్వీకరించాడు. అతను తనకు భయం ఉందని చెప్పలేదు. “నేను ఎందుకు వెళ్లాలి?” అని ప్రశ్నించలేదు. “రాజ్యసుఖం వదిలి అడవికి ఎందుకు?” అని అనలేదు. రాముని జీవితం ప్రారంభం నుంచే ధర్మానికి సిద్ధమైన జీవితం. తండ్రి ఆజ్ఞ, గురు ఆజ్ఞ, ఋషి సేవ — ఇవి ఆయనకు అత్యంత పవిత్రమైనవి. లక్ష్మణుడు కూడా అన్నతో రావడానికి సిద్ధమయ్యాడు. రాముడు ఎక్కడైతే ఉంటాడో, లక్ష్మణుడు అక్కడ ఉండటం అతని సహజ స్వభావం. ఈ ప్రయాణం రాముడి మొదటి ధర్మయాత్ర; లక్ష్మణుడి మొదటి సేవాయాత్ర.
దశరథుడు చివరకు కఠినమైన నిర్ణయం తీసుకున్నాడు. తన హృదయం బాధపడినా, రామలక్ష్మణులను విశ్వామిత్రుని వెంట పంపడానికి అంగీకరించాడు. రామలక్ష్మణులు వశిష్ఠునికి, తండ్రికి, తల్లులకు నమస్కరించి బయలుదేరడానికి సిద్ధమయ్యారు. దశరథుని కళ్లలో కన్నీరు ఉండవచ్చు, కానీ అతని హృదయంలో ధర్మాన్ని నిలబెట్టిన గౌరవం కూడా ఉంది. తండ్రిగా బాధ, రాజుగా ధర్మనిష్ఠ — రెండూ కలిసి అతని మనస్సులో నిలిచాయి. కౌసల్య, సుమిత్ర వంటి తల్లులు కూడా తమ కుమారులను ఆశీర్వదించారు. తల్లికి కుమారుడిని ప్రమాదానికి పంపడం సులభం కాదు. కానీ వారు కూడా ధర్మకార్యం కోసం ఆశీర్వదించారు.
ఈ సంఘటనలో మనం చాలా విషయాలు నేర్చుకోవచ్చు. మొదటిది, మాట ఇచ్చే ముందు ఆలోచించాలి; ఇచ్చిన తరువాత నిలబెట్టుకోవాలి. రెండవది, ప్రేమ ఎంత పవిత్రమైనదైనా, ధర్మానికి అడ్డుగా మారకూడదు. మూడవది, గురువుల మార్గదర్శనం కష్టసమయంలో మనసును సమతుల్యం చేస్తుంది. నాలుగవది, యౌవనంలోనే రాముడు ధర్మపాలనకు సిద్ధమయ్యాడు. ఐదవది, లక్ష్మణుని అన్నభక్తి ఈ దశలోనే కార్యరూపం దాల్చింది. విశ్వామిత్రుని రాకతో రాముడి జీవితం ఒక కొత్త దిశలో అడుగు పెట్టింది. ఇది కేవలం అడవికి వెళ్లే ప్రయాణం కాదు; రాముడు రాజభవనం నుండి ధర్మరంగానికి వెళ్లే మొదటి ప్రయాణం.
ఇప్పుడు రామలక్ష్మణులు విశ్వామిత్ర మహర్షితో కలిసి అయోధ్యను విడిచి బయలుదేరబోతున్నారు. ఈ ప్రయాణంలో వారికి మహర్షి బల, అతిబల అనే దివ్యవిద్యలను ఉపదేశిస్తాడు. వారు సరయూ తీరాలను దాటి అరణ్యప్రాంతాలకు చేరతారు. అక్కడ తాటక అనే భయంకర రాక్షసిని ఎదుర్కొనే సందర్భం వస్తుంది. రాముడు మొదటిసారిగా ధర్మరక్షణ కోసం శస్త్రాన్ని ఎత్తబోతున్నాడు. ఆ యుద్ధం కేవలం ఒక రాక్షసిని చంపడం కాదు; క్షత్రియధర్మం యొక్క మొదటి కార్యసిద్ధి. తదుపరి భాగంలో రామలక్ష్మణుల విశ్వామిత్రునితో ప్రయాణం, బల–అతిబల విద్యలు, తాటకావనం ప్రవేశం, తాటక వధకు ముందు జరిగిన ధర్మసంభాషణ గురించి తెలుసుకుందాం.
