పుత్రకామేష్టి యాగం విజయవంతంగా పూర్తయిన తరువాత అయోధ్యలో ఒక కొత్త ఆశ మొదలైంది. ఎన్నాళ్లుగానో దశరథ మహారాజు హృదయంలో ఉన్న సంతానవేదన ఇప్పుడు దైవప్రసాదంతో సాఫల్యానికి చేరబోతోంది. యజ్ఞాగ్నిలోనుండి ప్రత్యక్షమైన దివ్యపురుషుడు ఇచ్చిన పాయసం మూడు మహిషులు భక్తితో స్వీకరించారు. కౌసల్య, కైకేయి, సుమిత్రలు ఆ ప్రసాదాన్ని కేవలం ఆహారంగా తీసుకోలేదు; అది దేవతల అనుగ్రహం, రాజవంశ భవిష్యత్తు, ధర్మస్థాపనకు ఆరంభం అని భావించి నమ్రతతో స్వీకరించారు. ఆ రోజు నుండి రాజమందిరంలో వాతావరణం మారిపోయింది. ముందుగా ఉన్న నిశ్శబ్దమైన బాధ స్థానంలో మృదువైన సంతోషం, ఆశ, ఎదురుచూపు వచ్చాయి. దశరథుని ముఖంలో చాలా కాలం తరువాత ఒక ప్రశాంతమైన వెలుగు కనిపించింది. ప్రజలు కూడా “మన రాజ్యానికి వారసులు పుట్టబోతున్నారు” అనే భావంతో ఆనందించారు. ఒక రాజు కుమారుడు పుట్టడం రాజకుటుంబానికే సంబంధించినది కాదు; అది మొత్తం రాజ్యానికి సంబంధించిన శుభవార్త. ఎందుకంటే వారసుడు రాజ్యస్థిరత్వానికి చిహ్నం.
కాలం గడిచింది. రాణుల గర్భధారణ వార్త రాజభవనంలోనూ, అయోధ్య నగరంలోనూ ఆనందాన్ని పంచింది. శుభముహూర్తాలు, వేదమంత్రాలు, దేవతారాధనలు, దానధర్మాలు జరుగుతూనే ఉన్నాయి. దశరథుడు తన మహిషుల ఆరోగ్యం, సౌకర్యం, శాంతి అన్నిటిని ఎంతో శ్రద్ధగా చూసుకున్నాడు. రాజగురువులు మంగళకార్యాలు నిర్వహించారు. నగరంలో ప్రజలు తమ తమ ఇళ్లలో దీపాలు వెలిగించారు. స్త్రీలు శుభగీతాలు పాడారు. పెద్దలు దైవాన్ని ప్రార్థించారు. ఋషులు ఈ గర్భాలు సాధారణమైనవి కావని, లోకక్షేమానికి కారణమయ్యే మహాత్ములు జన్మించబోతున్నారని గ్రహించారు. మనుషులు తమ దృష్టిలో రాజకుమారుల జననాన్ని ఎదురుచూస్తుంటే, దేవతలు ధర్మరక్షకుడైన విష్ణువు అవతారాన్ని ఎదురుచూస్తున్నారు. భూమి అధర్మభారం తగ్గే రోజును ఎదురుచూస్తోంది.
చైత్రమాసంలో, శుక్లపక్ష నవమి తిథిన, పుణ్యమైన సమయంలో, కౌసల్యాదేవికి శ్రీరాముడు జన్మించాడు. వాల్మీకి రామాయణంలో ఈ జననం మహద్భుతమైన శుభలక్షణాలతో వర్ణించబడుతుంది. ఆ రోజు ప్రకృతి కూడా సంతోషించినట్లుగా భావించబడింది. ఆకాశం ప్రశాంతంగా ఉంది, గాలి మృదువుగా వీచింది, దేవతలు సంతోషించారు, ఋషులు ఆనందించారు. శ్రీరాముడు పుట్టిన క్షణం అయోధ్యకు మాత్రమే కాదు, మొత్తం భూలోకానికి శుభక్షణం. కౌసల్యాదేవి తన కుమారుని చూసి పరమానందంతో నిండిపోయింది. ఎన్నేళ్లుగా కోరికగా ఉన్న సంతానం ఇప్పుడు తన ఒడిలో ఉంది. కానీ ఆ బాలుడు సాధారణ శిశువులా కనిపించినా, అతని ముఖంలో ఒక అసాధారణ ప్రశాంతత, కాంతి, మాధుర్యం కనిపించాయి. తల్లి హృదయం ఆనందంతో నిండిపోయింది. దశరథుడు ఈ వార్త విని మాటల్లో చెప్పలేని సంతోషం పొందాడు. అతని వంశానికి వారసుడు పుట్టాడు; కానీ దైవదృష్టిలో ధర్మానికి రక్షకుడు పుట్టాడు.
తరువాత కైకేయికి భరతుడు జన్మించాడు. భరతుడు కూడా శుభలక్షణాలతో పుట్టాడు. అతని పేరు తరువాత “భారం మోసేవాడు” అనే భావంతో కూడా అర్థవంతమవుతుంది. నిజంగానే భరతుడు తన జీవితంలో అన్న రాముని ధర్మభారాన్ని, రాజ్యభారాన్ని అత్యంత పవిత్రంగా మోసాడు. అతను రాజ్యాన్ని కోరని రాజకుమారుడు, అధికారాన్ని త్యజించిన మహాత్ముడు, అన్న పాదుకలను సింహాసనంపై ఉంచిన ధర్మవీరుడు అవుతాడు. కానీ ఈ సమయంలో అతను కైకేయి ఒడిలో పుట్టిన శిశువు మాత్రమే. కైకేయి తన కుమారుని చూసి గర్వంతో, ప్రేమతో, ఆనందంతో నిండిపోయింది. ఆమెకు ఆ రోజు తన జీవితంలో మహాశుభదినం. దశరథుడు రెండవ కుమారుని జననం విని మరింత సంతోషించాడు. రాజ్యానికి ఒక్క వారసుడు మాత్రమే కాదు, మరొక మహాత్ముడైన కుమారుడు కూడా లభించాడు.
సుమిత్రాదేవికి ఇద్దరు కుమారులు జన్మించారు — లక్ష్మణుడు మరియు శత్రుఘ్నుడు. సుమిత్రకు పుత్రకామేష్టి ప్రసాదం రెండు భాగాలు రావడం వల్ల ఆమెకు ఇద్దరు కుమారులు పుట్టారని పరంపరలో చెప్పబడుతుంది. లక్ష్మణుడు భవిష్యత్తులో రాముని నీడలా ఉంటాడు. రాముడు ఎక్కడ ఉన్నా లక్ష్మణుడు అక్కడే ఉంటాడు. రాజభవన సుఖాలు వదిలి అరణ్యానికి వెళ్తాడు. పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అన్నకు సేవ చేస్తాడు. నిద్ర, సుఖం, విశ్రాంతి అన్నింటిని పక్కన పెట్టి రామసీతలను కాపాడతాడు. శత్రుఘ్నుడు భరతునికి అత్యంత అనుబంధంగా ఉంటాడు. భరతుడు రామపాదుకల రాజ్యాన్ని నిర్వహించేటప్పుడు శత్రుఘ్నుడు అతనికి సహాయంగా నిలుస్తాడు. ఈ నలుగురు అన్నదమ్ములు వేర్వేరు రాణుల నుండి పుట్టినా, వారి హృదయాలు ఒకే కుటుంబధర్మంతో, పరస్పర ప్రేమతో, భక్తితో బంధించబడ్డాయి.
నలుగురు రాజకుమారుల జననం అయోధ్యను అపారమైన ఆనందంలో ముంచెత్తింది. రాజమందిరంలో మంగళవాద్యాలు మోగాయి. వేదపండితులు శుభమంత్రాలు పఠించారు. స్త్రీలు మంగళగీతాలు పాడారు. నగర వీధులు శుభ్రపరచబడ్డాయి. ఇళ్ల ముందు రంగవల్లులు, పూలతోరణాలు అలంకరించబడ్డాయి. ప్రజలకు అన్నదానం, వస్త్రదానం, ధనదానం జరిగింది. బ్రాహ్మణులకు గోవులు, బంగారం, వస్త్రాలు, ఆహారం ఇచ్చారు. దశరథుడు తన ఆనందాన్ని ప్రజలతో పంచుకున్నాడు. నిజమైన రాజు తన సుఖాన్ని తనలోనే ఉంచుకోడు; ప్రజలతో పంచుకుంటాడు. ప్రజలు కూడా రాజకుమారుల జననాన్ని తమ ఇంటి శుభకార్యంలా జరుపుకున్నారు. ఎందుకంటే దశరథునిపై వారికి ప్రేమ ఉంది. అతని దుఃఖం వారికి తెలిసినది; ఇప్పుడు అతని ఆనందం వారికి తమ ఆనందంలా అనిపించింది.
శిశువుల జననానంతరం శాస్త్రోక్త సంస్కారాలు నిర్వహించబడ్డాయి. జాతకర్మాది కార్యక్రమాలు వశిష్ఠ మహర్షి మార్గదర్శకత్వంలో జరిగాయి. సరైన సమయానికి నామకరణం జరిగింది. కౌసల్య కుమారుడికి “రామ” అనే పేరు పెట్టబడింది. “రామ” అనే నామం ఎంతో మధురమైనది. అది ఆనందం కలిగించేది, మనస్సును శాంతింపజేయేది. రాముడు అనే పేరు వినగానే హృదయానికి ఒక నిశ్చలమైన ఆనందం కలుగుతుంది. కైకేయి కుమారుడికి “భరత” అనే పేరు పెట్టబడింది. సుమిత్ర కుమారులలో ఒకరికి “లక్ష్మణ” అని, మరొకరికి “శత్రుఘ్న” అని పేరు పెట్టారు. లక్ష్మణుడు శుభలక్షణాలతో నిండినవాడని, శత్రుఘ్నుడు శత్రువులను సంహరించగలవాడని వారి పేర్ల భావం సూచిస్తుంది. ఈ పేర్లు కేవలం గుర్తింపుకోసం పెట్టబడినవి కాదు; వారి భవిష్యత్తు స్వభావం, పాత్ర, ధర్మం కూడా వాటిలో సూచించబడ్డాయి.
నలుగురు బాలులు పెరుగుతున్న కొద్దీ రాజభవనం ఆనందంతో నిండిపోయింది. రాముడు చిన్నప్పటి నుంచే అందరికీ ప్రియంగా ఉండేవాడు. ఆయన ముఖంలో శాంతి, మాటలో మాధుర్యం, చూపులో కరుణ ఉండేది. శిశువుగా ఉన్నప్పుడు కూడా ఆయనను చూసినవారికి ప్రేమ కలిగేది. కౌసల్యాదేవి తన కుమారుని చూసి మాతృసంతోషంలో మునిగిపోయేది. దశరథుడు రామునిపై ప్రత్యేకమైన ప్రేమ చూపించాడు. అది పెద్ద కుమారుడిపై తండ్రికి ఉండే సహజమైన ప్రేమ మాత్రమే కాదు; రాముడి గుణాలు చిన్న వయసులోనే అందరినీ ఆకర్షించేవి. అతను ఏడుపులో కూడా మృదువుగా, నవ్వులో కూడా కాంతివంతంగా కనిపించేవాడు అని భావించబడుతుంది. రాజసేవకులు, రాణులు, గురువులు, ప్రజలు — అందరికీ రాముడు ప్రియమైనవాడు.
లక్ష్మణునికి చిన్నప్పటి నుంచే రామునిపై అసాధారణమైన అనుబంధం కనిపించింది. రాముడు లేకపోతే లక్ష్మణుడు ప్రశాంతంగా ఉండేవాడు కాదు. రాముని దగ్గర ఉంటేనే అతనికి సంతృప్తి. బాల్యంలో కూడా అతను రాముని వెంట ఉండడానికి ఇష్టపడేవాడు. ఇది సాధారణ అన్నదమ్ముల ప్రేమకంటే ఎక్కువ. వారి మధ్య ఒక దైవసంబంధం ఉంది. రాముడు విష్ణుస్వరూపుడైతే, లక్ష్మణుడు ఆదిశేషుడి అవతారంగా పరంపరలో పూజించబడతాడు. కానీ రామాయణ కథలో కనిపించే రూపంలో చూస్తే, లక్ష్మణుడు అన్నపై పరిపూర్ణమైన ప్రేమ, సేవాభావం కలిగిన తమ్ముడు. అతని జీవితం “నాకు నా సుఖం కాదు, అన్న సేవే సుఖం” అనే భావానికి ప్రతీక. ఈ భావం బాల్యం నుంచే మొలకెత్తింది.
అలాగే శత్రుఘ్నుడు భరతునితో సన్నిహితంగా ఉండేవాడు. భరతుడు ఎక్కడ ఉంటే శత్రుఘ్నుడు అక్కడ ఉండేవాడు. అతనికి భరతునిపై గొప్ప ప్రేమ, విశ్వాసం. భరతుని స్వభావం మృదువుగా, వినయంగా, ధర్మపరంగా ఉండేది. శత్రుఘ్నుడు ధైర్యం, చురుకుదనం, సేవాభావం కలిగినవాడు. ఈ విధంగా నలుగురు అన్నదమ్ములలో రెండు జంటల అనుబంధం ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తుంది — రామలక్ష్మణులు, భరతశత్రుఘ్నులు. అయితే దీని వల్ల అన్నదమ్ముల మధ్య విభేదం ఏమీ లేదు. నలుగురూ పరస్పరం ప్రేమతో ఉండేవారు. రాముడు పెద్దవాడు కావడంతో అందరికీ ఆదర్శంగా కనిపించాడు. భరతుడు రాముని గౌరవించాడు. లక్ష్మణుడు రాముని సేవించాడు. శత్రుఘ్నుడు భరతునికి తోడుగా నిలిచాడు. ఈ కుటుంబసంబంధంలో పోటీ, అసూయ, గర్వం కనిపించవు; ప్రేమ, గౌరవం, ధర్మం మాత్రమే కనిపిస్తాయి.
బాల్యదశలో నలుగురు రాజకుమారులకు రాజకుమారులకు తగిన సంస్కారాలు ప్రారంభమయ్యాయి. మొదట తల్లుల ఒడిలో ప్రేమ, తరువాత గురువుల వద్ద విద్య. వశిష్ఠ మహర్షి పర్యవేక్షణలో వారిలో శీలం, వినయం, వేదజ్ఞానం, ధర్మబుద్ధి పెంపొందించబడ్డాయి. ఒక రాజకుమారుడికి కేవలం ఆయుధవిద్య సరిపోదు. అతడు ప్రజలను పాలించాలి, న్యాయం చేయాలి, శత్రువును ఎదుర్కోవాలి, బలహీనులను రక్షించాలి, పెద్దలను గౌరవించాలి, మాట నిలబెట్టుకోవాలి. ఈ గుణాలు చిన్నప్పటి నుంచే నేర్పాలి. దశరథుడు తన కుమారులు కేవలం బలవంతులు కాక, ధర్మవంతులు కావాలని కోరుకున్నాడు. గురువులు కూడా అదే దిశగా వారిని తీర్చిదిద్దారు.
రాముని స్వభావంలో చిన్ననాటి నుంచే కొన్ని గొప్ప లక్షణాలు స్పష్టంగా కనిపించాయి. ఆయన సత్యం మాట్లాడేవాడు, పెద్దల మాట వినేవాడు, ఎవరికీ బాధ కలిగించడానికి ఇష్టపడేవాడు కాదు. స్నేహితులతో ఆడుతున్నప్పుడు కూడా అతనిలో సమతుల్యత ఉండేది. ఓడినా కోపం కాదు, గెలిచినా గర్వం కాదు. ఇది గొప్ప లక్షణం. మనుషుల నిజమైన స్వభావం చిన్న విషయాల్లోనే బయటపడుతుంది. రాముడు చిన్నప్పటి నుంచే తన మనస్సును నియంత్రించగలవాడిగా కనిపించాడు. అతని మాట మృదువుగా ఉండేది. సేవకులపైనా గౌరవంగా మాట్లాడేవాడు. అతనిలో ఉన్న రాజమర్యాద అహంకారంగా కాదు, శీలంగా కనిపించింది. అందుకే అయోధ్య ప్రజలు రాముని చూడగానే సంతోషించేవారు.
భరతుడు కూడా వినయశీలి. అతను తన తల్లి కైకేయి కుమారుడైనా, రాముడిపై అసూయ చూపలేదు. భవిష్యత్తులో రాజ్యంపై వచ్చిన సంక్షోభంలో భరతుని ధర్మం ఎంత మహత్తరమో మనం చూస్తాం. కానీ ఆ మహత్వం ఒక్కసారిగా పుట్టింది కాదు; బాల్యం నుంచే అతనిలో వినయం, అన్నగౌరవం, న్యాయబుద్ధి పెరిగాయి. లక్ష్మణుడు ఉత్సాహవంతుడు, చురుకైనవాడు, ధైర్యశాలి. అతనిలో అగ్నిలాంటి వేగం ఉంది. కానీ ఆ వేగం రామభక్తి అనే నియంత్రణలో ఉంది. శత్రుఘ్నుడు కూడా శక్తిమంతుడు, కార్యనిర్వాహణలో చురుకైనవాడు. అతను తక్కువగా కనిపించినా, అవసరమైనప్పుడు ఘనమైన కార్యాలు చేయగలవాడు. రామాయణంలో ప్రతి పాత్ర తన స్థానంలో గొప్పదే. అందరూ ఒకే విధంగా ప్రకాశించరు; కానీ ధర్మకథలో ప్రతి ఒక్కరి పాత్ర అవసరం.
నలుగురు రాజకుమారులు పెరుగుతున్న కొద్దీ దశరథుని ఆనందం పెరిగింది. రాజభవనంలో వారి ఆటలు, నవ్వులు, విద్యాభ్యాసం, గురువులకు నమస్కారాలు, తల్లులపై ప్రేమ — ఇవన్నీ రాజుకు జీవనానందంగా మారాయి. ఒకప్పుడు సంతానం లేక బాధపడిన దశరథుడు ఇప్పుడు నలుగురు గుణవంతులైన కుమారులను చూసి తృప్తి పొందాడు. అయినా దైవయోజన మనిషి సుఖంలోనే ఆగిపోదు. రాముడు ప్రపంచానికి ఆదర్శం కావాలంటే రాజభవనంలో మాత్రమే ఉండకూడదు. ఆయన ధర్మం పరీక్షించబడాలి. ఆయన బలం లోకక్షేమానికి ఉపయోగపడాలి. ఆ మార్గం త్వరలో విశ్వామిత్ర మహర్షి రాకతో ప్రారంభమవుతుంది.
ఈ జనన ఘట్టం మనకు ఒక లోతైన సందేశం ఇస్తుంది. దైవప్రసాదంగా వచ్చిన సంతానం కూడా సంస్కారం లేకపోతే మహాత్ములు కాలేరు. రాముడు విష్ణువతారుడే అయినా, వాల్మీకి ఆయనను గురువుల వద్ద విద్య నేర్చుకున్న రాజకుమారుడిగా చూపించారు. అంటే అవతారమూర్తికీ మానవజీవనంలో ధర్మక్రమం ఉంది. జననం శుభం, కానీ పెంపకం కూడా శుభంగా ఉండాలి. తల్లిదండ్రుల ప్రేమ, గురువుల జ్ఞానం, రాజ్యసంస్కారం, వ్యక్తిగత గుణం — ఇవన్నీ కలిసి మహాపురుషులను తయారుచేస్తాయి. అయోధ్యలో పుట్టిన ఈ నలుగురు అన్నదమ్ములు తరువాత ప్రపంచానికి కుటుంబధర్మం, సేవాభావం, త్యాగం, సత్యనిష్ఠ, రాజధర్మం వంటి విలువలను చూపబోతున్నారు.
ఇలా పుత్రకామేష్టి యాగఫలంగా దశరథునికి నలుగురు కుమారులు జన్మించారు. కౌసల్యకు రాముడు, కైకేయికి భరతుడు, సుమిత్రకు లక్ష్మణుడు మరియు శత్రుఘ్నుడు పుట్టారు. అయోధ్య ఆనందంతో నిండింది. రాముని జననంతో ధర్మానికి కొత్త వెలుగు వచ్చింది. భరతుని జననంతో త్యాగధర్మానికి పునాది పడింది. లక్ష్మణుని జననంతో సేవాభక్తికి రూపం వచ్చింది. శత్రుఘ్నుని జననంతో నిశ్శబ్దమైన ధైర్యానికి స్థానం లభించింది. ఈ నలుగురు రాజకుమారుల బాల్యం ఆనందంగా సాగుతున్నప్పటికీ, ప్రపంచానికి అవసరమైన గొప్ప కార్యాలు వారి ముందున్నాయి. తదుపరి భాగంలో వారి విద్యాభ్యాసం, ఆయుధవిద్య, రాజకుమారులుగా పెరుగుదల, అలాగే విశ్వామిత్ర మహర్షి అయోధ్యకు రావడానికి ముందు ఉన్న పరిస్థితులను తెలుసుకుందాం.
