అయోధ్యలో దశరథ మహారాజు పాలన ధర్మంతో, శక్తితో, కరుణతో నిండినది. రాజ్యం సంపన్నంగా ఉంది, ప్రజలు సుఖంగా ఉన్నారు, సైన్యం బలంగా ఉంది, మంత్రులు జ్ఞానవంతులు, రాజగురు వశిష్ఠుడు ధర్మమార్గాన్ని చూపుతున్నాడు. అయినా దశరథుని హృదయంలో ఒక లోతైన బాధ నిండిపోయి ఉంది. ఆ బాధ సంతానం లేకపోవడం. ఒక సాధారణ గృహస్థుడికి సంతానం లేకపోవడం ఎంత బాధకరమో, మహారాజుకు అది మరింత బాధకరం. ఎందుకంటే రాజుకు కుమారుడు లేకపోవడం కేవలం కుటుంబవిషయం కాదు; అది రాజ్యభవిష్యత్తుకు సంబంధించిన విషయం. ఒక రాజు వృద్ధాప్యంలోకి అడుగుపెడుతున్నప్పుడు అతని తరువాత రాజ్యాన్ని ఎవరు పాలిస్తారు అనే ప్రశ్న ప్రజల మనస్సులోనూ, మంత్రుల మనస్సులోనూ, రాజగృహంలోనూ స్వల్పంగా అయినా నిలుస్తుంది. సూర్యవంశం వంటి మహావంశానికి వారసుడు లేకపోతే అది వంశధర్మానికి కూడా ఒక లోటుగా భావించబడుతుంది.
దశరథుడు తన బాధను బయటకు ఎక్కువగా చూపించకపోయినా, ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు ఆలోచనలలో మునిగిపోయేవాడు. రాజసభలో ధైర్యంగా కనిపించే రాజు, రాత్రివేళ తన అంతరంగంలో ఎంతో దిగులుతో ఉండేవాడు. “నా పూర్వజులు ఎంతో గొప్పవారు. భగీరథుడు గంగను భూమికి తెచ్చాడు. రఘువు తన కీర్తితో వంశాన్ని ప్రకాశింపజేశాడు. అజుడు ధర్మంగా పాలించాడు. నేను కూడా రాజ్యాన్ని రక్షిస్తున్నాను. కానీ నా తరువాత ఈ వంశాన్ని ఎవరు కొనసాగిస్తారు? ప్రజలకు నమ్మకం ఇచ్చే వారసుడు ఎవరు?” అని అతని హృదయం ప్రశ్నించేది. రాజుకు సంపద ఉంది, కానీ తన వంశాన్ని కొనసాగించే కుమారుని ముఖం చూడలేదు. ఇదే అతని పెద్ద దుఃఖం.
దశరథునికి మూడు మహిషులు ఉన్నారు — కౌసల్య, కైకేయి, సుమిత్ర. కౌసల్య మహాదేవి గంభీరమైన స్వభావం కలది, పెద్ద రాణిగా గౌరవించబడేది. కైకేయి వీరత్వం, చురుకుదనం కలిగిన రాజకుమారి; యుద్ధసమయంలో దశరథునికి సహాయం చేసిన కథలు తరువాత ముఖ్యంగా వస్తాయి. సుమిత్ర మృదుస్వభావి, జ్ఞానవతి, సమతుల్యమైన మనస్సు కలది. ముగ్గురు రాణులు రాజభవనానికి శోభ ఇచ్చేవారు. కానీ వారికీ సంతానం లేకపోవడం వల్ల రాజభవనంలోని ఆనందం సంపూర్ణంగా ఉండేది కాదు. పండుగలు జరిగినా, యజ్ఞాలు జరిగినా, విజయోత్సవాలు జరిగినా, రాజకుమారుల నవ్వులు వినిపించకపోవడం రాజమందిరంలో ఒక నిశ్శబ్దమైన ఖాళీని ఉంచేది.
ఈ పరిస్థితిలో దశరథుడు తన మంత్రులతో, గురువులతో సలహా తీసుకోవాలని నిర్ణయించాడు. ధర్మవంతుడైన రాజు తన కష్టానికి స్వేచ్ఛగా ఏ మార్గమైనా ఎంచుకోడు. అతను శాస్త్రసమ్మతమైన, గురువులు ఆమోదించిన మార్గాన్ని మాత్రమే అనుసరిస్తాడు. రాజసభలో మహామంత్రులు, పురోహితులు, ముఖ్యంగా వశిష్ఠ మహర్షి సమక్షంలో దశరథుడు తన మనోవేదనను వ్యక్తం చేశాడు. “నాకు సంతానం లేదు. నా వంశం నిలవాలి. రాజ్యానికి ధర్మపరుడైన వారసుడు కావాలి. శాస్త్రోక్తంగా ఏం చేయాలి?” అని అడిగాడు. వశిష్ఠుడు రాజుని ధైర్యపరిచాడు. “మహారాజా, నీ కోరిక ధర్మబద్ధమైనది. సంతానం కోసం శాస్త్రాలలో సూచించిన యాగాలు ఉన్నాయి. అశ్వమేధ యాగం చేసి, తరువాత పుత్రకామేష్టి యాగం చేస్తే నీకు మహాత్ములైన కుమారులు కలుగుతారు” అని చెప్పాడు.
అశ్వమేధ యాగం ప్రాచీన కాలంలో అత్యంత మహత్తరమైన రాజయాగాలలో ఒకటి. ఇది కేవలం సంతానకోరికకోసం చేసే కార్యక్రమం మాత్రమే కాదు; రాజు సార్వభౌమాధికారాన్ని, రాజ్యశక్తిని, ధర్మపాలనను ప్రకటించే మహాయజ్ఞం. యాగానికి ముందు ఒక శుభలక్షణాల గల అశ్వం, అంటే గుర్రం, ప్రత్యేకంగా అలంకరించి విడిచిపెడతారు. ఆ గుర్రం స్వేచ్ఛగా అనేక దేశాల గుండా సంచరిస్తుంది. రాజసైన్యం దాని వెంట ఉంటుంది. ఆ గుర్రం ప్రవేశించిన ప్రాంతపు రాజులు రెండు మార్గాలలో ఒకటి ఎంచుకోవాలి — ఆ యాగం చేస్తున్న రాజు అధికారం అంగీకరించాలి లేదా యుద్ధానికి సిద్ధమవాలి. గుర్రాన్ని ఎవరూ ఆపకపోతే, అది యాగరాజు మహిమకు గుర్తు. ఈ విధంగా అశ్వమేధం రాజ్యబలం, రాజకీయ స్థిరత్వం, ధర్మాధికారం అన్నింటినీ సూచిస్తుంది. దశరథుడు దీనిని గర్వం కోసం చేయలేదు; శాస్త్రోక్తంగా, గురువుల సలహాతో, రాజ్యక్షేమం కోసం చేశాడు.
దశరథుడు యాగానికి ఏర్పాట్లు ప్రారంభించాడు. సరయూ నది ఉత్తర తీరంలో యజ్ఞవేదికను నిర్మించడానికి నిర్ణయించబడింది. యజ్ఞం సాధారణ కార్యక్రమం కాదు. దానికి పవిత్రమైన స్థలం, శుద్ధమైన సామగ్రి, అనుభవజ్ఞులైన ఋత్వికులు, వేదపండితులు, నియమాలు తెలిసిన పురోహితులు, వివిధ దేశాల నుంచి ఆహ్వానించబడే రాజులు, అతిథులు, ఋషులు — ఇవన్నీ అవసరం. యాగవేదికను శాస్త్రప్రకారం కొలిచి నిర్మించారు. చుట్టూ శుభ్రత, భద్రత, పూజా ఏర్పాట్లు జరిగాయి. దేశంలోని గోదాముల నుంచి ధాన్యాలు, నెయ్యి, సమిధలు, పుష్పాలు, ఫలాలు, దానద్రవ్యాలు, వస్త్రాలు, రత్నాలు సమకూర్చబడ్డాయి. యాగం కాలంలో ఎవరూ ఆకలితో ఉండకూడదు, ఎవరూ నిర్లక్ష్యం చేయబడకూడదు అనే ఆలోచనతో దశరథుడు ఏర్పాట్లు చేయించాడు. నిజమైన యజ్ఞం అంటే దేవతలకు హవిస్సులు ఇవ్వడమే కాదు; సమాజానికి దానం, అతిథులకు ఆతిథ్యం, పండితులకు గౌరవం, పేదలకు అన్నదానం కూడా భాగం.
ఇక్కడ ఋష్యశృంగ మహర్షి ప్రస్తావన చాలా ముఖ్యంగా వస్తుంది. వశిష్ఠుడు దశరథునికి ఋష్యశృంగుని ఆహ్వానించాలని సూచించాడు. ఋష్యశృంగుడు గొప్ప తపస్సు కలిగిన మహర్షి. ఆయన విభాండక మహర్షి కుమారుడు. అరణ్యంలో పెరిగిన ఆయనకు అపారమైన బ్రహ్మచర్యశక్తి, పవిత్రత, వేదజ్ఞానం ఉన్నాయి. ఆయన ఉనికి మాత్రమే శుభాన్ని కలిగించేదిగా భావించబడింది. ఆయన యజ్ఞం నిర్వహిస్తే ఫలం తప్పక కలుగుతుందని మహర్షులు భావించారు. ఋష్యశృంగుని కథ కూడా రామాయణంలోని ఈ భాగంలో నేపథ్యంగా ప్రసిద్ధి పొందింది. అంగదేశంలో ఒకప్పుడు కరువు వచ్చినప్పుడు, ఋష్యశృంగుని ఆ దేశానికి తీసుకురావడం వల్ల వర్షాలు కురిశాయని చెప్పబడుతుంది. అంగదేశరాజు రోమపాదుడు ఆయనను ఎంతో గౌరవించి, తన కుమార్తె శాంతను వివాహం చేశాడు. శాంత గురించి కొన్ని పరంపరల్లో ఆమె దశరథుని కుమార్తెగా, తరువాత రోమపాదునికి దత్తపుత్రికగా ఇచ్చబడినదిగా చెప్పబడుతుంది. వాల్మీకి రామాయణంలో ప్రధానంగా శాంతా ఋష్యశృంగుని భార్యగా, రోమపాదునితో సంబంధమున్నదిగా వస్తుంది. ఈ వివరాల ఉద్దేశం ఒకటే — ఋష్యశృంగుడు అసాధారణ తపస్సు, శుభశక్తి కలవాడు.
దశరథుడు స్వయంగా అంగదేశానికి వెళ్లి రోమపాదుని కలిశాడు. రాజులకు రాజనీతి ఎంత ముఖ్యమో, వినయం కూడా అంతే ముఖ్యము. దశరథుడు ఋష్యశృంగుని ఆహ్వానించేటప్పుడు తన రాజగర్వాన్ని చూపలేదు. సంతానకోరికతో, ధర్మయాగం కోసం, మహర్షి సహాయం కోరాడు. రోమపాదుడు గౌరవంతో అంగీకరించాడు. ఋష్యశృంగుడు తన భార్య శాంతతో కలిసి అయోధ్యకు రావడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఆయన అయోధ్యకు చేరుకున్నప్పుడు దశరథుడు అపారమైన ఆనందంతో స్వాగతం పలికాడు. నగరం శుభకార్యానికి సిద్ధమైంది. ప్రజలు కూడా ఈ మహర్షి రాకను శుభసూచనగా చూశారు. ఎందుకంటే రాజుకు సంతానం కలిగితే రాజ్యానికి స్థిరత్వం వస్తుంది; భవిష్యత్తుపై భయం తొలగుతుంది.
ఋష్యశృంగుని రాకతో యజ్ఞకార్యాలకు కొత్త పవిత్రత లభించింది. వశిష్ఠుడు, ఋష్యశృంగుడు, ఇతర ఋత్వికులు కలిసి అశ్వమేధ యాగానికి సంబంధించిన నియమాలను నిర్వహించారు. యాగగుర్రం ప్రయాణించి తిరిగి వచ్చింది. శత్రువులు దశరథుని శక్తిని ప్రశ్నించలేకపోయారు. యాగం శాస్త్రప్రకారం సాగింది. హోమకుండాల్లో అగ్ని జ్వలించింది. వేదమంత్రాల ధ్వని అయోధ్య వాతావరణాన్ని పవిత్రం చేసింది. రాజులు, ఋషులు, ప్రజలు యజ్ఞాన్ని దర్శించారు. దశరథుడు యాగాన్ని కేవలం తన కోరిక కోసం కాక, దేవతల అనుగ్రహం, పూర్వజుల సంతృప్తి, ప్రజల మేలు కోసం చేశాడు. యాగాంతంలో బ్రాహ్మణులకు, పండితులకు, అతిథులకు విస్తారంగా దానాలు ఇచ్చాడు. ఆ దానంలో రాజు హృదయవిశాలత కనిపిస్తుంది.
అశ్వమేధ యాగం పూర్తయిన తరువాత ప్రధానమైన పుత్రకామేష్టి యాగం చేయబడింది. “పుత్రకామేష్టి” అంటే పుత్రసంతానం కోసం చేసే ప్రత్యేక యాగం. ఇది దశరథుని మనసులో ఎన్నేళ్లుగా ఉన్న కోరికకు ధర్మపూర్వకమైన మార్గం. ఋష్యశృంగ మహర్షి ఈ యాగాన్ని నిర్వహించాడు. అగ్నిలో హవిస్సులు సమర్పించబడ్డాయి. దేవతలను ఆహ్వానించారు. మంత్రశక్తితో యజ్ఞం శ్రద్ధగా కొనసాగింది. దశరథుడు తన మనస్సు మొత్తం దేవతల పాదాలపై ఉంచినట్లుగా యజ్ఞంలో పాల్గొన్నాడు. అతని ప్రార్థనలో ఆతురత ఉంది, కానీ అధర్మమైన ఆరాటం లేదు. “నాకు కుమారులు కలగాలి; వారు ధర్మవంతులు కావాలి; వంశాన్ని నిలబెట్టాలి; ప్రజలను రక్షించాలి” అనే కోరిక ఉంది. ఒక తండ్రి ఆశ, ఒక రాజు బాధ్యత, ఒక వంశ వారసత్వం — ఇవన్నీ ఆ యాగంలో కలిశాయి.
ఇదే సమయంలో దైవలోకంలో కూడా ఒక గొప్ప విషయం జరుగుతోంది. భూమిపై రావణుడు అనే రాక్షసరాజు తన బలంతో, తపస్సుతో, వరాలతో దేవతలకు, ఋషులకు, మనుషులకు భయం కలిగిస్తున్నాడు. అతను బ్రహ్మదేవుని వరం వల్ల దేవతలు, గంధర్వులు, యక్షులు వంటి శక్తులచేత చంపబడనివాడయ్యాడు. కానీ మనుషులను తక్కువగా భావించి, వారి చేతిలో చావు కోరలేదు. ఈ గర్వమే అతని అంతానికి కారణమయ్యే మార్గంగా నిలిచింది. దేవతలు విష్ణువును ప్రార్థించారు. “రావణుని సంహరించడానికి నీవు మనుష్యరూపంలో అవతరించాలి” అని కోరారు. దశరథుని పుత్రకామేష్టి యాగం జరుగుతున్న ఈ సమయం దైవయోజనకు సరైనది అయింది. విష్ణువు దశరథుని కుమారులుగా అవతరించడానికి సంకల్పించాడు. అందువల్ల దశరథుని వ్యక్తిగత కోరిక, దేవతల లోకాల రక్షణ, భూమిపై ధర్మస్థాపన — ఇవన్నీ ఒకే సమయంలో కలిశాయి.
పుత్రకామేష్టి యాగం ముగింపులో అద్భుతమైన దృశ్యం జరిగింది. యజ్ఞాగ్నిలోనుండి ఒక దివ్యమైన పురుషుడు ప్రత్యక్షమయ్యాడు. ఆయన రూపం ప్రకాశవంతంగా, మహిమాన్వితంగా ఉంది. చేతిలో బంగారు పాత్ర ఉంది. ఆ పాత్రలో దేవతల ప్రసాదమైన పాయసం ఉంది. ఆ దివ్యపురుషుడు దశరథునితో, “దేవతల అనుగ్రహంతో ఈ పాయసం నీకు ఇవ్వబడింది. దీనిని నీ మహిషులకు నియమంగా ఇవ్వు. నీకు సంతానం కలుగుతుంది” అని చెప్పాడు. దశరథుడు ఆ దృశ్యాన్ని చూసి పరమానందంతో నిండిపోయాడు. ఎన్నాళ్లుగా ఎదురు చూసిన ఆశ ఇప్పుడు దైవప్రసాదంగా తన చేతిలోకి వచ్చింది. అతను ఆ పాత్రను భక్తితో స్వీకరించాడు. ఇది కేవలం పాయసం కాదు; దైవసంకల్పం, యజ్ఞఫలం, రామావతారానికి ఆరంభసూచన.
దశరథుడు ఆ పాయసాన్ని తన మహిషులకు పంచాడు. వాల్మీకి రామాయణంలో చెప్పబడిన విధంగా, అతను ముందుగా కౌసల్యకు సగం ఇచ్చాడు. తరువాత సుమిత్రకు ఒక భాగం ఇచ్చాడు. తరువాత కైకేయికి ఒక భాగం ఇచ్చాడు. మిగిలిన భాగాన్ని మళ్లీ సుమిత్రకు ఇచ్చాడు. ఈ విభజనలోనే తరువాత జన్మించబోయే కుమారుల సంబంధం గురించి ఒక సున్నితమైన సూచన కనిపిస్తుంది. కౌసల్యకు శ్రీరాముడు జన్మిస్తాడు. కైకేయికి భరతుడు జన్మిస్తాడు. సుమిత్రకు లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు జన్మిస్తారు. సుమిత్రకు రెండు భాగాలు రావడం వల్ల ఆమెకు ఇద్దరు కుమారులు కలిగారు అని పరంపరలో చెప్పబడుతుంది. ఇంకా లక్ష్మణుడు రామునితో అత్యంత అనుబంధంగా ఉండటం, శత్రుఘ్నుడు భరతునితో అనుబంధంగా ఉండటం కూడా ఆ ప్రసాదవిభజనతో సంబంధించబడిన భావంగా చెప్పబడుతుంది.
ఈ సంఘటనలో మనం గమనించాల్సిన గొప్ప విషయం ఉంది. దశరథుడు తన కోరికను నెరవేర్చుకోవడానికి యాగం చేశాడు, కానీ ఫలాన్ని స్వంత శక్తిగా భావించలేదు. దైవప్రసాదంగా స్వీకరించాడు. కౌసల్య, కైకేయి, సుమిత్ర కూడా ఆ ప్రసాదాన్ని భక్తితో స్వీకరించారు. రాజభవనంలో ఆనందం మొదలైంది. యాగం విజయవంతమైందన్న వార్త ప్రజలకు కూడా సంతోషాన్ని ఇచ్చింది. త్వరలో రాజ్యానికి వారసులు పుట్టబోతున్నారనే ఆశ అయోధ్య అంతటా వ్యాపించింది. ఎన్నాళ్లుగా రాజగృహంలో నిశ్శబ్దంగా ఉన్న బాధ తొలగిపోతున్నట్లు అనిపించింది.
ఈ భాగం రామాయణంలో చాలా ముఖ్యమైనది. ఎందుకంటే ఇక్కడ మనిషి ప్రయత్నం, గురువుల మార్గదర్శనం, శాస్త్రోక్త కర్మ, దైవసంకల్పం — ఇవన్నీ కలిసి పనిచేస్తాయి. దశరథుడు కేవలం ప్రార్థన చేసి కూర్చోలేదు; ధర్మమార్గంలో యాగం చేశాడు. అతను కేవలం తన శక్తిపై ఆధారపడలేదు; ఋషులను ఆశ్రయించాడు. అతను ఫలాన్ని బలవంతంగా పొందలేదు; దైవానుగ్రహంగా స్వీకరించాడు. ఒక గొప్ప కార్యం జరిగేటప్పుడు ఇవన్నీ అవసరమవుతాయి. మన జీవితంలో కూడా మన కోరికలు ధర్మబద్ధంగా ఉంటే, వాటి కోసం సరైన ప్రయత్నం చేస్తే, పెద్దల సలహా తీసుకుంటే, ఫలాన్ని వినయంతో స్వీకరిస్తే, ఆ కోరికలు శ్రేయస్సుకు దారి తీస్తాయి.
ఇలా దశరథుని సంతానవేదన పుత్రకామేష్టి యాగంతో దైవప్రసాదంగా మారింది. అయోధ్య ఎదురుచూపులో నిలిచింది. రాజభవనంలోని మూడు మహిషులు పవిత్ర ప్రసాదాన్ని స్వీకరించారు. భూమి ఒక మహా అవతారానికి సిద్ధమైంది. దేవతలు ఆశతో చూశారు. ఋషులు సంతోషించారు. ప్రజలు భవిష్యత్తు గురించి ఆనందించారు. రావణుడి అధర్మానికి ముగింపు తెచ్చే శక్తి త్వరలో భూమిపై మానవ రూపంలో జన్మించబోతోంది. తదుపరి భాగంలో శ్రీరాముడు, భరతుడు, లక్ష్మణుడు, శత్రుఘ్నుడు జన్మించిన మహానందకర ఘట్టాన్ని, అయోధ్యలో జరిగిన ఉత్సవాలను, ఆ నలుగురు రాజకుమారుల బాల్యలక్షణాలను తెలుసుకుందాం.
